туохт. Ханнык эмэ көрүҥнэн, ханнык эмэ көрүҥнээх буол. ☉ Иметь какой-л. вид, какое-л. телосложение
Ат сылгы сиэлинэн-кутуругунан кынаттанан көтөн тиийэн кэллэ да, «лап» гына үктэнэ түстэ. Ата халыҥ куҥнаммыт, хат таманнаммыт, үтүө бэйэлэммит. Ньургун Боотур
Өргөннөөх кыра-дьадаҥы дьонноро устан ааспыт урукку кэмҥэ хараҥа батталга хам тэпсиллэн хатыҥыр бэйэлэнэн, чэрдээх илиилэнэн сылдьыбыттара. Эрилик Эристиин
Этиҥ, чаҕылҕан, силлиэ Эллээн кииллиппит эттэннин, Хабыр дьыбар, умайар кураан Хатаран эрчийбит бэйэлэннин! П. Тобуруокап

туохт.
1. Туох эмэ хоччорхойу, хаппыты сымнатаары илдьи сыс, мэһий, имит. ☉ Толочь, мять, разминать что-л. жёсткое, твёрдое
Ону истэ-истэ кырдьаҕас эмээхситтэр, таба хаппыт силгэтин ыстаан мүлүктүү-мүлүктүү тириини эллииллэр. Н. Якутскай
Үрүҥ туойу эллээн баран хатардахха хайдыбат, кыбыс-кытаанах буола хатан хаалар. И. Данилов
Куҥ эти сууйан, силгэтин ылҕаан, кыра гына кырбастаан баран, ас өтүйэтинэн эллииллэр, ол кэнниттэн лапса курдук гына кырбыыллар. Дьиэ к.
2. Маһы суор, чочуй, таҥастаа. ☉ Обработать дерево, выстрогать нужную форму
Сэргэни Ырыа Ылдьаа үс төгүрүк сылы быһа таҥастаан, эллээн чочуйбута. Н. Лугинов
Хаптаһыҥҥа сырылаан, Хабырынар устуруус: Кыҥаан эллиир дьуххалаан, Кылбарытар мындыр уус. Р. Баҕатаайыскай
Урукку курдук тутууну аҥаардас сүгэнэн эллээн суоруу уурайда. Тутуу үлэтигэр тиэхиньикэ күүһэ туттуллар буолла. «Кыым»
3. Тимири кытардан баран таптай, балталаа. ☉ Ударами молота придавать раскалённому докрасна металлу какой-л. вид, ковать
Элбэх да тимири Оҕонньор эллээтэ, Үс түүннээх үлэтин Түмүгэ кэллэ дьэ. Эллэй
Онон сиикэй соҕус тимири эллээн, таптайан охсуллар. ПАЕ ЭАБ
Таһыттан киллэрбит тимирдэрин кыһа бэлэһиттэн туртаччы кытардан таһааран, холбуу эллээн батырҕатта. С. Васильев
4. көсп. Олох араас ыарахаттарыгар мускуллан бус-хат, кииллий, ыарахаттары эрдээхтик туораа. ☉ Становиться нравственно крепким, стойким, выносливым, закаливаться, мужественно переносить испытания
Кини эн курдук эмиэ Долгуйбат тоҥ туруктаах буоллун, Этиҥ, чаҕылҕан, силлиэ Эллээн кииллиппит эттэннин! П. Тобуруокап
Эрэй-муҥ эллээбэтэх, олус көнө сүрүннээх киһи тосторо түргэн быһыылаах. Э. Соколов
Олох барахсан үөһүгэр уктан, уһааран, Өлбөт үөстээн, имитэн эллээбитэ, Оҕо сааска үлүскэн үлэ, суткураан Инчэҕэй талахтыы эрийэн эрчийбитэ. «Чолбон»
♦ Эмньигин эллээ — иннин ыл диэн курдук (көр илин I)
[Күн Толомон Ньургустай оҕобут] Биһиги тойон иччибитин хаҥылын сыһытан, эмньигин эллээн, дохсунун солбонутан, эргичийэн кэлэр күҥҥэр уол оҕонон уруйдуох этибит. ПЭК ОНЛЯ III
