туохт. Куҥнаах, эттээххааннаах буол. ☉ Войти в тело, быть, стать упитанным, жиреть
Онуоха көрдөҕүнэ: ата халыҥ куҥнаммыт, хат таманнаммыт, үтүө бэйэлэммит. Саха фольк. Айыы оҕолоро …… Хат таманнаммыттар, Халыҥ куҥнаммыттар, Көпсө ньаассын бэйэлээх Көп түүлэммиттэр. П. Ойуунускай

туохт.
1. Иҥиир саптаах буол. ☉ Иметь, приобретать сухожильные нитки
[Балааҕыйа:] Күтүөркүтүр, иҥиирдэнэҥҥин төһөнү эрэ бүтэрдиҥ! Амма Аччыгыйа
2. көсп. Күүстээх-уохтаах буол. ☉ Входить в силу (окрепнуть), стать сильным
Такымҥынан доҕуйа, Туйаххынан битийэ Хатан эрчим иҥиирдэнэн, Хаҥыл, эмньик бэйэлэнэн, Толоон устун уһуннук Туораахтаныый, кулунчук. П. Дмитриев

даҕ. Кэдэрги соҕус туттубут (үксүн көнө уҥуохтаах синньигэс кыыс, дьахтар туһунан). ☉ Стройная, прямая, со вскинутой вверх головой (обычно о девушке, женщине)
Кынаҕар быһыыланна, Кэдэгэр систэннэ, Мэтэгэр бэйэлэннэ, Эт тутан лиһигирээтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыраһа курдук кылбаҕаркаан, кынаҕар-чоноҕор кыысчаан баар үһү. Болот Боотур

туохт.
1. Уойан-тотон истэн, ынаҕар истээх буол. ☉ Иметь пузо, стать пузатым
Тойон киһи Томтоҕор оһоҕостонно, Толуу куҥнанна, Тойбоҕор быһыыланна. Өксөкүлээх Өлөксөй
2. кэпс., харыс. Хат буол. ☉ Стать беременной, брюхатой
[Ойох буолан] Мотоҕор оһоҕостонон, Тэрэгэр эмиийдэнэн, Мэтэгэр бэйэлэнэн. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оһоҕостонон хаалан, үөрэхпиттэн уурайан, биир сыл академическай ылан, төрөппүттэрбэр тахсан олорбутум. И. Егоров
Кини [Мила] биирдэ өйдөөбүтэ оһоҕостонон хаалбыт этэ. «ХС»

туохт. Аанньа аһаабакка эбэтэр көрүллүбэккэ-хараллыбакка быһа түс, дьүдьэй, дьүүкээр, хат-куур. ☉ Хиреть, худеть, сохнуть (от недоедания, плохого ухода — о ребенке, молодняке скота и т. п.)
[Оҕолорум сордоохтор] Эриллэ хаппыт илиилэнэн, Хатылла хаппыт атахтанан, Ис иччитэ бэйэлэнэн, Муҥу көрөн, буору сөҕөн, Бобулла буомуран хаалыах Сорукайдарын даа! Өксөкүлээх Өлөксөй
Хамначчыт хара дьадах олоҕор хам ыллара сылдьар оҕобут буомура-буомура өрүһүнэн, син улаатан, сайыҥҥы нарын сибэкки курдук, ситэн-хотон испитэ. М. Доҕордуурап

туохт. Ойоҕоһуҥ сыаланан, сыанан бүрүллэн уой, торолуй (сылгы туһунан). ☉ Нагуливать жир на боках (между рёбрами и кожей — о лошади). Кулуна күһүөрү таманнанна
□ Онуоха көрдөҕүнэ — ата таманнаммыт, үтүө бэйэлэммит. Саха фольк.
◊ Хат таманнан — үчүгэйдик уойаҥҥын ойоҕоһуҥ хос сыалан (сылгы туһунан). ☉ Нагуливать двойной жир на боках (о лошади)
Миинэр аттара хат таманнанан, халыҥ куҥнанан, тус илин диэкиттэн үс былас көмүс көнтөһүн соһон тиийэн [кэллэ]. ПЭК ОНЛЯ II
Тус илин диэкиттэн Күүстээх салгын сирилээн тиийэн кэллэ да — Халыҥ куҥнаммыт, Хат таманнаммыт Уруккутааҕар ордук улааппыкка дылы буолбут Ат, киһи иннигэр кэлэн, «Лап» гына үктэнэ түстэ. Ньургун Боотур

