кибиргэт диэнтэн холб. туһ. Ыстыыгынан анньыһан кибиргэтистибит. И. Никифоров

туохт. Тугу эмэ (хол., дьиэ үрдүн) сап (мастары, хаптаһыннары тэлгэтэн). ☉ Крыть, накрывать потолок
Толоонун хаба ортотугар, суол кытыытыгар, сүрдээх силистээх улахан баараҕай тиит баар эбит. Ол тиит төрдүгэр Кээрэкээн, умуһах хаһан баран, ытыыстаабыт, үрүттээбит. Саха ост. I
Килиин сүгэбинэн кэрдэн кибиргэтэн, Соҕох сүгэбинэн суоран молуойдатан, Хоспох сыыһын ходьоҕоччуттаҕым. Үүчээн сыыһын үрүттээтэҕим. С. Васильев

I
сыһ.
1. Ханна да халыйбакка, туораабакка, сылдьыбакка, көнөтүк. ☉ Прямо, напрямик
Быһа ыскылаакка тиий, онно биэриэхтэрэ, уулуссатын нүөмэрин ыйан биэрдэ. А. Софронов
Отуум бу туһунан буолуо диэбит сирбинэн быһа көрөн кэбистим. Т. Сметанин
2. Уочарата суох, уочараты таһынан. ☉ Вне, без очереди
Биэс уол начаалынньык ыйыытынан билиэттэри быһа регистрациялаабыттара. П. Аввакумов
Аны ГИП дуоһунаһыгар бырайыактыыр үлэ сүнньүн билбэт дьон туораттан быһа ылыллаллар. Ити ким дьаһалай? Н. Лугинов
«Көр, ити сэлээппэлээх диэн быһа биэрдилэр!» — диэн биир эмээхсин миигин хайҕаабытын дуу, хомуруйбутун дуу өйдөөбөккө хааллым. Н. Габышев
♦ Баскын быһа этинимэ — ону-маны айахха киирбиччэ саҥаран киирэн биэримэ, бэйэҕэр куһаҕаны оҥостума. ☉ Говорить опрометчиво, бестолково и тем вредить себе (говорится с осуждением)
Саҥарыма, кэпсэтимэ — Баскын быһа этинимэ: Өйдөөх киһи эбит дэтиэҥ. Бэрт уһун үйэлэниэҥ. Л. Попов. Быһа ааһыллыбат (ааспат) — хайаан да (булгуччу) буолар, кыайан тумнуллубат. ☉ Такой, которого нельзя обойти, объехать; нельзя миновать
«Бу саамай бастыҥ миэстэтэ, — Мэхээчэ дурдатын хайгыыр. — Кэлбит быһа ааспат». Далан
Эдэр эдэрэ өтөн, Сэмэнчик оҕолор оонньууларын быһа ааспат, хоробуокка кыттыбытынан барар. Н. Якутскай
Үрүҥ көмүс бырдаатынан Ыһыахтана оонньуур фонтан. Быһа ааспаппын аттынан Тохтуубун биһирээн, таптаан. Баал Хабырыыс. Быһа бааччы — онон-манан эргиппэккэ, көнөтүнэн, туруору, судургутук. ☉ Прямо, напрямик, без обиняков
Верхне-Удинскайга, Троицкославскайга, Петро-Заводскайга Сэбиэскэй былаас олохтоммутун туһунан Эрбантей быһа бааччы кэпсээн биэрдэ. Эрилик Эристиин
«Былааһы утары барбыта буолуо дии саныыгын дуо?» — Кириилин быһа бааччы ыйытта. Л. Попов
Акулина Степановна кырдьыгы сирэйгэ быһа бааччы этэр үгэһинэн уолун кириэтиир. Н. Лугинов. Быһа гыныма — ытыктыыр, таптыыр, сөбүлүүр буолан, төттөрү этимэ, тылын ылын. ☉ Соглашаться, принять предложение из уважения (чтобы не огорчать собеседника)