[Кулун Куллустуур:] Күн Толомон Ньургустай удаҕан, Мин диэтэх киһини Бигэ үүдэһиммин айгыратан, Эмньикпин эллээн туран Эр гынаары Эргитэн аҕалбыта баара. ТТИГ КХКК
ср. тур. елле ‘касаться руками, трогать; щупать’, тюрк. эл, чув. ал ‘рука’, монг. элдэх ‘выделывать (кожу); раскатывать (тесто)’, бур. элдэхэ ‘мять; возделать (землю)’

1. тарт диэнтэн хай. аата. Дьаакыптаахха бу киэһэ Таас тардыыта буолбута. Күннүк Уурастыырап
   Билигин наар остуолбалары туруорууга, боробулуоханы тардыыга күүстэрин ууран үлэлииллэр. М. Доҕордуурап
   Төһө да кырыйдарбын, төрөөбүт тайҕам тардыыта Сүрэҕим тэбиитин тэтимниирэ, Сүһүөҕүм күүһүн эргимниирэ. С. Зверев
   Сыл аайы биирдии тардыыга отутчалыы-түөрт уончалыы куорам собо кэлэр. А. Фёдоров
   Ыччаты профессиональнай-техническэй үөрэхтээһиҥҥэ тардыыга балачча үлэ барар. И. Пахомов. Кыстык бириэмэтигэр үөр табалары бөрө тардыытыттан өрүһүйэр дьаһаллары эрдэттэн олохтуур наада. ТСА ТС
   Кыргыттар уонна уолаттар уу отун тардыытыгар барбыттара. «ББ»
2. Көлөҕө (хол., оҕуска, акка) тиэйиллэр таһаҕас. ☉ Воз, который тянет упряжной скот
   Сынньаммыт табалар тардыыларын ыарырҕаппакка бэрт чэпчэкитик айанныыллар. И. Данилов
   Бастакы кыра холкуостар тэриллиилэрин үктэһэ таһаҕас тардыытын былаана диэн булгуччулаах сорудах тириэрдиллэрэ. АНП ССХТ
   [Аҕа] бу олорорун көрдөххө — сайыҥҥы куйааска тардыытын таппатах оҕус курдук иһин түгэҕиттэн өрө мэҥийэ олорбут. ПЭК ОНЛЯ I
   △ Көлө төһө таһаҕаһы ылар кыахтааҕа (мээрэй быһыытынан). ☉ Тяговая сила, тяговые возможности упряжного скота (как единица меры)
   [Болтоһо:] Биир сыл тайҕаҕа баран сылдьан, оҕус тардыытынан көмүһүхарчыны аҕалан, соҕотохто күөс үллэрин курдук, аатын билбэт буола байан олорор. А. Софронов
   Оҕус тардыытынан тиэйэн аҕалбыт аһын-үөлүн иһиттэргэ угуталаабыта. «Чолбон»
   Хайа, уонна тиит сыарҕа ыараханын оҕото сыттаҕа дии — бэйэтэ биир тардыы. ВВ ЫСЫ
3. Өрүс, күөл тула уу ылар сирэ, өрүс, күөл диэки түһүүлээх сир. ☉ Бассейн реки, озера
   Мастар быыстарынан Индигиир тас үөһэ тардыылара эҥэлдьиһэн көһүннүлэр. Т. Сметанин
   Бүлүү тардыыта алмааһынан эрэ буолбакка, атын даҕаны туһалаах хостонооччуларынан эмиэ баай. И. Данилов
   Өрүстэр тардыыларын киэҥэ араас буолар. МНА ФГ
4. эргэр. Нэһилиэнньэттэн хомуур, нолуок. ☉ Подать, налог
   [Дьэллиикэп Дьэкиим:] Сылгы сүөһүгэ эмиэ тардыы түһүөх тустаах. П. Ойуунускай
   Суут ороскуота диэн ааттаан, бүтүн нэһилиэк үрдүнэн тардыыны тарҕаппыт сурахтаахтара. Болот Боотур
   Үлэлээбэппин даҕаны, тардыыны даҕаны биэрбэппин. Бэс Дьарааһын
   Оччотооҕуга кинээс өлбүгэтэ диэн тардыы нолуок баара үһү. ФГЕ СТС
5. Оһох буруота үөлэһинэн үөһээ диэки тахсар хаамыыта. ☉ Тяга (в печи)
