зоол. касатка.

I
уй I диэнтэн холб. туһ. Иккиэн сытыы-хотуу, көрдөөх-нардаах дьон …… тыл тылларын уйсан, нэмнэрин билсэн, өртөн доҕордоһон сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
Суох, доҕор. Хайдах мин эйиэхэ өһүргэниэхпин сөбүй? Оччону уйсан кэллибит ини. Н. Лугинов
Оҕо эрдэхтэн оччону уйсан, баччаҕа кэллэхпит. С. Федотов
II
(«й» — мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’) аат. Көҕөҥҥө маарынныыр, арыый кыра, кураанах кус. ☉ Касатка
Чөркөй уйустуун куотуһан, Эҥин араастаан иһиирэллэр. П. Тобуруокап
[Терминологическай тылдьыкка] бултанар кустар ааттара: ээбиллэ, уйус, биргинэх эҥин көтүтүллэн хаалбыттар. АНК СБТЛ
III
уйусхан диэн курдук
[Үрдүк тиит] Истэр этэ уйус тыаллар Уораһыйар ырыаларын. Күннүк Уурастыырап
Доҕорум, таптыыр уйус Сүрэххэ эрэбил, Хомойуу курдук курус, Ыар ыарык суоҕун билэбин. С. Данилов
Эккирэтэ сатаан кэбистим даҕаны Эдэр бэйэм элэйэ быһыытыйдым, Арай эн, уйус санаам, ситтэрбэтиҥ, Арай эн үрдээн, күөрэйэн истиҥ. Н. Босиков

1. аат., эргэр.
2. Хаптаһынтан оҥоһуллубут суоруна олоҕо. ☉ Мукомольный стол (четырехугольная подставка из досок, на к-рую устанавливается жернов)
   [Хачыгыр] дүлүҥ олох маһыгар ыттан, даардатыгар сыгынньах иһинэн анньыллан туран бурдугун тардан барда. Эрилик Эристиин
   Баҕарарым туус маҥан Туллук курдук буолуохпун, Бурдук тардар даардаттан Бурдук уоран суунуохпун. Н. Босиков
3. Бугул тиэйэр сайыҥҥы сыарҕа адарайа. ☉ Дощатый настил на летних санях для перевозки копен. Оҕонньор сыарҕаҕа даарда оҥордо
4. даҕ. суолт.
5. Модьу, томороон оҥоһуулаах. ☉ Громоздкий, массивный, грубый
   Даарда орон дьаралҕаннаах (өс ном.). Тоҥ [киһи аата] даарда суха сүгэн кэлэр. Суорун Омоллоон
   Даарда тэлиэгэҕэ толору тиэллибит таһаҕастарыттан, тэриллэриттэн көрдөххө, бу ыраах суолга хомуммут дьон быһыылааҕа. Ойуку
6. фольк. Улахан, сүүнэ; муҥутуур күүстээх. ☉ Огромный; всесильный, могучий. Далай иһигэр даарда уоруйах баар үһү (тааб.: быһыт). Быыра сарыннаахтарым, Даарда буурайдарым, Бэттэх буолуҥ эрэ. Саха фольк.
   ◊ Даарда балык көр дааргы балык. [Тойон Дьаҕарыма] Даарда балык Бытыгын түүтэ бүрүөлээх Ньир муос саатын Иэмэх курдук Эҥэччи тардан кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
   [Бу дойду] Бил балык биттэхтээх, Сырыбын балык сындыыстаах, Ала даарда балык атахтаах. «ХС». Даарда көҕөн түөлбэ. - уйус. ☉ Утка-касатка.

