сыһ. холб.
1. Арыый көбүччү, балачча (туох эмэ кээмэйин туһунан). ☉ Довольно, достаточно (о мере чего-л.)
Киэһэ уон чаас саҕана уу быһыт айаҕар таһыма балай эмэ үрдээтэ. М. Доҕордуурап
Сыма, сымалааһын Бүлүү эҥээригэр эрэ буолбакка, Саха сирин атын да оройуоннарыгар балай эмэ киэҥник тарҕана сылдьыбытын топонимика чахчылара эмиэ көрдөрөллөр. Багдарыын Сүлбэ
Балаҕаннара даҕаны Балай эмэ улахан, Олбуордара – үс мастаах, Остуолбалаах сүнньүөх ааннаах. Күннүк Уурастыырап
Сир балай эмэ сиигирбит, кытахтар ууламмыттар. Болот Боотур
2. Балачча өр, өр соҕус (бириэмэ туһунан). ☉ Довольно долго (о времени)
Балай эмэ тыа устун барбахтаан иһэн, арай уот буруолуу сытар сиригэр тиийбит. Н. Неустроев
[Быргый] туутун айаҕар кэлэн балай эмэ ууну булкуйбахтаан баран, туутун таһаар да. Күндэ
Балай эмэ хамсаабакка турбут биһик, кыһыл уол уһуннук татакаламмытыгар, бэйэтэ эйэҥнии түстэ. У. Нуолур. Тэҥн. балайда, балай эрэ

сыһ.
1. Өр буолабуола, дэҥ-дэҥ. ☉ Изредка, иногда
Хойут биирдэ эмэ кэлэн, наҕылыйан чэйдээн барыам. С. Ефремов. Биирдэ эмэ үөһэнэн суор, собулҕаны булбатах абатыгар, хооҕургаан ааһар. А. Федоров
2. Биир да төгүл, биир да түбэлтэҕэ (мэлдьэх. этиигэ тут-лар). ☉ Ни разу, хоть раз (обычно употр. в отриц. предложении)
Уус Мандар биирдэ эмэ күүскэ кыыһырбытын бөһүөлэк дьоно өйдөөбөттөр. И. Гоголев
△ Хаһан эрэ. ☉ Когда-нибудь. Биирдэ эмэ ирэ-хоро кэпсиэҕэ

