туохт. Төрүөхтээх буол, оҕолон (киһи-сүөһү туһунан). ☉ Давать потомство, плодиться, размножаться
Түөрт атахтаах бииһин ууһа Төрүөхтэнэн төлкөлөннүн, Иһэгэй түүлээх Илгиэлэнэн иитиллиэхтин. Е. Иванова
Кыстыгы үчүгэйдик туораабыт ынах төрөлкөй төрүөхтэнэрин ыанньыксыт эрэ барыта билэр. «ХС»
[Куоскаларбыттан] биирдэстэрэ арыыга кэлэн баран туох эрэ кыылтан хайыы-үйэ төрүөхтэммитэ. Д. Дефо (тылб.)

I
аат. эргэр. Ынах сүөһүнү аһатааччы, мэччитээччи, бостуук; хотон үлэһитэ. ☉ Пастух, скотник
Холкуос ынахсыта Маайыс — эдэр, сайдам дьахтар, былаатын оҥосто-оҥосто, мичээрдээбитинэн эмээхсиҥҥэ кэлэр. Амма Аччыгыйа
Быраатым хотоҥҥо тэпсиллэн Ынахсыт буолбута, кырыктаах хотунтан чокуллан, Ыарыыга ыллаарта. А. Абаҕыыныскай
II
аат., миф. Былыргы саха итэҕэлинэн: ынах сүөһүнү төрүттүүр, араҥаччылыыр, арчылыыр айыы. ☉ По представлениям якутов: дух, помогающий плодовитости рогатого скота, дарующий телят
Хайа да сүөһү Ынахсыт Айыыта арчылаатаҕына, үтүө хараҕынан көрдөҕүнэ эрэ этэҥҥэ турар. С. Маисов
Саха абыычайынан ынахсыт дойдута бу дойдутааҕар итии салгыннаах. БСИ ЛНКИСО-1938
Ынахсыт хатын иһит! Ньирэйгин ньиркирэт, торбоскун толорут, тыһаҕаскын чиилит, маннык үрүҥ ибир ыһыаҕынан ыһа тур! ХИА КОВО
◊ Ынахсыты тартар итэҕ. — сүөһү төрүөҕүн элбэтээри иччилэртэн, Иһэгэй Иэйиэхсит хотунтан көрдөһөн ойууну (удаҕаны) кыырдарыы. ☉ Совершаемый в старину белыми шаманами обряд, обращённый к богине Иһэгэй Иэйиэхсит хотун, чтобы она даровала плодовитости рогатому скоту, наделила большим количеством телят
«Урут алҕаан, ынахсыт тартаран ахан биэрэллэрэ, — диэбитэ Ньукулай, — баҕар ол иһин сүөһүлэрин төрүөҕэ тахсара эбитэ буолуо». Далан
Дыгыйаараба Парасковья удаҕан Сабардамҥа ынахсыт тарпытын көрөн-истэн кэлэн баран, Слава ол түүн утуйбакка наар сурунан тахсыбыта. Болот Боотур
Ынахсыт тардар идэ сахаҕа бэрт өртөн ыла буолбут. БСИ ЛНКИСО-1938

аат.
