аат. Календарнай сыл иккис ыйа (саха былыргы халандаарынан онус ый). ☉ Февраль (согласно традиционному календарю якутов, десятый месяц года)
Олунньу саҥатынааҕы күн тиит төбөтүгэр түһэн, аан туман ортотугар киирэн, мунан эрэр курдук. М. Доҕордуурап
1881 сыллааҕы олунньу ыйга университет олоҕор улахан долгуйуулаах хамсааһын буолбута. П. Филиппов
♦ Олунньуга оттоох — кыс ортотугар эрэ диэри тиийэр от саппаастаах (сатаан кэмчилээбэт хаһаасчыта суох киһи туһунан). ☉ Иметь запас сена до февраля (о человеке, не умеющем правильно распределять свои запасы).
ср. др.-тюрк. онунч, тат. унынчы ‘десятый’

аат. Төрүөҕүттэн алта-сэттэ ыйын туолуор диэри (хаар түһэн, халлаан лаппа тымныйыар диэри) сылгы оҕото. ☉ Жеребенок (с рождения и до шести-семи месяцев)
Соҕотох хара кулун, кутуругун тойтоҥното-тойтоҥното, кистии турар. Суорун Омоллоон. Кулун төрөөбүт күнүттэн алта-сэттэ ыйын туолуор диэри кулун диэн ааттанар. Сылгыһыт с.
♦ Кулун атаҕа киирбит — сааһырбытын кэннэ эдэр эрдэҕинээҕи тэтимэ, кыаҕа эргийбит. ☉ Наступила вторая молодость (о приливе новых сил в пожилом возрасте)
Илбиһирэн кулун атаҕа Иккистээн киирбит бадаҕа — Таабырын ырыа табыталланан Дайан таҕыста Таллан! «ХС». Кулун босхо сылдьар (барар) — туох да дьарыга, үлэтэ суох, туос иллэҥ сылдьар. ☉ Быть совершенно свободным от дел
Мантан чугас Кумах Хаппытыан кинээс Куччугуй кыыһа Кулун Босхо сылдьар. А. Софронов
Уһун сайын устата куорат оҕото букатын кулун босхо барар диэтэххэ сымыйа буолуо суоҕа. «Кыым»
Кулун куллурус көр куллурус. Оҕолор …… арыт түмсэ түһэн дьиэрэҥкэй тэбэн дэгэрэҥнэһэллэр, арыт кулун куллуруһаллар. Софр. Данилов. Кулун кэбиһэр (кулун кээспит) — итэҕэс, сиппэтэх эбэтэр өлбүт кулуну төрөт (биэ туһунан). ☉ Недонашивать, выкидывать жеребенка (о кобыле)
Кыһын хаар халыҥ буоллаҕына, сылгытыгар үчүгэй дьыл буолар, чараас буоллаҕына, сылгы ырар, биэ кулун кэбиһэр. Л. Габышев
Биэлэр ырыган буоланнар, аҥаардарыттан ордуктара кытарыыра эбэтэр кулун кэбиһэрэ. НД ДК. Кулуннаах биэ курдук куодарыһаллар — наһаа бэртиилэр, хаһан да арахсыбат, куруук бииргэ сылдьар табаарыстыылар. ☉ Очень дружить, ходить всегда вместе (букв. они ходят вместе, словно кобыла с жеребенком)
Куонааннаах Сэмэн, кулуннаах биэ курдук куодарыһар дьон: «Эмиэ звено буолабыт, хайа алааска, хас гектары, хас туоннаны оттуурга сорудах биэрэҕит?» — дэспиттэрэ. В. Протодьяконов. Кулуннуу уурдар (кулун уурдарда) — туос бөтөрөҥүнэн барда. ☉ Ехать галопом
Били икки саллаат аттарын үрдүгэр түһэн эмиэ кэннилэриттэн кулуннуу уурдаран истилэр. Н. Түгүнүүрэп
◊ Кулун кутуруга бот. — киистэ курдук хойуу куоластаах синньигэс умнастаах, уһун синньигэс сэбирдэхтээх хонуу ото. ☉ Лисохвост
Манна араас өҥнөөх сибэккилэр кулун кутуругун кытта булкуһа үүннүлэр. А. Бэрияк
Кинилэр кулун кутуруга, ньалаҕай, локуора былаастаах оттор ыга аспыт сирдэрин …… охсон дьүккүһэ тураллар. Н. Заболоцкай. Кулун кымыһа (ыһыаҕа) — бэс ыйын бастакы аҥаарыгар чугас аймахтары кытта маҥнайгы кымыһы иһии (амсайыы). ☉ Питье раннего кумыса в узком кругу ближайших родственников (обычно в первой половине июня)