I
туохт.
1. Кимиэхэ, туохха эмэ утары бар; сэриинэн атаакалаа. ☉ Наступать на кого-что-л.; наступать на противника с боем
Биирдэ Н сэлиэнньэҕэ Этэрээт киммитэ. И. Гоголев
Өстөөх Үрүтүн үөһэ кимнэ. Күннүк Уурастыырап
Тойон нырыынан кулаан барбыт, дьон өссө өрө кимэн испиттэр. Эрилик Эристиин
△ Өрө баран утарылас. ☉ Идти наперекор, напролом
Сорохторун киэр үүрбүтүм — Киммэтиннэр күүстэринэн. С. Тарасов
Өйдүүгүн дуо лиириктэргэ Физиктэр киммиттэрин. И. Гоголев
2. Этэргин үрүт үөһэ эт. ☉ Повторять (говорить) настырно одно и то же
«Баар бырайыактары манна бигэргэттэрэр эрэ соруктаахпыт», — Ньукулааскы оргууй аҕай кимэ олордо. У. Нуолур
3. көсп. Кими эмэ кытта эрийис; үчүгэй сыһыаны ситиһэ сатаа. ☉ Приударить за кем-л.; упорно добиваться расположения кого-л.
Кыдьыгырбыт хабалыардар кыргыттары, …… кимэн киирээри, итирдэллэр. Р. Баҕатаайыскай
◊ Кимнэр (кимтэр) ким — сорунуулаахтык инниҥ хоту дьулуруй. ☉ Двигаться вперед безостановочно
Кыһын кимнэр кимэн истэ. Күннүк Уурастыырап
[Уол] кыыллыйбыттар саайкаларын кимтэр кимэн, ыллар ылан истэ. БАИ Х. Кимэн киир — атаакалаа, сэриинэн утары бар. ☉ Атаковать, наступать с боем
Ытыалыы-ытыалыы кимэн киириҥ! Н. Якутскай
Атааканан өстөөххө кимэн киирбитим. С. Васильев. Кимэн киирии — атаака, сэриинэн утары барыы. ☉ Атака, наступление с боем
Чугуйуу эбэтэр кимэн киирии Дьулаан суолунан испиттэр. И. Эртюков. Кимэн киирээччи (киирэн иһээччи) — атаакалыыр киһи, саба түһээччи. ☉ Атакующий, нападающий
[Гранаталар] кимэн киирэн иһээччилэр сыаптарыгар түһэн, дэлбэритэ ыстаннылар. С. Никифоров. Түөскэ ким — кими эмэ утаран түөскэ ас. ☉ Ударить кого-л. в грудь, выражая неприязненное отношение
Баһыахтыыр Балбаара Сыллайы түөскэ кимэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
II
1. ыйыт. солб. аат.
1. Ханнык киһи (киһиэхэ эрэ сыһыаннаан этиллэр, э. ахс. кимнээх). ☉ Кто (вопр
мест., относится в основном к человеку: кто такой, что за человек?) Ким киирдэ? — [Константинов:] Биһиги иннибитинэ ким ааста диибин эбээт. С. Ефремов
2. Киһи эбэтэр туох эмэ (хол., тэрилтэ, идэ) аатын ыйытарга туттуллар тыл. ☉ Слово, употребляемое для выяснения имени, отчества человека, а также названия чего-л. (напр., организации, профессии)
Кини кимий? — Учуутал. Аҕаҥ аата кимий? — Уйбаанабыс. Эһэҥ кимий? — Охоноон. — [Өлөөнө:] Холкуоскут аата ким диэний? С. Ефремов
3. Туох эмэ, ким эмэ ханнык киһи киэнэ буоларын ыйытарга туттуллар тыл. ☉ Чей (вопр
мест). Ким суумката турарый? — Ким оҕотоҕун? И. Федосеев
2. түмэр солб. аат суолт. Ханнык баҕарар киһи, ким баҕарар. ☉ Любой, всякий, каждый (о человеке). Бу кинигэни ким ылара көҥүлэ. — Ким санаата да, кэргэниттэн арахсан иһэрэ табыллыа дуо? А. Федоров
3. аат суолт. Киһи аата-суола, балаһыанньата (тард. ф-гар мэлдьэх. этиигэ тут-лар). ☉ Имя, отчество, фамилия, социальное положение человека (употр. в притяж. ф. в отриц. предложениях)
Ыйытыллааччы Маайаҕа кимэ биллибэтэ. Эрилик Эристиин
[Киирик:] Кини [геолог] кимэ миэхэ наадата суох. С. Ефремов
4. ситим т. суолт. Болдьох дэгэттээх туһаан суолталаах аттаһык баһылатыылаах холбуу этии чаастарын ситимнииргэ туттуллар (үксүгэр ол солб. ааты кытта). ☉ Употребляется для связи предикативных частей аналитического сложноподчиненного предложения с подлежащным значением, осложненным оттенком условия (преимущественно с мест. ол)
Кэтэһэр кэрэтин ким түһүүр — Ол илэ кэлэри төлкөлүүр. Эллэй
Сэриилэһиигэ ким сырдык санаалаах, үрдүккэ дьулуурдаах, ол өрүү кыайыылаах тахсар. П. Аввакумов
Ким бу былааҕы тэпсибэтэх — ытыллыа. «ХС»
◊ Ким билиэй — биир да киһи билбэт. ☉ Никто не знает
[Кырса] оннук идэлээҕин ким билиэй. Н. Якутскай. Ким буолаҕын? — туох идэлээххиний (дуоһунастааххыный)? Туох үлэһиккиний? ☉ Какую профессию (должность) имеешь? Кем работаешь? — Эн ким буолаҕын? — Учууталбын
— Ким буолуохпун билбэппин. П. Тулааһынап. Ким буоларын көрүөхпүт (билиэхпит) — быһаарыылаах күрэхтэһиигэ ким кыайыылаах буоларын (билиэхпит). ☉ (Узнаем) кто будет победителем в решающем поединке
Саахымакка ким буоларын бүгүн билиэхпит. — Сарсын Сэрэпиин баар буоллаҕына, көрүөхпүт ким буоларын. «ХС». Кимтэн кииннээх <хантан хааннаах> — төрдүҥ-ууһуҥ кимий-тугуй? ☉ Откуда ты родом? Кимтэн кииннээх киһи этиҥ? П
Ойуунускай. Кимтэн кииннээх, Хантан хааннаах киһи этигиний? С. Данилов
Итини таһынан кимтэн кииннээҕэ, хантан хааннааҕа эмиэ ыйыллар. Эрчимэн
тюрк. ким, кем

