Якутские буквы:

Якутский → Русский

сэрэмээт

сыромять || сыромятный; сэрэмээт быа верёвка из сыромятной кожи; сэрэмээт кур сыромятный пояс.

Якутский → Якутский

сэрэмээт

  1. аат. Таҥастамматах тирии; оннук тирииттэн оҥоһуллубут туох эмэ (хол., быа, кур). ☉ Недублёная, сыромятная кожа, сыромять; что-л., изготовленное из такой кожи (напр., верёвка, пояс)
    Түүлээх иһэгэйин төргүүлэнэр, Туску бөҕөнү туһаайар Дьоллоох сэрэмээтин тоҥолохтонор. Күннүк Уурастыырап
    Мунньахха …… быа, сэрэмээт, ичигэс таҥас, атын да үлэҕэ наадалаах табаары олох да көрбөттөрүн, этинэнарыынан хааччыйыы быстыталыырын кириитикэлээтилэр. «Кыым»
    △ Таҥастамматах тириигэ маарынныыр матырыйаалтан (хол., эрэһиинэттэн) оҥоһуллубут туох эмэ. ☉ Какой-л. предмет, изготовленный из материала, напоминающего сыромять (напр., из резины)
    Эрэһиинэттэн массыына көлүөһэтин эргитэр сэрэмээти, таһаҕастаах элэгэлдьийэ сүүрэр тырааныспар лиэнтэлэрин оҥороллор. «ХС»
  2. даҕ. суолт. Анал суурадаһынынан буолбакка, оҕунуоҕунан таҥастаммыт (тирии); оннук тирииттэн оҥоһуллубут. ☉ Сыромятный, пропитанный жиром (о коже); изготовленный из сыромятной кожи
    Лобур [киһи аата] этэрбэһэ сииккэ ньылбы сытыйбыт, истээх сонун кэппит, эргэ сэрэмээт курунан курдаммыт этэ. Н. Якутскай
    Манчаары аҥаар атаҕынан аан холуодатыттан тэбинэн халҕаны тутааҕыттан тардымахтаабытыгар, олуур мас сэрэмээт быата быһа ыстанан, аан тэлэллэ түстэ. Софр. Данилов
    Талахтарын уот суоһугар сылыта-сылыта, онтукаларын сэрэнэн торумнаан дугалыы иэхтилэр, итиэннэ сэрэмээт курунан уһуктарын холбуу баайталаан мутукка ыйаатылар. А. Кривошапкин (тылб.)
    русск. сыромять

Еще переводы:

сыромятный

сыромятный (Русский → Якутский)

прил. сэрэмээт; сыромятная кожа сэрэмээт тирии.

тардымахтаа

тардымахтаа (Якутский → Якутский)

тарт диэнтэн тиэт
көрүҥ. Тардымахтаабытыгар олуур мас сэрэмээт быата быһа ыстанан, аан тэлэллэ түстэ. Софр. Данилов
Начаалынньык [абатыттан] сирэйэ мунньары тардымахтыыр. А. Фёдоров

буурка

буурка (Якутский → Якутский)

аат. Кавказ норуоттарын козел түүтүттэн оҥоһуллар чараас боолдьох плащтара. ☉ Бурка (род плаща или накидки на Кавказе)
Буурҕалаах сис былыт сөҥ тыабар Бууркатын тэнитэн тайаарар. Чаҕылҕан этиҥэ өҥ тыабар Чачыгыр охсуллан айаарар. Р. Баҕатаайыскай
Кавказ! Мин хонорум эн пещераларгар. Эн көһөҥө таастаргын сыттыктанан; Истэрим эн сэһэннэргин кутаа аттыгар, Түүн сабара хара бууркатынан. К. Кулиев (тылб.)
Половцев аҥаар тобугар сөһүргэстээн туран, буурканы ыга эрийбит, үрүҥ сэрэмээт хатыстары сымсатык сүөрдэ. М. Шолохов (тылб.)

тэһиин

тэһиин (Якутский → Якутский)