I
уһул диэнтэн бэй., атын. туһ. Баччыыҥката уһуллан хаалла
□ Ыраахтааҕы уһуллуон эрэ инниинэ Улуу Тоҕой сэттэ нэһилиэгэ туспа улуус буолбута. Л. Попов
Ити киирсиилээх тылы эппэтэҕэ буоллар, кини үлэтиттэн уһуллуо суоҕун сөп этэ. ПНИ ЭД
Бэйэтэ айбыт ырыалара Дьокуускайдааҕы араадьыйа пуондатыгар уһуллубуттар. САа
Сотору кинилэр иккиэн үлэлэриттэн уһуллубуттара. «ХС»
II
уһуй диэнтэн атын
туһ. Тоноҕон эмиэ, аҕатыттан уһуллубут уллуҥнаах булчут киһи, сорсуйан олордоҕо. В. Протодьяконов. Күннүк Уурастыырап бэйэтэ ахтарынан, уран тылга оҕо сааһыттан уһуллубута. Эрчимэн
Хайдахтаах дьоҥҥо үөрэнэн, уһуллан итиччэ киэҥ-дэлэй билиилэммит, холку-наҕыл бэйэлэммит дьонуй? С. Федотов

1. Этэ-сиинэ суох, иинэ хаппыт, хачаайы (киһини этэргэ). ☉ Очень худой, исхудалый, истощённый (о человеке)
   Эриҥэх тараһаланаммын, Этирик түөстэнэммин, …… Уһун дьоллоох аатыран Хаалыах бэйэм буоллаҕым. Саха нар. ыр. II
   Кырдьаммын эриҥэх бэйэлэнэн, Этирик түөстэнэн, арбаҕар астаммытым. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Маны көрдөҕүнэ: Этирик түөстэммит, Эриҥэх эттэммит дьон эбит. С. Васильев
   Ыарыы эриҥэх бэйэлээбэтэҕэ буоллар, син бэйэтин иннин көрүнэр киһи буолуохтаах эбит. БН СУ
2. эргэр. Сүөһү хатарыллыбыт тириитэ; оннук тириини имитэн оҥоһуллубут туох эмэ. ☉ Высушенная шкура скотины; изделие из выделанной шкуры скотины
   «Эриҥэҕим бу кыбытыллан турар дии», — дии-дии эбэтэ тирии саппыйааны тардыалаабыт. СТП АаТ
   Эмээхсин туура тардан, Эриҥэҕин хоонньугар Ылан уктан кэбистэ. «ХС»
   ср. казах. ерик ‘шкурка, находящаяся на выделке (домашним способом)’

I
тыаһы үт. туохт. Улаханнык ньиргийэн субуллук тыаһаа. ☉ Грохотать, громыхать
Т и ҥ э һ э ы н а х с аҕа Дэриэспэ таастар Лиһигирии көттүлэр. П. Ойуунускай
Ол кэмҥэ эмискэч чи, Улуйбахтыы түһэ-түһэ, Лиһигирээн нь и р ги ч чи, Ти ми р п у о йа с б у и һ э р. Л. Попов
Тааҥкалар бу лиһигирээн тиийэн кэллилэр. С. Васильев
Этиҥ этэн лиһигирээтэ, чаҕылҕан уота таҥнары дапсылынна. Айталын
△ Улаханнык тыаһаа (киһи-сүөһү хаамар тыаһын этэргэ), атахтаргын улаханнык тыаһат. ☉ Сильно топать ногами при ходьбе, беге
Маппыр саппыкылаах атаҕынан лиһигирээн таҕыста. Л. Попов
Хотон иһигэр сүөһү киирэр тыаһа лиһигириир, кыыс саҥата сайдыыр. Эрилик Эристиин
Ааныка бу истэҕинэ кэннигэр эмискэ ат туйаҕын тыаһа лиһигирии түстэ. Р. Кулаковскай
II
дьүһ. туохт., кэпс. Улаат, бөдөҥөө. ☉ Стать крупным, большим. Мастар улаатан лиһигирээбиттэр.  [Кыыс] Кынаҕар быһыыланна, Кэ дэгэр систэннэ, Мэтэгэр бэйэлэннэ, Эт тутан лиһигирээтэ. Өксөкүлээх Өлөк сөй