(БАРЫТА, БАРЫ) түмэр солб. аат. Ханнык баҕарар киһи, киһи барыта. ☉ Кто угодно, кто бы то ни был
Кур сылгы баһын уҥуоҕуттан ким барыта куттанар үһү. Суорун Омоллоон
Ким бары мичээрдиир, Ким бары мэниктиир, Дьон бары айхаллыыр. П. Тобуруокап
[Дьаамнаах эмээхсинэ:] Биһиэхэ саалаах ким баҕарар тойон. С. Ефремов

сыһыан холб.
1. Саҥарааччы билбэтин көрдөрөр. ☉ Выражает незнание, неосведомленность говорящего (не знаю; кто его знает)
Ээ, ким билэр, хайдах үллэстибиттэрэ буолла. Күндэ
«Ким билэр», — дэһэллэр сорохтор. А. Федоров. Ким билэр, табаарыс Чомчоойоп, ким билэр. Н. Габышев
2. Саҥарааччы саарбахтааһынын, мунаарарын, халбаҥнааһынын көрдөрөр. ☉ Выражает сомнение, недоумение, колебание говорящего (кто его знает)
Ким билэр, оонньуурга сөбө дуу, ытыырга сөбө дуу... Амма Аччыгыйа. «Ким билэр, доҕор», — диир Сүөдэр мунаарбыт быһыынан. А. Федоров
3. Саҥарааччы быһаччыта суох аккааһын, халбаҥ эппиэтин көрдөрөр. ☉ Выражает нерешительный отказ, уклончивый ответ говорящего (не знаю)
Ким билэр, биһиги киһибит оҕото бэрт ээ, сааһын ситэ илик. А. Федоров. Ким билэр …… Борялыын сүбэлэһиэхпит. В. Яковлев
Ким билэр, ээ барбатым буолуо. А. Сыромятникова
4. Саҥарааччы итэҕэйбэтин көрдөрөр. ☉ Выражает неверие говорящего (кто его знает; трудно верить)
Оо дьэ, ким билэр... тугу диэн эрэр буоллугут. П. Ойуунускай
Ким билэр, баҕар, тас дьүһүнэ эрэ итинник буолуо. Софр. Данилов
Һэ, ким билэр, тойон бэйэҥ тобулбут толкуйуҥ ини. Кустук

түмэрбуолб. солб. аат. Биир да, хайа да киһи. ☉ Ни один человек, никто
Бэйэлэрэ аһыыр иһиттэриттэн кими да аһаппаттар. Н. Якутскай
Биһигини ким даҕаны атаҕастыа суоҕа. Эрилик Эристиин
Ананий Золотовскай бу сарсыарда кимтэн да эрдэ турда. М. Доҕордуурап
◊ Ким да (ким-хайа) иннинэ — киһиттэн барытыттан урутаан, аан бастакынан. ☉ Очень быстро, раньше всех, самым первым
Ким да иннинэ кэллим. — Аргыспыт ким-хайа иннинэ таҥнан бүттэ. И. Егоров