аат.
1. Ыҥыыр акка икки өттүнэн үүнүгэр баайан салайар быа. ☉ Повод, поводья
Дабыыт уол ат тэһиинигэр түсүһэн туора сиэтэн таһаарда. Амма Аччыгыйа
Чыычаахап тэһиинин ыҥыырын хоҥсуоччутугар иилэн, атын дьаалатынан ыытан иһэр. Софр. Данилов
Ат хаһыҥырыы түһээт туора ойдо да, тэһииниттэн иҥнэн тохтоото. Тумарча
2. эргэр. Былыр сахаларга: ойуун таҥаһын көхсүгэр тигиллибит икки тимир тиэрбэскэ иилиллэр сэрэмээт быа. ☉ В старину у якутов: ремешок из сыромяти, прикреплённый к двум кольцам на спине шаманского костюма. Ойуун олбоҕор олорбутугар тэһиинин кэтэртилэр
3. көсп. Туох эмэ сүрүн өттө, сүнньэ. ☉ Что-л., являющееся основной, главной частью чего-л.
Уустук эбит мэлдьи «сээн» дэтэр, Олох тэһиинин кытаанахтык тутар. И. Федосеев
Чулуу булчут күн-дьыл тэһиинин эрчимнээх илиитигэр тута сылдьар, бэйэтэ баҕарбытынан салайар. «ХС»
Кэлин өйдөөбүтүм, төһө да аҕыйахтык саҥардар, биллибэтинэн кэпсэтии тэһиинин кини салайан испит. ЫДЫа
♦ Тор тэһиинин тут (тарт) көр тор II
[Манчаары:] Торҕо уодьуганым тутуллара, Тор тэһииним тардыллара, Түүнүктээх түрмэбэр төннөрүм Хаайа хааман кэллэ. А. Софронов
[Соноҕос] Тор тэһиинин туттарда, Торҕо уодьуганын тартарда, Тохтоттоххо тохтуур оломнонно, Салайдахха салаллар быһыытыйда. П. Ядрихинскай
Тэһииннэ тут (туттар) көр тут I. Күтүөттэрин тэһиин тутаннар, дьиэл аһаннар диэрэ дэпсэ үрдүгэр олортулар. ПЭК ОНЛЯ I
Күтүөттээх кийиит күүттэрэннэр, Аргыый дьигиһитэ хаамтаран, Ыраахтан тэһиин туттаран, Дьиэлэригэр тиийэн кэллилэр. Дьуон Дьаҥылы. Сэргэ төрдүгэр икки кыыс оҕо тэһиин туппуттар, көтөҕөн түһэрбиттэр. Саха фольк.
ср. др.-тюрк., тюрк. тизгин ‘узда, повод у узды’

тиил

тиил (Якутский → Якутский)

даҕ.
1. Биир, уопсай. ☉ Общий, совместный
Тиил оҕуруоттаах икки ыалтан илин диэкиттэн биир киһи, сонун сөрүү туттан, аргыый бэдьээлээн хааман …… балаҕаҥҥа киирэн кэллэ. Суорун Омоллоон
2. Атын ийэни эмиэ эмэр (хол., ньирэйэ өлбүт ынаҕы атын ньирэйгэ эмнэрэн ыыллар, инньэ гынан ньирэй икки ийэни эмэр). ☉ Сосущий двух маток, припускаемый к другим самкам (напр., о телёнке)
Биир биэ сэттэ тиил кулуннаах (тааб.: ох саа уонна оноҕосторо). Ол тиил ньирэйдээх буоллахтарына, сорохторо сүтэн-оһон аанньа ыаппаттар эрэ, хайыыллар. Болот Боотур
△ Атын сүөһү төрүөҕүн эмиэ эмнэрэр (хол., бэйэтин төрүөҕэ эбэтэр атын сүөһү өлбүт буоллаҕына). ☉ Припускная корова (кобыла), которая доится с припуском чужого телёнка (жеребёнка). Тиил ынах
♦ Тиил ыл — кими эмэ бэйэҕэр сыһыар, чугаһат. ☉ Привлекать, приближать к себе кого-л. [Күннэй — Буойаҕа:] Ону мин, хата, тиил ылыа суохпун — бииргэм тэбэн ыытабын [уолу]. Суорун Омоллоон
◊ Тиил күлүүс — аналлаах күлүүһүгэр эрэ буолбакка, атыҥҥа эмиэ сөп түбэһэн туттуллар күлүүс тыла. ☉ Подходящий к другому замку ключ
Богуон тамбурун тиил күлүүс тылынан аһан, нэһииччэ куоппутум. И. Федосеев
Эн, баҕар, уус дьааһыгар тиил күлүүстэммитиҥ буолуо, ким бачча элбэх харчыны эн аайы биэрбит үһү! И. Никифоров
Кинилэр тиил күлүүһүнэн аһан киирбиттэрин мин билбэккэ хаалбытым. И. Тургенев (тылб.). Тиил тиэрбэстээх <түнэ кур> — тимиртэн буолбакка, атын матырыйаалынан солбуллубут тиэрбэстээх түнэ кур. ☉ Замшевый пояс с пряжкой, имитирующей железное кольцо
Сүөм кэтит, кыалыктаах, инньэликтээх, үс салаа тиил тиэрбэстээх түнэ курун сүөрэн ылан көхөҕө иилбитэ. Далан
[Былыргы саха атын таҥаһасэбэ] …… үс салаа тиил тиэрбэстээх түнэ сэрэмээт курдаах буолаллара. БСИ ЛНКИСО-1938. Тиил ылбыт — бэйэҕэр атын сүөһү төрүөҕүн сыһыаран, эмнэрэр буол. ☉ Припускать к себе для подсоса детёныша другой самки (телёнка, жеребёнка и др.)
Бу ынах атынатын торбуйаҕы тиил ылбатах. ПЭК СЯЯ
Муммут кулуну, эрдэ төрөөбүт оҕолоох аҕам биэ, иккис оҕонон тиил ылбыта. ОМГ ЭСС
ср. др.-тюрк. тел ‘приучать, припускать сосуна к матери (о животных)’, кирг. тели ‘принять, подпустить к себе (о самке животного)’, казах. тел ‘приучать, припускать сосуна к чужой матери’