1. Ыалга иитиллибит оҕо төрөппүт уонна ииппит дьонноро бэйэ-бэйэлэригэр. ☉ Биологические и приёмные родители ребёнка по отношению друг к другу
Оҕотун ылан ииттэххинэ, ол киһиҥ ньаадьыҥ буолар. Багдарыын Сүлбэ
Быыкаанныыр Кыстааныктаахха ньаадьылара буолан, көҥүл олордо. Н. Павлов
Балбаара эмээхсин уһуннук тэринэн, кэһии мунньунан, ньаадьытыгар Кэтирииҥҥэ тиийбитэ. А. Сыромятникова
2. эргэр. Сүөһү айыыһыта. ☉ Богиняпокровительница скота
Үгэх иччитэ иһэгэй дьиэлээх Хаҥас диэки ньаадьыга ньымааттаата. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кинини кытта буоллаҕына Киллэрбиттэрэ эбитэ үһү Хотон иччитэ оҥорон Ньаадьы Ньаҥханы. П. Ойуунускай
Сайылыгыҥ оҥкучаҕар ньаадьы уйата баарын ыалыҥ оҕото алдьаппыт. Суорун Омоллоон
3. түөлбэ. Киис тыһыта. ☉ Самка соболя
Эбэҥкилэр кииһи олус күндүркэтэн атыырын «атас», тыһытын «ньаадьы» диэн ааттыыллар. Я. Семёнов
ср. монг. найз ‘друг, приятель; подруга, приятельница’, калм. нээдьи ‘друг, подруга’, туба. ньанджы ‘друг’, эвенк. нядю ‘родня (близкая)’

1. аат. Таҥастамматах тирии; оннук тирииттэн оҥоһуллубут туох эмэ (хол., быа, кур). ☉ Недублёная, сыромятная кожа, сыромять; что-л., изготовленное из такой кожи (напр., верёвка, пояс)
   Түүлээх иһэгэйин төргүүлэнэр, Туску бөҕөнү туһаайар Дьоллоох сэрэмээтин тоҥолохтонор. Күннүк Уурастыырап
   Мунньахха …… быа, сэрэмээт, ичигэс таҥас, атын да үлэҕэ наадалаах табаары олох да көрбөттөрүн, этинэнарыынан хааччыйыы быстыталыырын кириитикэлээтилэр. «Кыым»
   △ Таҥастамматах тириигэ маарынныыр матырыйаалтан (хол., эрэһиинэттэн) оҥоһуллубут туох эмэ. ☉ Какой-л. предмет, изготовленный из материала, напоминающего сыромять (напр., из резины)
   Эрэһиинэттэн массыына көлүөһэтин эргитэр сэрэмээти, таһаҕастаах элэгэлдьийэ сүүрэр тырааныспар лиэнтэлэрин оҥороллор. «ХС»
2. даҕ. суолт. Анал суурадаһынынан буолбакка, оҕунуоҕунан таҥастаммыт (тирии); оннук тирииттэн оҥоһуллубут. ☉ Сыромятный, пропитанный жиром (о коже); изготовленный из сыромятной кожи
   Лобур [киһи аата] этэрбэһэ сииккэ ньылбы сытыйбыт, истээх сонун кэппит, эргэ сэрэмээт курунан курдаммыт этэ. Н. Якутскай
   Манчаары аҥаар атаҕынан аан холуодатыттан тэбинэн халҕаны тутааҕыттан тардымахтаабытыгар, олуур мас сэрэмээт быата быһа ыстанан, аан тэлэллэ түстэ. Софр. Данилов
   Талахтарын уот суоһугар сылыта-сылыта, онтукаларын сэрэнэн торумнаан дугалыы иэхтилэр, итиэннэ сэрэмээт курунан уһуктарын холбуу баайталаан мутукка ыйаатылар. А. Кривошапкин (тылб.)
   русск. сыромять

I
туохт.
1. Туох эмэ убаҕаһы туохха эмэ сүүрт, сүөкээ, тох. ☉ Лить что-л. жидкое (во что-л. или куда-л.)
