разг. кило; киилэ эт кило мяса.

I мелкослойная плотная и крепкая часть древесины (лиственницы); киил мас крепкая древесина # киһи киилэ человек-кремень.
II киль; борокуот киилэ киль парохода.

n. kilo, kilogram [<Russ. кило ]

аат. Ыйааһын кээмэйэ: тыһыынча кыраамҥа тэҥнэһэр. ☉ Килограмм
Бууска үс киилэ буораҕынан иитэн хос боруобалааһыннарыгар үлтү ыстанан хаалбыт. Эрчимэн
Киһи-сүөһү сиир тууһун биир туонна окко биэсуон киилэ тиксэрин курдук …… таммалатан кутуллар. ПАЕ ОС
Үс киилэ бурдук, биир киилэ саахар, арыы киилэ аҥаара, туус тиийбэт. «Кыым»

I
1. аат. Тиит мас сааһа кэһиллэн кытааппыт, чиҥээбит өттө (иэҕиллибит, этэ араҕастыҥы дьүһүннээх буолар). ☉ Часть лиственницы, затвердевшая, ставшая очень прочной вследствие нарушения годовых колец (бывает искривленной, имеет желтоватый оттенок)
Оһоҕун киил бэрдинэн тиҥинэччи отунна. В. Миронов
Дьиэлээх киһи …… айа чаачара буолар инчэҕэй киили кыһар. И. Никифоров
Киһиргэскэ киил кэбирэх. И. Эртюков
Ханналарый …… Эрилкэй киил курдук Хатан эрбийэ уолаттарыҥ. «Кыым»
2. даҕ. суолт.
1. Киилтэн оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из твердой древесины (обычно из лиственницы)
Муостуу килэриспит киил хайыһардарга намчы быһыыны уонна модун тулууру …… иҥэрэн оҥорбуттар. Амма Аччыгыйа
Арыый тэйиччи киил сэргэ дьиппиэрэн турар. Сэмээр Баһылай
2. көсп. Кытаанах, чиҥ, доруобай. ☉ Крепкий, прочный, здоровый
Бачча эдэр, киил киһи, көмөлөһөрүҥ оннугар, күүлэй тэбэ сырыттаҕыҥ. Р. Баҕатаайыскай
Сорох киил тумустаах киргил буолан Төбөлөрүттэн тоҥсуйдун. С. Васильев
♦ Киһи <киэнэ> киилэ көр ки- һи
Биһигиттэн [хайыһардьыттартан] үүнүөҕэ киһи киэнэ киилэ, ньургуна. И. Федосеев
Ол сылдьан эмискэ, сүрдээх эмискэ, киһи киэнэ киилэ, уол оҕо одьунааһа буола оҕустум. С. Федотов
ср. др.-тюрк. кез, кед ‘крепкий, крепко’
II
аат.
1. Сыарҕа, хайыһар, ох саа токуруйар, өрө иэҕиллэн тахсар өттө. ☉ Изогнутая кверху передняя часть саней, лыж
Сириэдийбит-сиппит сир ийэ хотун Хайыһар мас киилин курдук Ханарыйан тахсыытыгар …… үс хатыҥ үүммүт. П. Ойуунускай
Аал Луук Мас Хайыһар мас киилин курдук Ханарыйа үүнэн тахсан Силигилээн-ситэн сириэдийбит эбит. П. Ойуунускай
Сыыр быарыгар сыарҕа биир киилэ көстө сытар. Болот Боотур
2. зоол. Көтөр уонна сорох үүтүнэн иитиллээччи кыыллар түөстэрин уҥуоҕун кырыыта. ☉ Киль (кость на груди птиц и нек-рых млекопитающих)
Илии кынаттаахтар сапсынан көтөллөрө, эмиэ көтөрдөргө курдук, түөс уҥуоҕар киили үөскэппит. ББЕ З
Кини кэтит, мөтөгөр түөстээх, түөһүн уҥуоҕун киилэ көнө, түөһүн быччыҥа сайдыылаах. СИиТ

даҕ. Олус кытаанах, чиҥ, бөҕө; эрэллээх. ☉ Очень твердый, крепкий, прочный; надежный
Ол былыргылыы киил-киппэ, бөҕө-таҕа оҥоһуулаах …… улахан сурук остуола этэ. Софр. Данилов
Халыҥ истиэнэ киилкиппэ уорҕатыгар …… чугас доҕотторуҥ көрсөллөрө туохха тэҥнэһиэй. Н. Лугинов
Санаабар лабаалар — ох саалар, Тардыылаах киил-киппэ чаачардар. П. Тобуруокап