быһ. суох солб. аат. Ханнык баҕарар киһи, ким баҕарар, ханнык эрэ киһи (түмэр суолт.). ☉ Любой, кто-нибудь, кто-то (собир.)
Ким эмэ кэлбэт эбээт. П. Ойуунускай
Арай ким эмэ көхсүн этитэр, атаҕын сыҕарыҥнатар, сыҥсыйбахтаан ылар. Амма Аччыгыйа
[Үчүгээйэп:] Кэм кимиэхэ эмэ албыннаппытыҥ буолуо. С. Ефремов

быһ. суох солб. аат. Кимэ биллибэт, ханнык эрэ киһи. ☉ Некто, кто-то
Киэҥ ыстааннаах куруусчут Кимниин эрэ көрүстэ. Күннүк Уурастыырап
Саша …… Кими эрэ бэрт өр кичэйэн кыҥастаста. Н. Лугинов
Ким эрэ саҥарар. С. Ефремов

1. быһ. суох солб. аат. Хас да, аҕыйаҕа суох (хом. суолт.). ☉ Некоторое количество, немало, сколько-нибудь (собир.)
   Кинини төһө эмэ киһи ситэн ааста, төһө эмэ киһи көрүстэ, хас да киһи, туоруох бокуой биэрбэккэ, түҥнэри көтө сыста. А. Софронов
   [Маня:] Көр, эн төһө эмэ ынаҕы ыатыҥ да, хайдах курдук ырааскыный, оттон миигин көр эрэ: киһи чугаһаабат киһитэбин. С. Ефремов
2. сыһ. суолт. Сөп соҕустук, балачча, син. ☉ В достаточной степени, достаточно, довольно
   Халлаан төһө эмэ сырдаабытын үрдүнэн, түүтэх-түүтэх уоттар, чаҕылхай баҕайытык, күлүмкүлүм гыннылар. Т. Сметанин
   [Марба] иннигэр төһө эмэ өр сытыйан сытар сытынньаҥ мастары, күөрэ-лаҥкы түһэн турар куруҥах мастары үрдүлэринэн үөл тииттэр үөһээ халлааҥҥа өрө өрөһөлөнөн тахсан тураллара. Күндэ

1. быһ. суох солб. аат. Хайа эмэ, хайа эрэ. ☉ Какой-либо, какой-то
   [Бүөтүр:] Ханнык эмэ улахан сокуонньут киһи суруйбута буолуо. Амма Аччыгыйа
   [Марфа Николаевна:] Ханнык эмэ тэрилтэҕэ көһөрүү быһыытынан ыытан кэбиһэр кыахтаах буолуоҥ дуо? С. Ефремов
2. даҕ. суолт.
3. Дуона суох, бэрт кыра. ☉ Кое-какой, незначительный, ничтожный
   Кини ханнык эмэ үөрэхтээҕэ. Н. Якутскай
   Оттон сонуокка ханнык эмэ үүнүү баарын бастакы хаһыҥ үксүн хаарыйан ааспыта. М. Доҕордуурап
   Быйыл күһүн көлөһүн күнүгэр ханнык эмэ бурдук, эт сыыһа түҥэтилиннэ. «Чолбон»
4. Мөлтөх соҕус, мөлтөһүөр. ☉ Заурядный, посредственный, так себе
   Ортолдьун оҕоһут, Ханнык эмэ хаһаасчыт. Өксөкүлээх Өлөксөй

сыһ. Дуона суохтук, бэрт кыратык. ☉ Совсем чутьчуть, кое-как, ничтожно
Маппый ханныктык эмэ аһаата уонна эмиэ сытан кэбистэ. Р. Кулаковскай
Ыстапаан оскуолаҕа үөрэммэтэх эрээри, былыргы Новгородов алпаабытынан иҥнибэккэ ааҕар, ханныктык эмэ суруйар этэ. «ХС». Аҕам, буораҕынан эстэр саата суох буолан, ханныктык эмэ бултуйара, онон үгүстүк хоргуйарбыт. Т. Одулок (тылб.)