Сааспар ынах ыан көрбөтөх киһибин да көрдөһүүлэрин быһа гыммакка ылынан кэбистим. НС ОК. Быһа кымньыылаппыт көр абааһы <быһа> кымньыылаабыт. Быһа охсон аас — хаһан эмэ биирдэ эмэ кылгас кэмҥэ сылдьан аас. ☉ Заходить по пути, бывать проездом (наездом)
Килэгир муус байҕалы хаһан эмэ ыт көлөлөөх булчут быһа охсон ааспытын да иһин, суол-иис көстүөх бэйэлээх буолуо дуо... С. Никифоров
Хайалар, буор хапчааннар Харылас таас харгылар... Эрдээхтэр эрэ манна Быһа охсон ааһаллар. С. Данилов. Быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара хаалбыт (ордубут, буолбут) — ыалдьан, санааттан-онооттон олус күүскэ ырбыт, дьүдьэйбит. ☉ Очень сильно похудеть, крайне исхудать
Ылдьаана Маайа сүтүөҕүттэн ыла быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара эрэ ордон хаалбыт. Н. Якутскай
Дойдугун-дьоҥҥун ахтан быһа охсор быһаҕаһыҥ, хайа охсор аҥаарыҥ эрэ хаалыа,— дэһэллэрэ сорох доҕотторум. П. Аввакумов
Маайа эмээхсин күтүөтүн быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара буолан, тыыннаах эрэ көрсөөхтөөбүтэ. «ХС». Быһа сиэ — өлөр уһукка тиэрт (ыарыы туһунан). ☉ Доконать (о болезни)
Сөтөл быһа сиэн өлөөрү сытан, тыҥата бүтэн тыына хаайтарар, ону кислородунан тыын киллэрэллэр. Н. Лугинов. Быһа сиэс — чалбах тахсыбакка эрэ кыралаан ир (саас дьиэ ойоҕоһугар, суол кытыытыгар хаар ириитэ саҕаланыытын туһунан). ☉ Чуть-чуть подтаивать (о снеге при первых оттепелях)
«Кусчут» [ыт аата] дал-кыбыы икки ардыгар күрдьүллүбүт хаар быһа сиэспититтэн тугу эрэ тардыалаан сырбаҥныыр. М. Доҕордуурап. Быһа сиэт — ыарыыга эбэтэр туохха эмэ олус ыллар, баалат. ☉ Запустить болезнь; занемочь; довести себя до непотребного состояния
Аҕыс уон саастаах эмээхсин күрдүргэччи сөтөллөр, одурууҥҥа быһа сиэппит харахтарын сөмүйэтинэн хастар. Амма Аччыгыйа
Кини [Күөх Көппө] киргэ-хахха быһа сиэппит, күр түспүт, наһаа сүрэҕэ суох. Эрчимэн. Быһа тарт — туох эмэ буруй иһин олус күүскэ мөх. ☉ Сильно ругать, распекать кого-л. за содеянное
Өрүүсэ Аркадий Яковлевичтан дьиҥнээхтик кэлэйдэ. Урут сыыһа да үҥсэммин, быһа тартаран эрэбин дуу дии саныыр этэ. Сөпкө үҥсүбүт эбит! А. Сыромятникова. Быһа тарыйан — быһа холуйан (эттэххэ, аахтахха). ☉ Приблизительно (сказать, считать). Быһа тарыйан эттэххэ, сүүс сүүрбэ бугул кэлииһи. Быһа тут — соҕотоҕун сырыттаҕына тутан ыл (өлөрөөрү, кырбаары о. д. а.). ☉ Схватить кого-л. в одиночку (напр., с целью расправы)
Маһараҕы быһа тутан өлөрүөххэ, оччоҕо кыра уолаттар дьаһайар киһилэрэ суох буоллаҕына, бас баттах киирэн биэриэхтэрэ. Эрилик Эристиин. Быһа түс — 1) атын киһи кэпсиир, саҥарар кэмигэр тугу эмэ этэн тохтотон кэбис. ☉ Прервать разговор (кого-л. с кем-л.)
