и. д. от уйуһуй=.

побуд. от уйуһуй=.

уйуһуй 2 диэнтэн дьаһ
туһ. Дууһанны уйуһут, туйгун ырыа! П. Аввакумов
Булчуттар ытыалаан уйуһутан истилэр. Н. Заболоцкай
Маай бырааһынньыгын иннинэ онно-манна көҕөнү көрбүттэр үһү диэн үөрүүлээх сурахтар бөһүөлэккэ эр дьон ирээтин уйуһутан барбыттара. В. Иванов

несов. ыгымсый, ыгымнык быһыылан, быырпаһын; уйуһуй, ахсымнаа (о лошади); напрасно горячишься таак ыгымнык быһыыланаҕын.

аат. Маһа суох киэҥ нэлэмэн хонуу куйаар. ☉ Степь
Бу уһуга суох унаар-мэнээр истиэптэр Уйус тыалларын уйусхана Айан иҥсэлээх имэҥин иҥэрдэ Мин дьэллик сүрэхпэр. С. Данилов
Истиэп киэҥ хонуулара уу курдук долгуннурарга дылы гыналлар. Эрилик Эристиин
Төрөөбүт Сахатын сиринэн эрэ муҥурдаммакка, Украина киэҥ нэлэмэн истиэптэрин кэрэ көстүүлэригэр тиийэ дириҥ иэйиилээхтик хоһуйбута. ФЕВ УТУ

даҕ., түөлбэ. Сахсаҕар көҕүллээх, түүлээх эбэтэр лабаалардаах, сахсаҕар. ☉ С взъерошенными, косматыми волосами, перьями или ветвями, косматый
[Бэттиэмэ от] Улам-улам уларыйан, сахсаа буолан саһарсыйан Толоон бүттүүн көстө сүтэр Толбон күөхтүү көҕөрсүйэр. А. Бродников
◊ Сахсаа көҕөн — кураанах кус бииһэ: көҕүллээх баттахтаах бөдөҥ кус, уйус. ☉ Ненырковая утка с хохлом на голове, косатая кряква.
ср. бур. шагша ‘мелкий (некрупный)’, джаг. шакшал ‘сухое дерево’

такай диэнтэн атын
туһ. Ыраас ырыа үөрэҕэр Татыйыктан такалларым, Олох күүрээн күргүөмүгэр Уйус тыалтан уһулларым. С. Данилов
Сорсуннаах сонордьут кыраһа суругун ааҕары, тайҕа таабырыннарын таайары ийэтин уоһахтаах үүтүттэн иҥэриммитэ, борбуйун көтөҕүөҕүттэн аҕатыттан такаллыбыта. «ХС». Уоллаах кыыс бэрт номоҕон, кырдьаҕастарга кынчарыллыбат гына такаллыбыт, төрүт дьон оҕолоро буолаллар. П. Ламутский (тылб.)

I
туохт. Киһиэхэ бэриммэт курдук буол, уйуһуй (аты этэргэ). ☉ Выходить из повиновения, становиться непослушным (о лошади)
Ураанньыктаах кугас ат, Уһуурхайа уйуһуйан, Күөнэ үөһэ күөрэйэ, Көтө-көтө түспүтэ. Күннүк Уурастыырап
II
даҕ. Модун күүстээх, дохсун. ☉ Мощный, могучий
Чэ, түксү, сөп буолла диэбиттии — Уһуурхай баалларгын хомуйан, Уорааннаах дириҥҥэр кистээтиҥ. «ХС»