Былыр бурдук ыһар, сир табыйар иннинэ көр-нар үксэ эбитэ үһү. Сылгылаах ыаллар кулун кымыһын бэлэмнээн эрэллэр. М. Доҕордуурап. Кулун (сылгы) туйаҕа бот. — холбоҕор төгүрүк сэбирдэхтээх, араҕас сибэккилээх сааскы уу хонор сиригэр үүнэр от. ☉ Калужница болотная
Кулун туйаҕа (калужница болотная) бааска туттуллар. Сир үрдүнээҕи чааһа ыам ыйыгар хомуйуллар. МАА ССКОЭҮү
Үгүс эмтээх үүнээйилэр: киис тиҥилэҕэ, кулун туйаҕа, …… кулааһай ото диэн ааттаахтар. «ХС». Кулун тутар (ый) — календарнай сыл үһүс ыйа. ☉ Март
Кулун тутар ый. Улаҕата көстүбэт, остуол ньуурун курдук ыраас, киэҥ хонууларга сааскы көмүөл уута тэлгэммит. Амма Аччыгыйа
Кулун тутар алта күнүгэр дьыбардаах тымныы сарсыарда этэрээт Төхтүртэн тиһэх айаҥҥа хоҥнубута. С. Никифоров. Эмньик кулун — түөрт ыйыттан биир сааһыгар дылы ийэтин эмэ сылдьар кулун. ☉ Жеребенок-сосун (от четырех до двенадцати месяцев)
Элбэх хаһаа аайытын эмньик кулун элбээбит. Боруода сүөһү Муҥутаан хойдубут. Саха нар. ыр. III
Эн, Микиитэ, эмньик кулун курдук, олус бырдааттаама эбээт. Амма Аччыгыйа
тюрк. кулун

1. аат. Тоҥон кытаанах эттиккэ кубулуйбут убаҕас (үксүгэр уу). ☉ Лёд
   Быйыл хаар чараас буолан, муус халыҥнык тоҥон, дьэ, куйуурдуохха уот хараҕа буолан турар. Амма Аччыгыйа
   Ала соболоох күөлүн мууһа көтөҕүллэн улахан ырбыылар таҕыстылар. М. Доҕордуурап
2. даҕ. суолт. Муус, муустан оҥоһуллубут. ☉ Ледяной, ледовый, изо льда
   Ү ө л - д ь ү ө л ү ү т - т у р а а н т ү ү н. С ы ы й а с а рсыарда буолар. Антах муус хайалар көстөллөр. Суорун Омоллоон
   Самнайбыт балаҕан Санааргыыр дуо уота?! Кы ламнаан, муус халҕан Кырыатын сырдатар. Р. Баҕатаайыскай
   Муус булгунньах саҕа кыыл киһи иннигэр кэлэн хорус гынан эрэрэ. Н. Заболоцкай
   ♦ Муус өлүөр (доруобай) — допдоруобай, чэгиэн-чэбдик. ☉ Пышущий здоровьем, совершенно здоровый
   Муус өлүөр киһи, мин, сытартан салгыбытым, эбиэт кэнниттэн эбэбэр көмөлөспүтүм. Далан
   Бүттэтэ суох үлтүрүйбүт богуонтан ыраахтааҕы кэргэттэринээн муус өлүөр таҕыстылар. Н. Якутскай
   Ньургустаана бу эдэр, тас көрүҥүнэн муус өлүөр дьахтар үлэлээбэтин, ыалдьарынан суҥхара турарын дьиибэргии иһиттэ, дьүһүнүн-бодотун үөрэтэ көрүтэлээтэ. «ХС». Муус сүрэх — аһынар диэни билбэт, аһыныгаһа суох. ☉ соотв. каменное сердце
   Спар та уолаттара күүстээх, хорсун уонна тулуурдаах эрээри, аһынары билбэт муус сүрэхтээх, куруубай, нэһиилэ ааҕар-суруйар эрэ буола улааталлара. АЕВ ОҮИ
   Муус сүрэҕинэн, дьыбардаах санаатынан аар-саарга аатырбыт, суостаах-суодаллаах Баай олорбута эбитэ үһү. «ХС». Муус ураҕаһынан үүр — кими эмэ улахан айдаанынан аны төннүбэт курдук үүр, кыйдаа. ☉ Прогнать прочь кого-л. (букв. отогнать ледяной палкой)
   Киһи кыбыстыах, учууталлаабыппын ахтымыым даҕаны. Ситэ икки сыл буолбакка, муус ураҕаһынан үүрүллүбүтүм. П. Аввакумов
   [ Кыыс:] Ийэҕин да аһынар сүрэҕэ суох киһи миигин хаһан баҕарар атыылыаҥ диэн уолу муус ураҕаһынан үүрэн ыыппыт. «Кыым»
   «Эйиигинньиктэри сопхуостан муус ураҕаһынан үүрүөххэ н а а д а. Биһи ги буоллаҕына бүөбэйдэһэ сатыыбыт», — Үрүкчээнэп уолу эмиэ хатыылааҕынан тобулу көрдө. А. Кривошапкин (тылб.). Муус холку — кыратык да долгуйбат. ☉ Совершенно невозмутимый