Марба дьэс чаанньыгы остуолугар аҕалан, эригэр хара чэйи кутан биэрдэ. Күндэ
Тымныы чөчөгөйү аҕалан Ыстакааҥҥа кутта, Кус түөһүн таһааран Хобордооххо сылытта. С. Васильев
△ Хойуутук таммалаа (ардах туһунан). ☉ Сильно капать, лить (о дожде)
Уу самыыр уһуннук куппута, Улуу сир иһийэн сыппыта. Күннүк Уурастыырап
Этиҥнээх ардах миигин эккирэппит курдук саба сүүрэн тахсан, ыаҕастаах уунан кутар курдук түстэ. Т. Сметанин
2. Туох эмэ бытархайы, үлтүркэйи (хол., кумаҕы, туораах бурдугу, тууһу) туохха эмэ ук, хаалаа эбэтэр сүөкээ. ☉ Насыпать, всыпать что-л. сыпучее во что-л. Кини били комбайнтан саккыраабыт туораах бурдугу миэлиҥсэ таһыгар кутан биэрэр. Суорун Омоллоон
Баарсаларга тууһу бэрт түргэнник куталлар эбит. И. Данилов
△ көсп. тугу эмэ эбэтэр кимнээҕи эмэ тиэйэн иһэн аара эбэтэр тиийиэхтээх сиригэр түһэр, сүөкээ. ☉ Высадить кого-л., разгрузить что-л. по пути или в назначенном месте
Өстөөх лүөччүгэ туох буолан алҕаһаабыта эбитэй, көмөҕө илдьэн испит саллааттарын, эписиэрдэрин бөлөҕүн биһиги дивизиябыт ыстааба турар сиригэр кутан кэбиспит этэ. И. Никифоров
3. көсп., сөбүлээб. Олус элбэҕи төлөө (уопсай ылыллыбыт нуорматтан быдан таһынан). ☉ Платить за что-л. чрезмерно (обычно намного выше установленных норм)
Дьэ, ол кэмҥэ Сабардам Күүрээн кыыһын — билиҥҥи эмээхсинин Илибиэтэни — ойох кэпсэтэр, элбэх халыымы-сулууну кутар. Болот Боотур
Ыаллыы олорор нэһилиэктэн Ыар сыаналаах халыым кутан, Аҕабыыкка бэргэһэлэтэн, …… Дьиэлэригэр тиийэн кэлэллэр. Дьуон Дьаҥылы
4. көсп., поэт. Күүскэ тык, сардаҥар (күн сардаҥатын туһунан). ☉ Испускать свет, лучиться
Бэртээхэй диэн туолбут ыйбыт, Бу сир муҥун билиммэттии, Ыраах халлаан куйаарыттан Ыйдаҥатын кутар этэ. Күннүк Уурастыырап
Күн Ламма илиҥҥи ии хайаларын кэтэх өттүттэн кылбайа ойон тахсан, кыһыл көмүс сардаҥатын өрүс уутугар кутта. М. Доҕордуурап
тюрк. куй
II
аат., итэҕ. Киһи ис туругун (психическэй) эйгэтэ, өйүн-санаатын, күүһүн-уоҕун, олоххо дьоҕурун бигэ, хамсаабат туруктара. Киһи үс куттаах: буор кут, салгын кут, ийэ кут. Бу үс суол кут бары киһини кытта бииргэ баар эрэ буоллахтарына, кини чэгиэн, өлүөр сылдьар, оттон биирэ эмэ араҕыстаҕына (хол., куттанан салгын кута ыстаннаҕына, көттөҕүнэ), киһи ыалдьар, мөлтүүр. ☉ Психическая сфера человека, основа его духовного и телесного состояния, жизнеспособности, душа
По представлениям якутов, кут состоит из трех частей: земля-душа, воздухдуша, мать-душа. Только при наличии всех трех элементов души человек чувствует себя здоровым, при временном отсутствии одного из них (напр., при сильном испуге может отлететь воздухдуша) человек испытывает недомогание. Ахтар айыыһыттар ийэ кутун иккилээх харчы саҕа иһэгэйгэ иҥэрэн илдьэ киирбиттэригэр …… салгын куту самсыы дьалбыйбыттар, буор куту холбуу бохсуруйбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ийэ куппун Ийэ сир иҥэрбэтин. А. Софронов
Кыталык ырыата, Манчаары күлүүтэ Кыргыттар куттарын долгутар да этэ. Т. Сметанин
♦ Куккун туттар — кимиэхэ эмэ наһаа убан, таптаа. ☉ Быть очень привязанным к кому-л., не чаять души в ком-л.