1. аат.
2. Мутукчалаах мас умнаһын, лабааларын таһа, хаҕа. ☉ Наружный покров ствола, стебля хвойных деревьев, древесная кора
   Бэс ыйыгар эр дьон тыаҕа тахсаннар, куруҥ маһы кэрдэллэр, кыһын оттуллуохтаах үөл мастары моойдууллар, хатырык хастыыллар. И. Аргунов
   Биһиги эрабыт бастакы үйэтигэр кытайдар кумааҕыны айбыттара; кумааҕыны өрбөхтөн, хатырыктан уонна бамбуктан оҥороллоро. КФП БАаДИ
   Мас хатырыгыттан ревматизмы, моҕой тигиитин утары эмтэри оҥороллор, бытарытыллыбыт хатырыгы бааска куталлар. ДьДьДь
3. Балык этин бүтүннүү сабар, бытархай төгүрүктүҥү сыстыһа сытар чараас кытаанах хаҕа. ☉ Чешуя
   Сыгынньах харытыгар собо хатырыга килбэчийэр. И. Гоголев
   Кыаһай оҕонньор балыгын солуурга буһара уурбута, тыыннаах соболор хатырыктара дьуккуруйбут ыарыытыгар мөхсөннөр, уот өһүөр дылы ууну чалбааттаан кэбистилэр. Эрилик Эристиин
   Балык улаатан истэҕин аайы хатырыктара эмиэ улааталлар, онон кинилэринэн көрөн балык сааһын быһаарыахха сөп. ББЕ З
4. даҕ. суолт. Мас хатырыгынан оҥоһуллубут, бүрүллүбүт. ☉ Сделанный из древесной коры, покрытый ею. Хатырык ураһа
   □ Тиийэн көрбүтүм — оҕонньорум хатырык отуутун онно эрэ харааран хаалбыт. Н. Неустроев
   Самнайбыт хатырык хоспох аттыгар, аҕата балыктаан кэлэрин кэтэһэн, …… аҕыстаах уол Уоһук олорор. Н. Якутскай
   Биһиги үгэхпитигэр баар үүт уурар умуһах икки хатырык сабыылаах этэ. Н. Босиков
   ♦ Көмүс хатырыктаах көр көмүс II
   Сахам сирин мин таптаан ыллыыбын: Көмүс хатырыктааҕы үөрдүүрүн, Уоттаах саһылынан далбаатыырын, Кыһыл көмүһүнэн күлүмнүүрүн. П. Тулааһынап
   Уһун оттоох дагдаҥнас кутанан тулаламмыт уһун күөл килэгир таас ньуурун ахса биллибэт көмүс хатырыктаахтарынан дьирибинэтэ оонньотон ньолбоорор. П. Аввакумов
   Мас хатырыгын курдук көр мас. Ойоҕоскор хатырыкта угун көр ойоҕос. «Бука сарсын ойоҕоскутугар хатырык угуннаххытына сатанара буолуо», — диэн Өлөксөөндүрэ эмээхсин хаадьы-күлүү аҥаардаах сэрэтэлээтэ. Н. Босиков
   <Хатырык тириилэн,> этирик түөстэн көр түөс II. Кини ырыатыгар Өргөннөөх кыра-дьадаҥы дьонноро устан ааспыт урукку бириэмэҕэ …… хараҥа батталга хам тэпсиллэн хатыҥыр бэйэлэнэн, хатырык тириилэнэн, этирик түөстэнэн, чэрдээх илиилэнэн …… сылдьыбыттара …… ахтыллан, субу баар курдук көстүтэлээн ааста. Эрилик Эристиин. Хатырык угун — ойоҕоскор хатырыкта угун диэн курдук (көр ойоҕос). Бүөччэ …… үчүгэйдик хоонньугар хатырыкта уктан баран кэлэ оҕустун, баҕар, декаҥҥа киирэрбитин баттаһыахпыт. Суол т.
   ◊ Хатырык (таҥалай) куйах көр куйах
   Модьу киһиэхэ хатырык куйах кэтэрдэллэр эбит. Мөлтөх киһиэхэ тирэх куйах. Саха сэһ. I. Хатырыкхомурдуоһа (үөнэ) көр хатырыксыт
   др.-тюрк., тюрк. хадыз, казырык