быһ. суох солб. аат. Төһө эмэ, аҕыйаҕа суох (хом. суолт.). ☉ Некоторое количество, немало, сколько-нибудь (собир.)
[Көмүстээх Бодойбо] Үгүс ыраахтааҕы Үлэһитэ түмүлүннэ, Хас эмэ омук Хамаандата хамылынна. Өксөкүүлээх Өлөксөй. Хас эмэ хос борубулуоханан бобута баайталаабыттар. Амма Аччыгыйа
Ананий хас эмэ хонукка буруону сиэбититтэн ыалдьыбыта. М. Доҕордуурап

быһ. суох солб. аат. Ханнык эмэ кэмҥэ. ☉ Когда-нибудь, иногда
Хаһан эмэ саа тыаһа Үөһэ тыаны өмүрдэр. Күннүк Уурастыырап
Хаһан эмэ Никиталыын орто уҥуохтаах хатыҥыр кыыс кэлэрэ. Н. Лугинов
[Сандаарка:] Бэйи, Барахсаанап барахсан, хаһан эмэ ситиһэр күннээх буолаа инибин. С. Ефремов

эб.
1. Ыйытар солбуйар ааттары уонна сорох атын да тыллары кытта холбоһон, быһаарыыта суох солбуйар ааттары уонна сыһыаттары үөскэтэр. ☉ Частица, которая в сочетании с вопросительными местоимениями, а также с некоторыми другими словами образует неопределённые местоимения и наречия
Пуоста туруоруохха, баҕар, ким эмэ түбэһэ кэлиэҕэ. Суорун Омоллоон
Хаһан эмэ саа тыаһа үөһээ тыаны өмүрдэр. Күннүк Уурастыырап
Хайдах хоннуҥ, туох эмэ биллибэтэ дуу? Н. Заболоцкай
Эмиэ балай эмэ саҥата суох олордулар. Эрилик Эристиин
2. Сорох холбоһуктарга этии суолтатын күүһүрдэргэ туттуллар. ☉ В некоторых сочетаниях выполняет усилительную функцию
Туохха эмэ, ханна эмэ Хайаатар да тиийиэххэ! П. Тобуруокап
Хайдах эмэ төннөө инибин. М. Доҕордуурап

ыйыт. солб. аат. Ханнык дьон (хас биирдиилэрин ааттаан туран). ☉ Кто такие (поименно). Мунньахха ким-ким баарай? Кылааска кимким суоҕуй?

көр ким-ким
Субуотунньукка ким-кимнээх сырыттылар? — Иһит эрэ, маннааҕы бассабыыктарбыт ким-кимнээх диэннэрий? Н. Якутскай

1. ыйыт. солб. аат. Ханнык киһи эбэтэр туох (түмэр суолт.). ☉ Кто, что (собир.)
   Ким-туох кэллэбарда? — Аргыылап ким-туох кэлбитин сибикилээн, уһукта сатаабыта буолан, сирэйин-хараҕын ньухханан, өрө көрөн сыппахтаата. Софр. Данилов
2. аат суолт. Ким эмэ хайдаҕа, ис дьиҥэ, кырдьыга-сымыйата. ☉ Истинная сущность кого-л.
   Кимим-тугум биллэн хаалыа диэн түүннэри-күннэри куттал. М. Ефимов
   Эн кимҥин-туоххун күн бүгүн билиэхпит. С. Ефремов
   Кырдьар сааспар киммин-туохпун бар дьоммор көрдөрүүм дэниэн эмиэ сөп. С. Федотов
   Хаһыаччыт кимэ-туга «Эдэргэ» эллэннэҕинэ биллэр. «ЭК»
   ◊ Ким-туох буолан (киммин-туохпун диэн) — ханнык да тустаах аата-суола, балаһыанньата, сыһыана суох буолан баран; хайдах. ☉ Не имея соответствующего социального статуса, положения; как, каким образом
   Ханна барыай кимтуох буолан, Муҥнаах сири быраҕан? С. Данилов
   Оттон билигин кимминтуохпун диэн мантан тахсыамый? Н. Лугинов. Кимэ-туга биллибэт — төрдө-ууһа суох, мөлтөх төрүттээх-уустаах; хайдаҕа биллибэт (киһи, дьон). ☉ Неизвестного, незнатного происхождения, рода; неопределенной сущности, неизвестно кто (о человеке, людях). Кини кимэ-туга биллибэт, соҕотох киһи этэ. Кимэ-туга биллибэт дьон элбэх