Оҕолорго бэрт. Уолугар наһаа кутун туттарбыт. Н. Лугинов. Кута ыстаммыт — соһуйан куттаммыт. Былыргы сахалар өйдөбүллэринэн, оҕо соһуйдаҕына, кута, холобур, салгын кута ыстанар, оччоҕуна кини ыарыһах буолар. ☉ Сильно испугаться, оцепенеть (от неожиданности)
По представлениям древних якутов, если ребенок сильно пугается, у него может выскочить из тела воздух-душа, тогда он может заболеть. Саллааттар уолуйан, куттара ыстана сыспыт, куттаммыттар төттөрү сырсан хаалбыттар. Суорун Омоллоон
Бу да киһи, ити уолтан куттанан кутун ыстаннаҕа сүрүн! Н. Босиков. Кутун тут — кимиэхэ эмэ улаханнык сөбүлэт, санаатын тут. ☉ Сильно понравиться кому-л., завоевать чью-л. симпатию
Бу манна ону-маны кэпсээн, күн ыаһаҕын ыытан, хотун кутун тутта. Н. Түгүнүүрэп. Кутун үргүт — улаханнык куттаа. ☉ Внушать сильный страх, пугать
Оҕо кутун үргүтээри, хаһыытаатаҕын баҕас тугун сүрэй. Амма Аччыгыйа. Оҕо кута оонньуур — былыр көмүлүөк оһоххо күл холоруктуу эргийэн ыллаҕына маннык этэллэр эбит, ол аата бу ыалга оҕо эбиллиэн сөбүн туоһутун курдук көрөллөрө. ☉ По представлениям якутов, если зола в камельке от сильной тяги завихряется, это играет душа ребенка, который вскоре может родиться в семье хозяев очага. Көмүлүөккэ оҕо кута оонньуурун көрө олордум
◊ Буот кут — киһи үс кутуттан биирдэстэрэ, киһи өллөҕүнэ, сири кытта сир буолан хаалар. ☉ Земля-душа — одна из трех составляющих человеческого существа, представляет собой плоть, которая после смерти человека превращается в почву
[Эн үтүөҕүн умнар күннээх буоллахпына] Дууһабын таҥара туппатын, Буор куппун Буор ийэ ылбатын. А. Софронов. Ийэ кут — киһи үс кутуттан сүрүннэрэ: дьахтарга Айыыһыт ийэ куту иҥэрдэҕинэ, оҕо үөскүүр, оттон киһи өллөҕүнэ, анараа дойдуга ийэ кута барар. ☉ Основной элемент триады человеческого существа, представляющий собой собственно душу-мать: считается, что при зачатии ребенка Богиня Айыысыт внедряет в женщину ийэ кут ребенка, когда же человек умирает, ийэ кут отлетает в иной мир. Дьоллоох-соргулаах уол оҕо Ийэ кутун, Иккилээх харчы саҕа Иһэгэйгэ иҥэрэн, Илдьэ киирбиттэр. Өксөкүлээх Өлөксой. Кыыл кута зоол. — уһун бытыктаах, уһун ньолбуһах көрүҥнээх, хара өҥнөөх улахан көтөр хомурдуос. ☉ Жук-дровосек, волосогрызка. Салгын кут — киһи үс кутуттан биирдэстэрэ, киһи өллөҕүнэ сылгыны кытта салгын буолан хаалар. ☉ Воздух-душа — одна из трех составляющих человеческого существа, основа дыхания, а значит и жизни, после смерти человека превращается в воздух
[Ойуун дьон] салгын кута салыйбытын, ийэ кута тэлэһийбитин, бытарыйар буор кута бураллыбытын булан аҕаланнар, [дьахтар] сүрүгэр-кутугар холбуу иҥэрдилэр. ПЭК СЯЯ. Ынах кута зоол. — сиик үөнэ. ☉ Муравьиный лев в личиночном состоянии, насекомое, напоминающее мошку. Үүттээх иһити саппаккабыт, эмиэ бүтүннүү ынах кута түспүтүн бастым
тюрк. кут