Дэһээтинньик, биир атта ылаҥҥын, ол күтүр өстөөҕү тутан киллэрэ оҕус! Аадаҥ кинээһи быһа түһэн, бэйэтэ дьаһайбыта. Күннүк Уурастыырап
Олоххо сыал кырдьыктаах дьыала иһин охсуһууттан тахсар, — диэн салҕаан истэхпинэ, Айта быһа түспүтэ. Далан; 2) түргэнник уонна лаппа ыр. ☉ Быстро и сильно похудеть
Кыһын олус быһа түспүт сылгылары үөрүттэн арааран аһылыкка киллэрэллэр. «ХС»
Ийэтиттэн араарыллыбыт убаһа дьүдьэйбитинэн барар. Онуоха быһа түһэ иликтэринэ, убаһалары үчүгэй хаачыстыбалаах күөх отунан аһатыллыахтаах. «Кыым»; 3) олус аҕыйаа. ☉ Сильно, резко убывать (об уровне воды)
Хайа-үйэ көҥүс уута быһа түһэн бадараана хаалбыт. М. Доҕордуурап. Быһа (быһа-хото) этимэ көр быһа этимэ. Быһа этимэ — буола илиги эрдэттэн олус эрэмньилээхтик этимэ (туолбакка хаалыан сөп). ☉ Не говори слишком уверенно о будущем (можно сглазить)
Ким билэр, тоҕойуом. Тугу быһа этээхтиэмий... Күндэ
Бытыгын быһа үктүөр диэри көр бытык. «Биһиги Макарбыт бытыгын быһа үктүөр диэри үөрэнэ сатыы сылдьыыһы быһыылаах», — диэн ийэтэ муҥатыйбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Бэл, оннооҕор кини, бытыгын быһа үктүөҕэр диэри үчүгэйи куһаҕантан араарбакка, бу билиҥҥэ диэри кэмсинэ сырыттаҕа. НС ОК
Күлүгүн быһа хаампат көр иннин быһа хаампат. Уулаах көннөрү кэмигэр Доодороп күлүгүн быһа хаампат, аһара муҥкуктук, хоргустук тутта сылдьар. «ХС»
Силин быһа ыйыстар көр сил. Олох аһыытын-ньулуунун Ыйыстары сатыырым: Аһы аччык көрөн туран Силбин быһа ыйыстарым, Хара балыырга кыайтаран Абабын быһа ыйыстарым. С. Данилов
Оһоххо турар мииннээх иһит диэки ымсыыра көрөөт, силбин быһа ыйыстан баран боппуолдьаҕа киирдим. Н. Габышев
«Хаарыаны, ити тирииттэн эмиэ быһан ылан үтэн сиэбит киһи...» — дии санаат, Дыбдык силин быһа ыйыһынна. «ХС». Тылын быһа гыммакка — ким эмэ (олус ытыктанар киһи) этиитин аккаастыан кэрэйэн, ытыктыыра бэрдиттэн сөбүлэнэн. ☉ Выполнять, делать что-л. из большого уважения к кому-л., благоговея перед кем-л.
Максим оҕо эрдэҕиттэн аҕа дьон тылын хаһан да быһа гыммакка үөрэммитэ. Н. Лугинов
Киниттэн бары астынар, кинини ытыктыыр курдуктар, тылын быһа гыммакка ылыналлар. «Кыым»
◊ Быһа биэр — туора охсон кымньыылаа (хол., аты). ☉ Ударить наотмашь
Мариса аты быһа биэрэн кэбиһэрин кытта, ат Бурхалей кэнниттэн ойон кибиргэтэн истэ. Эрилик Эристиин
Байанай сыарҕа үрдүгэр ыстанан таҕыста уонна аты быһа биэрэн кэбистэ. Ат соһуйан чохчос гына түһээт, иннин диэки ыстанан кэбистэ. П. Филиппов
[Оҕонньор] Ыраас мастаах-оттоох чагда тыаҕа киирдэҕинэ, атын быһа биэрэн сиэллэрэн дэгэҥнэтэр. П. Аввакумов. Быһа охсуу — уулусса, суол атын уулуссаны, суолу туораан ааһар сирэ. ☉ Перекресток
Тэҥ суолталаах уулуссалар быһа охсуһууларыгар биир кэмҥэ, холобур, үс массыына тиийэн кэлэр. «Кыым». Быһа тардыы — уус-уран литература, муусука айымньыларыттан уларыппакка кылгастык устан ылыы, арааран ылыы. ☉ Цитата, выдержка, отрывок
Ол кинигэттэн сорох быһа тардыылар нууччалыы бэчээттэммиттэрин эмиэ ыытабыт, онно чуолаан К.К. Байкалов үлэтин туһунан кэпсэнэр. И. Федосеев
А. Амеда «Аппассионататыттан» быһа тардыыны омук тылын факультетын студенката Лена Тюменцева ааҕан иһитиннэрдэ. «Кыым». Быһа холоон — чуолкайдык билбэккэ эрэ, сэрэйэ былаан, барыллаан. ☉ Приблизительно, ориентировочно
Кини [оҕонньор] нууччалыы наҕыл саҥа ис хоһоонун быһа холоон син өйдүүр. Н. Габышев
Омук сирин туриһа, Быһа холоон кырата Уонча бууттаах, арааһа. И. Гоголев
Быһа холуйан көр быһа холоон. Соҕотох 1970 сылга промышленнай бородууксуйаны оҥорон таһаарыы, быһа холуйан, сэрии иннинээҕи бары пятилеткалардааҕар икки төгүл элбэх этэ. ЭБТ
Аара тохтообокко эрэ айаннаатахха, быһа холуйан, үс ыйынан тиийиэххэ сөп. Тэки Одулок (тылб.)