I
1. аат., эргэр. Быһа охсорго, дьөлө кэйэргэ аналлаах быһах курдук эрээри уһун тимирдээх, уктаах былыргы саха сэриитин сэбиргэлэ. ☉ Старинное якутское холодное оружие с односторонней заточкой, похожее на нож, но большее по размеру, разновидность палаша
Онно Бэрт Хараны кэнниттэн ситэн кэлэн ат күөнүнэн түҥнэри астаран, баһын кылыһынан быһа охсон өлөрүөхтээх эбитэ үһү. Саха фольк. Аҕатын тэллэҕин анныттан сытыы кылыһы сулбу тардан ылан, икки бухатыыры бастарын быһыта кэрдэттиир. Саха ост. II
Былыргы саха саабыла курдук кылыс диэн бэрт сытыы быһахтаах буолара үһү. НСА ПШЯП
2. даҕ. суолт.
1. Эт-сиин өттүнэн сайдыылаах, тэтиэнэх, сытыы. ☉ Физически развитый, сильный, ловкий
Кылыыһыт бэрдэ Кылыс дыгый оҕо миэхэ баар. П. Ойуунускай
Вася уон алталаах дьороччу улаатан эрэр бэрт сытыы, кылыс уол буолла. Д. Токоосоп
Эрэ, наһаа кылыс киһи, бултуу сылдьан, бааһырбыт лөкөй тайах муоһуттан өлбүтэ. Н. Түгүнүүрэп
△ Кимтэн-туохтан да чаҕыйбат чобуо, сытыы-хотуу. ☉ Весьма бойкий, шустрый, не робеющий ни перед кем-чем-л.
Бүгэн сыппыт бүтэй Бүлүү Кындыа, кылыс кыргыттарын кыталыкка тэҥнээн өрүү Соҕуруубун умнабын. В. Сивцев
Кылыс кыыс кылыкын Күлүүтэ, саҥата… Омун уол ордоотун Дуорааннаах сатата. В. Миронов
2. көсп. Сытыытык, бэргэнник этиллибит (тыл туһунан). ☉ Острый, остроумный (о слове)
[Даарыйа эмээхсин] сытыы кылыс өс хоһооннорунан, тыл дэгэттэринэн икки атахтаах араас дьиэктэрин курбуулаталыыр. Амма Аччыгыйа
[Күн Дьирибинэ] мэнээк өрө күүркэйбэккэ эрэ тугу эмэ сөбүлүү истибэтэҕинэ биир эмэ кылыс тылынан саба охсон кэбиһэрэ. «ХС»
Болгар омуктар, көрдөххө син дьон курдук дьон эрээри, сытыы кылыс тыллара, элэктэрэ-хаадьылара аан дойдуга туохха да холооно суох диэн буолар. «ХС»
3. көсп. Сытыы, олус күүстээх (үксүн тыал туһунан). ☉ Резкий, пронзительный (обычно о ветре)
Сааскылыы хатан дьыбардаах түүн буолла, кылыс тыал сирэйбин быһыта кырбыыра. В. Чиряев
Кылыс тыал уот буруотун эрийэн сирэйбин саба үрэр. Нэртэ. Тымныы кылыс тыал [саллааттар] саҕаларыгар, ырбаахыларыгар хаары симэр. С. Алексеев (тылб.)
ср. др.-тюрк. кылыч ‘однолезвийный меч, палаш’, тюрк. ‘сабля’
II
аат., бот.
1. Бурдук куолаһыгар сиэмэ аайыттан киистэ кылын курдук тахсар хатыы; бурдук кыла. ☉ Ость
Куоластаммыт дьэһимиэни кылыстары сиэтэҕинэ сүөһү айаҕа бааһырар. САБСБ
Баһыкка хаҥас ытыһын хаптаҕайынан куоластар өрө дьөрбөлөспүт кылыстарын имэрийэн эрэрдии таарыйан, үүммүт бурдугу ойоҕолоон истэ. «ХС»
◊ Кылыс ас — үүнэн сит, кылыстан (үксүн туораахтаах культуралар тустарынан). ☉ Поспевать, созревать, прорастать (об ости злаковых растений)
Дьара хочотугар киһи чугас эргининэн көрбөтөх үчүгэй бурдуга тахсан, саҥа кылыс анньан эрэрэ. Н. Якутскай
Хартыына түгэх өттүгэр …… кылыс аспыт сэлиэһинэй бурдук бааһынатын сорҕото уонна хотон таһыгар бөдөҥ эбириэн ынахтар көстөллөр. А. Фадеев (тылб.). Кылыс от бот. — биир умнастан уһуктаах төбөлөөх сытыы кырыылардаах уһун хаптаҕай сулумах сэбирдэхтэрдээх, бадарааҥҥа, сииктээх сиргэ үүнэр, сүөһү аһылыга буолар от. ☉ Осока
[Сылгылар] аһылыктара манна [туундараҕа] саамай үүнүүлээх бэрдьигэс диэн уу ото уонна салаата суох, хаптаҕай, икки өттө биилээх кылыс от. Н. Заболоцкай
Ити эн кыыллыыр Омоон ийэтин ууһун дьадаҥылара соппоҥ, кылыс оттоох Харыйа үрэҕэр үүрүллүбүттэрэ. Күндэ
Кумах сиргэ үөскээбит күөллэр оннуларыгар куурбут алаастарга үксүн сөкү, кылыс оттор үүнэллэр, сирэ дулҕаланар. ПАЕ ОС. Кылыс түү — үүтүнэн иитээччилэр уһун дороххой уонна бөҕө түүлэрэ. ☉ Длинный и жесткий волос в шерсти млекопитающих
Дороххой уонна бөҕө кылыс түү кырпа түүнү уонна тириини харыстыыр. ББЕ З. Кылыс хараҥаччы зоол. — Саха сиригэр дэҥҥэ көстөр барабыайдыҥылар этэрээттэригэр киирсэр хараҥаччы биир көрүҥэ (атыннык «дэриэбинэ хараҥаччыта» диэн ааттыыллар). ☉ Касатка (редко встречающийся в Якутии вид ласточки из семейства воробьиных). Кылыс хараҥаччы куолаҕар уонна түөһүгэр туора харатыҥы дьураалаах буолар