   Сыгынньах ойуун үс сиргэ чоххо уурбут сыалара ууллан сырдьыгыныыллар, борооххой буруо буолан, эриллэ-эриллэ, оһох үөлэһин тардыытынан таһырдьа субуруйаллар. Н. Якутскай
   Оһох тардыыта үчүгэй. Сотору буолаат, умайан тиҥинээн-таҥынаан барбыта. «ХС»
6. Хотууру угар олордон баран хамсаабат гына чараас тимиринэн кэлгийэ эрийии. ☉ Обмотка пятки косы с косовицей, сделанная из тонкой железной полоски
   [Хотуур] «олоруута көллөгөр, кэтэҕэр ытаһа охсуохха бэрт эбит. Тардыыта сылаабай, дууската үөһэ», — дии санаата. Э. Соколов
   Ыстапаан Саабыс …… эргэ хотуурун булан, тардыытын кытаатыннаран, биитин таптайан биэрдэ. КФА СБ
   Бэл илии хотуурун тууратын үрдүнэн самалык тардыы тимирэ суох от оҕустарбат буолара. «ХС»
7. Уһаныыга тимири (хол., биилээх сэп биитин) чараас гына тэнитэ таптайыы. ☉ Ковка в тонкую пластину, полоску (напр., лезвия режущих предметов)
   Киэҥ хочо налыыта Кииллиппит эйигин, Хотууруҥ тардыыта Хоп курдук ол иһин. А. Бродников
   Лариса көмүстэн оҥоһуу тиэхиньикэтин баһылаабыт диэххэ наада. Кутууну, таптайыыны, тардыыны, дьөлөн-эргитэн киэргэтиини, солотууну киһилээбэт эбит. «Кыым»
8. муус. Биир дорҕоону уһуннук тардан ыллааһын, уһатыы (ырыаҕа). ☉ Протяжное произношение звука, протяжность (в пении)
   Сахалыы ырыа диэн бэрт буолар эбит ээ, ол эрээри дьигиһитиитэ, тардыыта суох буолар эбит дии? Т. Сметанин
   Алгыһын киһи эрэ тыынакыаҕа тиийбэт, Кыыл Уолун аатырар сэттэ кылыһахтаах тардыынан түмүктээн баран, чуумпуну иһиллээбиттии төбөтүн хоҥкутан турда. Э. Соколов
   Николаев бэртээхэй ырыаһыт, …… нэксиэлээх тэлиэгэҕэ олордоҕуна, ырыатын дьигиһитиитэ, тардыыта күүһүрэр. КНЗ ТС
   ◊ Тардыы көмүс (тимир) көр кө- мүс II
   [Сөмөлүөт] тардыы тимир Тараһата дарылаата. С. Васильев
   Ол [ыҥыыры] бүрүйэр көмүстэрин тардыы көмүс дииллэрэ. «ХС»
   Тардыы көмүс биһилэх Тарбаҕар кэккэлэспит. А. Пушкин (тылб.). Тардыы ситимэ тыл үөр. — туох кимиэнэ эбэтэр туох киэнэ буоларын көрдөрөр ситим. ☉ Принадлежность, притяжательность как способ связи слов
   Баһылатар ситимнэр түөрт араастаахтар: сөпсөһүү, салайыы, сыстыы, тардыы. ЧМА СТСАКҮө
   Холбуу тыллар ордук үгүстүк сыстыы уонна тардыы, ол кэнниттэн салайыы ситимнэринэн үөскүүллэр. АПС СТЛ. Тардыы сыһыарыыта тыл үөр. — туох кимиэнэ эбэтэр туох киэнэ буоларын көрдөрөр сыһыарыы. ☉ Аффикс принадлежности
   Предмет кимиэнэ буоларын көрдөрөр тардыы сыһыарыыта -быт араастарын булуҥ. ПНЕ СТ
   Судургу аат тыл тардыы сыһыарыыта суох буолар. ФГГ СТКТҮК
   Быһа тардыы көр быһа. [Амма Аччыгыйа «Алдьархай» диэн сэһэниттэн] быһа тардыылары аҕалтаатыбыт. ПБН КСКТ