II
туохт. дьөһ. Кэм сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ханнык эмэ кэм, дьайыы устатыгар тилэри буоларын бэлиэтииргэ туттуллар (төрүт биитэр үөскэтэр түһүгү кытта тут-лар). ☉ Выражая временные отношения, употребляется с именительным или родительным падежом при указании на отрезок времени или процесс, на протяжении которого совершается действие (в течение, на протяжении)
Бу курдук эһэ Чүөчээскини түүнү быһа хаайда. Суорун Омоллоон
Бүлүү экспедициятын биир партиятын дьоно бу Чуона үрэҕин кытылыгар сайыны быһа үлэлээбит эбиттэр. Л. Попов
Марба суолун быһа ытаан, хараҕын уута бүөлээн, тугу да төрүкү чуолкайдаан көрбөккө, үрдүк сис суолун устун баран истэ. Күндэ

I
аат.
1. Тула өттө барыта уунан төгүрүтүллүбүт кураанах сир. ☉ Остров
Арыы кытыы өттүнээҕи хомотугар тахсан кэлэллэрин кытта, долгуна суох чуумпу уу устун тыы устан барда. Эрилик Эристиин
Өрүс эһиннэ. Муус халҕаһата арыыны соҕотохто саба халыйда. Т. Сметанин
Арыыга олус нүөл сиргэ, уу ылар сиригэр «Якутянка» сэлиэһинэйи ыспыттар. С. Ефремов
2. Тулалаан турары кытта биир кэлим көстүү кыайан буолбат, тугунан эрэ уратылаһар (хол., ортото охсуллубакка хаалбыт ходуһа, ортото хорутуллубакка хаалбыт бааһына). ☉ Участок, выделяющийся чем-л. среди остальной местности (напр., недоскошенный участок покосного угодия, недовспаханный участок пашни). Арыыгын охсон кэбис. Арыыгын хорутан кэбиһээр
□ Киһини курданарынан буолбут мята от ала-чуо арыы буолан үүнэн турар. Ч. Айтматов (тылб.)
◊ Арыы баһа — өрүс арыытын үөһээ өттө, саҕаланыыта. ☉ Начало речного острова. Мотуордаах оҥочо арыы баһын эргийэ барда. Арыы бэс — хонуу ортотугар эбэтэр ойдом турар бэс ойуур. ☉ Растущий посреди поляны или отдельно стоящий сосновый лесок
Түүн утуйдаҕына хойуу арыы бэһи булан, хаары хаһан, тула өттүн тула булгунньах курдук өрө кутан утуйар буолбут. П. Ойуунускай
Суол уһугар кыра арыы бэс көстөрө. М. Доҕордуурап. Арыы кумах — өрүскэ, үрэххэ тумул арыы буолан үтэн киирбит кумах сир. ☉ Песчаный полуостров на реке, речке
Дьону кыһытан талахха Үөр мороду моргуйар, Эбэтэр арыы кумахха Хаас саҥата лыгыйар. С. Данилов. Арыы кутуруга — өрүс арыытын аллараа өттө, бүтүүтэ. ☉ Конец, окончание речного острова
Онтон арыы кутуругун эргийэн, өрүтэ түллэҥнии сытар үөскэ киирэн кэллилэр. Эрилик Эристиин. Арыы ойуур — хонууга ойдом үүнэн турар ойуур. ☉ Отдельно растущий лесок посреди поляны
Сылбыакайы хамандыыр оҥоробун, сүүрбэ киһини ол арыы ойуурга сытыарабын. С. Ефремов
Сүөдэрдээх Маайа арыы ойуур аттыгар кэлэн тохтоотулар. Н. Якутскай
Ааҕааччы, Чөркөөх дэриэбинэтигэр кэлэн туран көрөн эрэриҥ буоллар, арыы ойуур саҕатынааҕы эргэ сайыымка дьиэни көрөн, хараххын хатаан ааһыаҥ этэ. Бэс Дьарааһын. Арыы талах — хонууга, ууга ойдом үүммүт бөлкөй талах. ☉ Небольшой отдельно растущий тальниковый лесок на поляне, воде
Онон-манан арыы талахтар хоннохторугар кэбиһиилээх оттор көстөллөр. Амма Аччыгыйа
Ааттаах алаас ньууругар, Арыы талаҕын анныгар Арҕаа таалар түбэтигэр Уһун уһуойах туругунан Уйгу-силик тоҕооспут эбит. С. Зверев
Ортоку арыы талаҕы үрдүнэн тыылаах дьон тыйааран сылдьаллара көстөр. Эрилик Эристиин. Арыы тиит — хонууга ойдом үүнэн турар тиит ойуур. ☉ Растущий островком лиственничный лесок на поляне
Суола диэн үрэх оччоҕо, барыта тэҥ мэндээркэй хонуу эбитэ үһү, арыы талах, арыы тииттэр суохтара үһү. Саха сэһ. I
Арыы тиитим курдук дуу Араалланан сылдьаммыт, Аныгылыы олоҕу Арыйыаҕыҥ атастар! Саха нар. ыр. III
Онуоха көрдөҕүнэ — арыы тиит туспан кутаа уоту оттон кэбиспит, ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн курдук киһи олорор эбит. Ньургун Боотур. Арыы тумул — уһулуччу ойдом киирэн турар туох эмэ тумула. ☉ Резко выступающий мыс чего-л.