ыйыт. солб. аат. Киһи аатын-суолун, тустаах бэлиэтин түмэн, чорботон ыйытан быһаарар тыл. ☉ Слово, употребляемое для выяснения имени, характерных особенностей человека посредством обобщительно-выделительного вопроса, кто, каковой
Кимтэн кииннээх Ким-хайа кэллиҥ? П. Ойуунускай
Кимҥиний-хайаҕыный бу? Амма Аччыгыйа
Сахаларга …… илиитин биэрбит ким-хайа этэй диэтэргит, баараҕай нуучча норуотун оробуочай кылааһа этэ. Суорун Омоллоон
◊ Ким-хайа иннинэ — ханнык да киһи иннинэ. ☉ Раньше всех
Наһаар холкуоска 1930 сыллаахха ким-хайа иннинэ киирбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап

хаста да (даҕаны) диэн курдук
Итини эн иннигэр хаста эмэтэ хатылаан этэн тураллар. Н. Лугинов
Мичил күөһэ сойбутун хаста эмэтэ сылыта-сылыта Владимир Лукиһы кэтэһэ сатаата да, киһитэ кэлбэтэ. Г. Колесов
Урут ааҕыталаабыт хаһыаттарын төттөрү-таары сыымайдыы сылдьан, хаста эмэ ааҕыталыыр. Дьүөгэ Ааныстыырап

туохт.
1. Эмиий тумугун уоскунан оборон үүтүн ис (оҕо уонна үүтүнэн иитиллээччилэр төрүөхтэрин туһунан). ☉ Сосать грудь матери (матки), высасывать из неё молоко (о ребёнке, детёныше млекопитающих животных)
Күөх тугуттар ийэлэрин эмэннэр Чуп-чубугурастар, күннээн эрэллэр. С. Данилов
Махсыымка эрэйдээх, ийэтин эмиийин эмэн, уоһа боллойон олороро субу баар ээ. Софр. Данилов
[Кулунчуктар] ийэлэригэр тиийэн үҥүлүйэн, эмэн чубурҕаппытынан бараллар. В. Протодьяконов
2. Айаххар илдьэ сылдьан уоскунан соппой, тылгар мөкүнүҥнэт. ☉ Держать что-л. во рту, разминая губами, языком, сосать что-л. Оҕо тарбаҕын эмэр. П. Тобуруокап
Оҕото кэмпиэт аҕалан биэрбитин, онтун эмэ-эмэ: «Ити кэһиилэри ким аҕалан биэрдэ?» — диэн ыйытар. Күндэ
Хата киһиҥ кыһаммат, суоскатын эмэн чобурҕата сытар. С. Ефремов
△ Тугу эмэ айаххар уган уоскунан эпсэри ылан обор, соппой (хол., хамсаны). ☉ Втягивать, всасывать губами что-л. в рот, сосать что-л. (напр., трубку)
Сыгынньах ойуун уотун иннигэр арбайан, хаана болодуйан, хамсалаах табаҕын эмэн соппойо-соппойо, эмиэ саҥата суох олорбута. Н. Якутскай
3. көсп. Олохсуйан, ааһан-араҕан биэрбэккэ, киһи күүһүн ыл, кэбирэт (ыарыы, санаа-оноо туһунан). ☉ Подорвать, расшатать здоровье, причинить страдания (о болезни, о длительной тупой боли, переживаниях)
Өлөксөөс ахтылҕан маннык күүстээҕин, сүрэҕи-быары маннык ыарыылаахтык эмэрин урут сэрэйбэт этэ. В. Гольдеров
Бу киһи сүрэҕин-быарын эмэр, сааһын сарбыйар улуу аһыыттан кинилэри хайдах гынан быыһыах баарый. Н. Түгүнүүрэп
Хомойуох иһин, кини уһуннук олорботоҕо. Саамай күөгэйэр күнүгэр сылдьан, ыарахан ыарыы эмэн, бэрт уһуннук ыалдьан өлбүтэ. СМН ТС
4. көсп., кэпс. Кими эмэ көлөһүннээ, үбүн-аһын бэйэҕэр иҥэрин, мөлтөт-ахсат. ☉ Эксплуатировать кого-л., выжимать пот из кого-л.
Үрүҥ күн анныгар үлэһит кылаас күүһүн хааннаах хара көлөһүнүн хапытаал-хабала эмпиттэрэ. П. Ойуунускай
Бэһиэлэйэп мин хара көлөһүммүн эмпитин харахтаах бары көрбүт суола ини. Амма Аччыгыйа
Баайдар бырыһыанынан, хабаланан дьон сүмэтин эмэн олорбуттара аны уурайыахтаах. М. Доҕордуурап
5. көсп. Төлөрүппэт гына ыга ыл (омсолоох куһаҕан дьаллык туһунан). ☉ Засасывать, затягивать кого-л. (о каком-л. пороке, дурной привычке)
Тоойуом, кэбис, итинник этимэ. Арыгы эмэн ылбытын киһи эрэ билбэккэ хаалар. Э. Соколов
ср. др.-тюрк. ем, тюрк. ем, эм ‘сосать’