1. аат., эргэр.
2. Хаптаһынтан оҥоһуллубут суоруна олоҕо. ☉ Мукомольный стол (четырехугольная подставка из досок, на к-рую устанавливается жернов)
   [Хачыгыр] дүлүҥ олох маһыгар ыттан, даардатыгар сыгынньах иһинэн анньыллан туран бурдугун тардан барда. Эрилик Эристиин
   Баҕарарым туус маҥан Туллук курдук буолуохпун, Бурдук тардар даардаттан Бурдук уоран суунуохпун. Н. Босиков
3. Бугул тиэйэр сайыҥҥы сыарҕа адарайа. ☉ Дощатый настил на летних санях для перевозки копен. Оҕонньор сыарҕаҕа даарда оҥордо
4. даҕ. суолт.
5. Модьу, томороон оҥоһуулаах. ☉ Громоздкий, массивный, грубый
   Даарда орон дьаралҕаннаах (өс ном.). Тоҥ [киһи аата] даарда суха сүгэн кэлэр. Суорун Омоллоон
   Даарда тэлиэгэҕэ толору тиэллибит таһаҕастарыттан, тэриллэриттэн көрдөххө, бу ыраах суолга хомуммут дьон быһыылааҕа. Ойуку
6. фольк. Улахан, сүүнэ; муҥутуур күүстээх. ☉ Огромный; всесильный, могучий. Далай иһигэр даарда уоруйах баар үһү (тааб.: быһыт). Быыра сарыннаахтарым, Даарда буурайдарым, Бэттэх буолуҥ эрэ. Саха фольк.
   ◊ Даарда балык көр дааргы балык. [Тойон Дьаҕарыма] Даарда балык Бытыгын түүтэ бүрүөлээх Ньир муос саатын Иэмэх курдук Эҥэччи тардан кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
   [Бу дойду] Бил балык биттэхтээх, Сырыбын балык сындыыстаах, Ала даарда балык атахтаах. «ХС». Даарда көҕөн түөлбэ. - уйус. ☉ Утка-касатка.

аат.
1. Туох эмэ ыарахан, таһаҕас, баттык. ☉ Что-л. тяжёлое, тяжесть, груз, вес
Сүүс бууттаах ыарык таҥнары тарпытын курдук буолла. В. Короленко (тылб.)
Мэҥиэни саһыл үөһээнэн ылбатын наадатыгар сэлэни мас лабааларынан хаппахтаан баран, ыарыгынан баттатыллар. ТСКБ
Итиччэ ыйааһыннаах тимир ыарыгы өрө астаҕына эрэ Коростелев иннигэр түһэн чөмпүйүөннүөхтээх. «Кыым»
2. көсп. Киһини баттыыр, сүгэһэр буолар ыар санаа, эрэй-кыһалҕа. ☉ Что-л. угнетающее, бремя, ноша
Төттөрүтүн, бу бырааһынньык миэхэ ыарык дии санаата Айдар дьиэтигэр чугаһаан иһэн. Н. Лугинов
Доҕорум, таптыыр уйус Сүрэххэ, эрэбил, Хомойуу курдук куруус, Ыар ыарык суоҕун билэбин. С. Данилов
Киһини санаа кулута дииллэр да, Ньукулай бэрт хойукка диэри санаа-оноо ыарыга диэни билбэтэҕэ. Күрүлгэн
3. көсп., эмт. Дьахтарга, тыһы кыылга бөллөөт үөскүүр, ситэр, ууһатар уоргана. ☉ Яичники
[Биэ төрүүр-ууһуур] ис уорганнара …… мааткаттан, …… маатка моонньуттан уонна ыарыктартан тураллар. НПИ ССЫа
[Биэ көҕүйбүтэ] маатка ыарыгыттан сиппит бөллөөт тахсыытын курдук бэлиэлээх. НПИ ССЫа
♦ Ыарык буол — кимиэхэ эмэ мэһэй, боҕуу буол; баттаа. ☉ Стать бременем, обузой для кого-л., помехой кому-л.; угнетать кого-л.
Эҥсилгэннээх иэйиилэр, Сындааһыннаах санаалар Мин санныбар сүгэһэр, Түөспэр ыарык буоллулар. И. Гоголев
[Кистэлэҥим] сөбүн биэс уонтан тахса сыл устата санныбар ыарык буолан дьөлө сааллан сырытта. Р. Кулаковскай
Ньургун Николаевич аар кырдьаҕас …… дууһатын түгэҕэр сөҥөрдөн илдьэ сылдьар, кинини мунчаардар да, кэнникинэн ыарык буолан эрэр ис санаатын кэпсээн эрэрин сэрэйдэ. Г. Угаров
ср. др.-тюрк. аҕырлых ‘тягость’, тур. аҕырлык ‘тяжесть; бремя’