Арыы тумул күөнүгэр, «Атах көлүйэ» үрдүгэр Барыҥый түүнү сырдатар Барабыык үлэтэ тутуллан — Тиҥилэх кытта доргуйбут. С. Васильев
Биһиги тиийдибит арыы тумулга, Мотуор тохтоло суох күрбүйэр сиригэр. Л. Попов. Арыы тыа — туспа, ойдом турар халыҥ ойуур. ☉ Отдельно растущий густой лес
Арыы тыа иһигэр кыһыл саһыл сытар үһү (тааб.: тыл). Арыы тыа кэннигэр кини [массыына] үлэлээн кирбийэр хотоойулаах хорсун тыаһа иһиллэр. Амма Аччыгыйа
Уолаттар маайканан эрэ сылдьан, арыы тыаны кэрдэн кибиргэттилэр. А. Федоров. Сыһыы ортотунааҕы арыы тыа аттыгар роза сибэккилэр үүнэн тэтэрбиттэр. И. Данилов. Арыы хатыҥ — ойдом үүнэн турар хатыҥ ойуур. ☉ Островком растущий березовый лесок
Илин-кэлин кэбиһэрдээх, Бэдэр саҕынньахтаах, Буобура бууктаах сонноох дьахталлар Үҥкүүлээн иһэллэрин курдук, Арыы хатыҥ чараҥнардаах эбит. Саха фольк. Сирилэс сиккиэрдээх арыы хатыҥ таһыгар тойотторго туус маҥан балаакка туруорбуттар. Күннүк Уурастыырап
Билигин бу курдук түннүгүнэн, арыы хатыҥ айгырастаах симэҕэ тэлибириирин эһиги бэйэҕит көрөҕүт. М. Доҕордуурап. Арыы хахыйах — ойдом үүнэн турар бөлкөй хахыйах. ☉ Небольшой отдельно стоящий лесок из молодых берез
Арыы хахыйах курдук, Араллааннаан олороҥҥут, — Этигэн илбис тыллаах Эйэҕэстэй идэбин, — Эгэлгэлээх хоһооммун Истэ сэҥээриҥ эрэ. Нор. ырыаһ. [Уйбаан Дууһа] атын ындыытын түһэрэн, баайан, сыгынньахтаан баран, арыы хахыйах күлүгэр мустан олорор дьоҥҥо кэллэ. Эрилик Эристиин. Арыы чаллах эргэр. — ойдомнук үүммүт хойуу. ☉ Растущий островком густой лесок
Аҕыс арыы чаллах тыа саҕа Араҕас чэчир анньыллыбыт, Чөҥөрө чүөмпэ саҕа Дириҥ далай түһүлгэ турбут [үтүө дойдута эбит]. П. Ойуунускай
Айгыр силик лабаалаах, Арыы чаллах хатыҥнаах Аччыгыйдыыр эрдэхтэн Арыаллаһан үөскээбит, Атас, дьүөгэ аҕастар! Нор. ырыаһ. Арыы чараҥ — хонууга ойдом турар хатыҥ ойуур. ☉ Особняком растущий березняк на поляне
Толоон ортотугар, арыы чараҥҥа, күөрэгэй чыычаах ыллаан, кэрэнаҕыл куолаһа салгыҥҥа кутуллар, тохтор. Амма Аччыгыйа
Эмиэ арыы чараҥар Ылластылар чыычаахтар. Эмиэ хатыҥ анныгар Биэ эмиийэ уһуктар. С. Данилов. Кумах арыы — тула өттө барыта уунан төгүрүтүллүбүт кумах сир. ☉ Песчаный остров
Бүөккэ тыытыгар олорон дьара уулаах кумах арыы диэки анньынар. Н. Якутскай. Күөл арыыта — күөл ортотугар баар арыы. ☉ Остров на середине озера
Сотору төннүөхпүт дии санаан, илиммин күөл арыытыгар куур-да ыйаан таҕыстым. Амма Аччыгыйа. Мас арыы — ойдом турар ойуур. ☉ Отдельно стоящий лесок