   Маайыс буоллаҕына ымыр да гыммыта биллибэккэ, муус холку харахтарынан дьону үрдүлэринэн одуулаһан турбахтаата. Амма Аччыгыйа
   Бааска дьоннорун туттунууларыттан хайдах эрэ ытырыктата санаабыта, ол эрээри дьоно бэйэлэрин дьиэлэригэр сылдьар курдук муус холкуларыттан уоскуйбута. Далан. Муус ыраас — туох да эҥкилэ суох, күлүгэ суох. ☉ Без изъянов, кристальный
   Кырдьык, Ы л а ро в д а ҕа н ы муус ыраас киһи буолбатах, кини да сыыһалардаах. Р. Баҕатаайыскай
   Анфиса букатын мас көнө, муус ыраас буолбатах. Кини хараахтара уустук, бэйэтэ этэринии, «бутуур», «олох элбэххэ үөрэппит» киһитэ. ФЕВ УТУ. (Ыраас) муус ка уур — кыларыйан турар кырдьыгы эт, кырдьыгы арыйан биэр. ☉ Говорить чистую правду, выкладывать всё начистоту
   Тулааһынап тугу да киэргэппэккэ уонна тугу да кистээбэккэ, историческай чахчылары хайдах баалларынан мууска ууран туран сыымайдаабыта. Далан
   Эн миигин тоҕо сойуолаһаргын билэбин, эриэн искин тиэрэ тар дар, үөҥҥүн-күрдьэҕэҕин бүтүннүү ыраас мууска уурар кыахтаахпын. Е. Неймохов
   [ Петров:] Ис санааҥ адьас атын эбит, ону ыраас мууска ууруом. А. Фёдоров
   ◊ Муус болуо фольк. — мууһунан бүрүллүбүт тымныы (дойду). ☉ Ледяная страна (постоянный эпитет)
   Бу муус болуо тыыннаах хоту дойдуга буспутхаппыт кыыс. Н. Якутскай. Муус маҥан — туох да булкааһа суох маҥан хаар өҥө өҥнөөх. ☉ Белый как снег
   Сааланы эрийэ кэккэлэһэн турар муус маҥан мыраамар колуонналар үрдүлэринэн аан дойду улуу суруйааччыларын мэтириэттэрэ кэккэлэспиттэр. Амма Аччыгыйа
   Кэрэмэс биирдэ күһүн туох эрэ билбэт муус маҥан кыыла киниттэн куотан толоон ортотун диэки төкөөлөөн эрэрин көрдө. Р. Кулаковскай
   Кылбановскай эмискэ будьуруйа сылдьар муус маҥан убаҕас баттаҕа, бурал гыныар диэри дьигиһис гына түспүтэ. В. Яковлев
   Муус толон — тобурах диэн курдук. Аптамаат, бүлүмүөт буулдьата муус толон курдук тибиирэр. С. Васильев
   Биһиги уһуктан кэл — иэммитин муус толон илитэн эрэр эбит! Буолакпыт бүтүннүүтэ охсуллубуттуу хаптайа сытар. Г. Николаева (тылб.). Муус устар — календарнай сыл төрдүс ыйа. ☉ Апрель
   Муус устар тиһэх күннэригэр Эрдэһит күөрэгэйи иһиттим. Күннүк Уурастыырап
   Муус устар саҥатынааҕы сааскы ылааҥы күн этэ. Н. Л угинов. Муус устар ыйдааҕы күн уота күлүмүрдүүр күөх халлаан күөнүттэн уунан устан эрэр улуу дойду уорҕатын угуттуу турда. Эрилик Эристиин. Муус үйэ — сир-дойду историятыгар буолуталаабыт улахан тымныйыылар түмүктэригэр киэҥ сири хабан үөскээбит халыҥ мууһуруу кэмнэрэ. ☉ Ледниковый период
   Бэрт сэдэхтик көстөр муус үйэ аарымаларын бүтүн өлүктэрэ, дьардьамалара булуллан баран наука үлэһитин кулгааҕар тиийбэккэ хаалар …… түбэлтэлэрэ үгүс этэ. «ХС»
   Муус үйэ биир кэрэхсэбиллээх боппуруоһунан таас үйэ дьоно сүүрбэччэ тыһыынча сыллааҕыта хабараан тымныылаах Хотугулуу илин Азиянан Хотугу Америкаҕа тиийэ тарҕаныылара буолар. ГКН МҮАа. Муус эстиитэ — саас өрүс мууһун хамсааһына. ☉ Вскрытие реки весной
   Ыраах тан ньирилиир, сатарар Өрүспүт муустарын эстиитэ. П. Тобуруокап
   Өлүөнэ мууһун эстиитэ, От, мас ти ллэн кэлиитэ, Кэрэ, күндү сэгэрбин Кэтэспитим кэлбэтиҥ. Эллэй
   др.-тюрк., тюрк. муз, буз