мест. вопр. кто; ким кэллэ ? кто пришёл?; ким эмэ кто-нибудь; ким эрэ кто-то; ким даҕаны (да) а) никто; б) каждый, всякий # ким билэр модальное словосочет. кто его знает, кто их знает; не знаю; ким билэр, инньэ дииллэр дии кто его знает, так говорят; ээ, ким билэр, хайдах уллэстибиттэрэ буолла э, кто их знает, как они между собой разделили; ким билэр, булан төлүү-бүн дуу, суох дуу? не знаю, смогу расплатиться или нет?

частица 1) словообразующая, образует неопр. мест, и нареч. от вопр. мест, и нек-рых др. слов: ким эмэ кто-нибудь, кто-либо; туох эмэ что-нибудь, что-либо; ханнык эмэ а) какой-нибудь, какой-то; б) неважный; неважно; ханна эмэ гдё-нибудь; хайа эмэ какой-нибудь; хантан эмэ откуда-либо; кимиэнэ эмэ чьё-нибудь , чьё-либо; төһө эмэ много; төһө эмэ күүттүбүт мы его долго (букв. много) ждали; хайдах эмэ как-нибудь; хас эмэ много; хас эмэ төгүл многократно; хаста эмэтэ несколько раз; биир эмэ а) какой-нибудь; биир эмэ ырыаны үөрэт разучи какую-нибудь песню; б) несколько (небольшое количество); хаһан (или биирдэ ) эмэ когда-нибудь, когда-либо; иногда; күҥҥэ биирдэ эмэ саҥарар он очень мало говорит; биирдэ эмэ сылдьыам когда-нибудь зайду; биирдиилээн (или биирдээн ) эмэлээн немного; кое-гдё, редко; биирдиилээн эмэлээн харыйа түбэһэр изредка попадаются ели; 2) усил. употр. в нек-рых сочет. хоть; биирдэ эмэтэ таарыйдын пусть хоть раз заглянет; баҕар , биир эмэ куһу өлөрүөм может, убью хоть одну утку. эмэгэт уст. 1) дух-покровитель шамана; 2) медная пластинка в форме сердца (пришивается спереди на шаманской одежде — особый знак шаманского достоинства); 3) деревянное или берестяное изображение злого духа.

1) напирать, нажимать, давить; ломиться (вперёд); кимэн киир = наступать; 2) перен. быть навязчивым, въедливым; кимэн иэстээ = навязчиво требовать долг.

сосать (о ребёнке и детёныше животного) .

int. who?; кимнээх int. who (pl.)?; ким эрэ pro. someone, somebody; ким да, ким даҕаны pro. no one, nobody; кимиэнэй int. whose?, of whom?

det. some, any (used only with pronouns)

v. to press hard, attack, advance

v. to suck