Тумул диэбитэ — уҥуоргу кытыылыы турар мас арыы эбит. Амма Аччыгыйа. Өрүс арыыта — өрүс сүнньүгэр сытар арыы сир. ☉ Остров, находящийся в русле реки
Өрүс арыытыгар баар ууга хас да кус түһэн аһыы сылдьар. Т. Сметанин
Өрүс арыытын кутуругунан тыы иһэрэ көстүбүтэ. Н. Якутскай
Кыһынын өрүс арыыларыгар олорор пиэрмэлэр үлэһиттэрэ олохторун-дьаһахтарын көннөрбөтөҕүттэн, тупсарбатаҕыттан хомойор. Н. Габышев. Таас арыы — аҥаардас таастан турар, таас хайалаах арыы. ☉ Каменный остров
Күөл ортотугар уһулу ойон тахсыбыт таас арыы баар. И. Федосеев
Анныттан аһаммын, өрүтэ силэйэн, Оргуйар таас арыы үөлэспин оҥостон Үрүҥ күн анныгар буруобун унаарпыт Уот төлөн булкаанай мин бэйэм буолабын! П. Тобуруокап. Талах арыы — талаҕынан саба үүммүт арыы сир. ☉ Тальниковый остров
Ыраах-ырааҕынан өрүтэ үтэн тахсыбыт, талах арыылары аахсыбатахха, киһи хараҕа алаарыйан, өйө туймааран барыахха айылаах барыта биир кэм тунаа маҥан, хаар куйаар дойду. Амма Аччыгыйа. Тиит арыы — тиит мас үүнэр эбэтэр ити сиргэ ураты көстүү буолар аҕыйах тииттээх өрүс арыыта. ☉ Речной остров, состоящий из одной лиственницы или на котором растет небольшое количество редких деревьев. Ыраахтан тиит арыы харааран көһүннэ. Тумул арыы — ууга (өрүскэ, күөлгэ) иһирдьэ быһа анньан киирбит кураанах сир. ☉ Полуостров
Хотугу Муустаах муора кытыла. Кини илин Чукотскай тумул арыы быстар тумсуттан арҕаа Мурманскай куорат анараа өттүгэр тиийэн бүтэр. Н. Якутскай
Эмиэ тумул арыыларга, Сыттаах оттоох сыһыыларга Сэргэстэһэ сиэттиһиэхпит! Дьуон Дьаҥылы. Үрэх арыыта — үрэх хочотугар баар арыы сир. ☉ Остров в долине реки
Ким билэр ол биһиэхэ үрэх арыытыгар биэриэхтэрэ суоҕа эбээт. Күндэ. Харыйа арыы — барыта харыйа мас үүнэр эбэтэр ити сиргэ ураты көстүү буолар аҕыйах харыйалаах өрүс арыыта. ☉ Речной остров, состоящий из сплошной ели или на котором растет небольшое количество редких елей
Харыйа арыы кэтэҕэр Ала бургунаспытын хомуйан Күн курдук Күөгэйэ-көрүлүү оонньуурбут баара, Көмүс доҕорум, күндү үөлээннээҕим. С. Зверев. Хатыҥ арыы — барыта хатыҥ мас үүнэр эбэтэр ити сиргэ ураты көстүү буолар аҕыйах хатыҥнаах өрүс арыыта. ☉ Речной остров, состоящий из сплошной березы или на котором растет весьма небольшое количество берез
Ол курдук аҕыйах сыллааҕыта, кинини Чаҕаан кинээс тутан, Хатыҥ арыыга баар богадельняҕа ыытаары гыммытын иһин, бэркэ хоргутар буолара. Эрилик Эристиин
Хатыҥ арыы тумсугар биир киһи күөх окко умса түһэн сытар эбит. А. Сыромятникова
ср. тюрк. арыг ‘остров’
II
аат.
1. Сүөгэйи ытыйан уонна иирдэн оҥорор үрүҥ ас. ☉ Сливочное масло
Арыы үрдүгэр уу дагдайбат, кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат (өс хоһ.). Ийэкээм, кыыһырыма. Арыы көһүннэҕинэ, төлүөм буоллаҕа дии. Н. Неустроев
«Ити арыыга таба да муоҕун булкуйан сиэхпит», — диир Иван Васильевич. Амма Аччыгыйа
Киирэн, баахыла, арыы, үрүмэ, саахар аҕалбытын былаакка суулаан, баайан баран, хап-сабар тахсан барда. Суорун Омоллоон
2. эргэр. Былыр туттуллар арыы кээмэйэ: биир киилэ кэриҥэ. ☉ Старинная мера веса масла, равная примерно одному килограмму
Ол кини кэриэһинэн сылдьыбыта мээнэ хаалбат этэ, — ыйаахтаах курдук, буруолаахтан биирдии арыы хомуллар күһүн аайы. А. Софронов
Дьиҥ чопчу өйдөөмүнэ турабын. Биир арыы кэриҥин биэртим буолуо. Н. Неустроев
Билигин иккилии сэбирдэх табах биирдии арыы буолан турар. М. Доҕордуурап
♦ Арыы саһыл хааннаах — тэтэркэй имнээх, сырдык, ыраас сэбэрэлээх. ☉ Светлолицый, с ярким румянцем во всю щеку
[Манчаары] уһун соҕус сомоҕо эттээх сирэйдээх, арыы саһыл хааннаах, «эрэһэлээбит үүн тиэрбэһин курдук» хап-харанан эриличчи көрбүт харахтаах, уҥуоҕунан орто улахан киһи. МНН
Кини ийэтигэр Ылдьаанаҕа маарынныыр, арыы саһыл ыраас хааннаах, кэҥэс соҕус чэмэлкэй харахтаах, нарын бэйэлээх кыыс. Н. Якутскай
Лоокуут этиргэн бэйэлээх, мэлтэгэр сирэйдээх, кэтит сүүстээх, арыы саһыл хааннаах, кытыгырас уол этэ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Арыы-сыа иҥмит киһитэ — уойбут-топпут, эмис киһи. ☉ Жирный, упитанный человек (букв. маслом-жиром пропитанный человек)
«Сарсын муостабытын тэлгэтэн бүтэрээ инибит», — кырдьа барбыт, арыы-сыа иҥмит, суон, дөрөл киһи аргыый хардарда. Софр. Данилов. Арыы-сыа курдук тут — олус харыстаан, наһаа күндүтүк тут. ☉ Держать что-л. очень осторожно, бережно (букв. держать как масло-жир)
Оҕолоро барахсаттар сүүрбүт-көппүт алаастарын тураҥ буоруттан ийэ, арыысыа курдук тутан, ыаҕайатыгар кутта. «ХС». Арыы-сыа таммалыыр — 1) олус уойбут, эмис. ☉ Очень жирный, упитанный (букв. масло-жир с него капает)
Ыһаарыламмыт быарынан, искэҕинэн, арыыта-сыата таммалыы сылдьар эмис дьуухаланан күндүлээтэ. С. Курилов (тылб.); 2) поэт. уйгу-быйаҥ тосхойор. ☉ Дающий изобилие, достаток. Ол көрөн турдахпына — Анды куһум Аҥаарыйа көтөн сиппэт, Арыысыа таҥнары таммалыы турар Алаастардаах эбит. Саха фольк.
ср. тюрк. сары йаҕ, сарйу, саруу ‘желтый жир’
◊ Арыы саһыл поэт. — саһархайдыҥы кытархай. ☉ Желтовато-красный
Атахпытын дьүөрэлээн, Арыы саһыл кырдалтан, Аалай хампа кырсыттан Айаар-чаҕаар ырыаны, Айан, дайан биэриэҕиҥ! Күннүк Уурастыырап
Кыһыл саһыл уорҕата Толбоннурар таҥаһыгар, Бүтүннүүтэ кып-кыһыл, Үрдүк иҥэарыы саһыл. Р. Баҕатаайыскай. Арыы собуота — арыыны оҥорор собуот. ☉ Маслозавод. Массыына арыы собуотугар туораата. Арыы уута — сүөгэйи иирдэн арыы оҥоһуллуутугар ыгыллан тахсыбыт үүттүҥү уу. ☉ Пахта (букв. вода масла). Тымныы арыы уутун иһэммин абыранным. Балык арыыта — балык сыатыттан оҥоһуллубут, эмп буолар хараҥа араҕастыҥы өҥнөөх убаҕас арыы. ☉ Рыбий жир. Балык арыыта оҕоҕо олус туһалаах. Буспут арыы көр дьэҥкир арыы. Буут арыы — уон алта киилэ кэриҥэ арыы. ☉ Старинная мера веса (в берестяное лукошко вмещалось примерно шестнадцать килограммов масла)
Буут арыыга аҕыстыы сүүһү биэрэн баран, эһиилгитигэр уон алталыы сүүһүнэн ыларгар санааҥ туолумуна, ити мин «дьоллоох» иитимньибин туттаран ылан эбин, бай, тот! А. Софронов
Хаппыраал буола сылдьан, миэхэ икки буут арыыны түһэрбиттэрин ыларыгар ыган-түрдэрэн тахсыбыта. Амма Аччыгыйа
Күн тойонуом, бу миэнэ эрим балтараа буут арыытын кытта ынахтаах аккын хаартылаан кэбистэ. Күндэ. Дьэҥкир арыы — ынах ууллубут арыыта. ☉ Топленое коровье масло
Хара күүһүнэн сыҥалаан туран, дьонугар буспут сылгы сыатын сиэтэр, ууллубут дьэҥкир арыыны иһэрдэр. Күннүк Уурастыырап
Кылы, сиэли, мээккэ бурдугу, дьэҥкир арыыны кэнникинэн төрүт да аҕалбаттар. Болот Боотур
Дьэҥкир арыы хобордоох-хо долгуһуйда. С. Васильев. Мас (сиэмэ) арыыта — үүнээйиттэн ылыллар убаҕас арыы. ☉ Растительное масло
Мин нуормалаах килиэппин мас арыытыгар умньаан аһыы олордум. Н. Габышев
Өскөтө быһах эбэтэр биилкэ балык сыттаах буоллахтарына, тымныы ууга мыылалаан сууйуҥ, онтон мас арыытынан оҕунуохтааҥ уонна үчүгэйдик сотуҥ. «Кыым». От арыыта эргэр. — ынах арыыта. ☉ Коровье масло. Тэҥн. сиикэй арыы. Сиикэй арыы көр арыы II
1.
Ону баран өҥөйөн көрбүтүм — сиикэй арыыга үрүмэни дэлби симпит эбит. Н. Неустроев. Утар. дьэҥкир арыы, буспут арыы. Сүөгэй арыы — сибиэһэй сүөгэйтэн оҥоһуллубут арыы. ☉ Сливочное масло, изготовленное из свежих сливок. Сыа арыыта — сүөһү ис сыатын уулларан оҥоһуллубут арыы. ☉ Жировое масло
Аттар таныыларыттан бурҕаҥнаан тахсыбыт туман, тымныыттан сыа арыытын сылаас хобордооххо соппут курдук «сыр-сыр» гынан иһиллэр. Эрилик Эристиин
«Бу баар», — Миитээски ороҥҥо кытаран сытар холу, дьэҥкир арыыны уонна сыа арыытын ыйда. Болот Боотур. Уҥуох арыыта эргэр. — сүөһү уҥуоҕун оргутан, уулларан оҥоһуллубут арыы. ☉ Сало, топленное из костей животного
Кини сирэйэ уҥуох арыытынан уҥунуохтаабыттыы ньалҕарыйда, куолутунан мичээрдээбитэ буолла. М. Доҕордуурап. Уоһах арыы — саҥардыы төрөөбүт ынах арыыта. ☉ Масло, изготовленное из молока недавно отелившейся коровы
Ой силик курдуулаах, Отут томторҕолоох, Уоһах арыы умунуохтаах Уйгу чороон иһитин Тула чохчолоон кэбиспиттэр. С. Зверев
Оокколоруом, уоһах арыытынан оҥоһуллубут саламааты сиэхпит. М. Доҕордуурап. Хайах арыыта эргэр. — хайаҕы (көбүөрү) оҥорорго туттуллар арыы. ☉ Сливочное масло, употребляемое для получения хайаха — якутского молочного продукта. Ол көрөн турдахпына — Аҕыс үөстэнэн араалланан, айманан, аатыран-айгыстан, Хайах арыыта буолан Асхарыйан айаан барар эбиттэр [үрэхтэр]. Саха фольк. Хаһаас арыы — кэлин сииргэ, туттарга ууруллубут арыы. ☉ Масло, откладываемое про запас, запасенное масло
— Оттон хаһаас арыыҥ ханна баартай? — Биэбэккээм, хаһаас арыыны ким бугуллаан көрбүтэ баарай? М. Доҕордуурап
Кэбиһиилээх оттордуун, Кэнчээрилээх толоонунуун, Уруу-хаһаас арыытыныын, эһиил эмиэ эргиллиэҕэ Илгэ күһүн, айма-нымаҥ! Күндэ. Ынах арыыта — ынах үүтүттэн оҥоһуллар арыы. ☉ Масло, изготавливаемое из коровьего молока, сливочное масло
Аҕам ынах арыыта Амтанньыйан астыйдын, Туҥуй ынах суората Тумаланан тубустун. Күннүк Уурастыырап
Араҕас ньургуһун атыыта Арҕаа фроҥҥа эһиги Ынаххыт арыытын миэхэ Ахтан атаарар буолаарыҥ! П. Тулааһынап
III
аат. Күүскэ кытардыллыбыт тимир сойдоҕуна үөскүүр, хоҥнумтуо, күөх өҥнөөх чараас тас араҥа. ☉ Пленка на металле, образующаяся после того, как его сильно накалили на огне.
ср. тюрк. йарык ‘трещина’