книга || книжный; ааҕар кинигэ книга для чтения; учуот кинигэтэ книга для учёта; кинигэ бэчээттээһинэ книгопечатание; кинигэ атыыта книготорговля; кинигэ таһа книжный переплёт.

мест. личн. он, она, оно; кини манна улэлиир он работает здесь; кинитэ суох без него; кинилиин сырыт = побыть вместе с ним; эн кинитээҕэр ордуккун ты лучше его; киниэхэ ему, ей; киниэхэ биэр отдай ему; кинини его, её; кинини өйдөө помни его; киниттэн а) у него, у неё; б) от него, от неё; киниттэн ыйыт спроси у него; кининэн им, ею; сурук кининэн ыытылынна письмо послано им.

n. book [<Russ. книга ]; кингиэ кумааҕы n. books and papers, documents

pro. he, she; киниэнэ pro. his, hers; кинилэр pro. they; кинилэр киэнэ pro. theirs

аат.
1. Ханнык эмэ айымньы, үлэ туспа бэчээттэнэн, тиһиллэн, тастанан тахсыбыта. ☉ Книга (издание)
Халыҥ кинигэни суруйан таһаардаххына? Амма Аччыгыйа
Кинигэ — киһи өйдөөх сүбэһитэ. Суорун Омоллоон
Кинигэ — киһи-аймах гениальнай айыыта. Далан
2
Холбуу тигиллибит лиистээх туох эмэ дьыаланы суруйар сурунаал.  Книга документов, для записей. Э.К. Пекарскай тылдьытыгар быалаах кинигэ ыстараап сурунаала дэнэр. Уураах кинигэтин аҕал эрэ. — Бирикээс кинигэтигэр илии баттаан адаарыппыта. В. Яковлев
[Эписиэр:] Ньукулай, били уурааҕыҥ кинигэтигэр суруй эрэ. Күндэ
Сир быалаах кинигэтэ харчы докумуоннарын кытары хараллыахтаах. КПЫ
◊ Ааҕар кинигэ — үөрэххэ аналлаах ханнык эмэ айымньы эбэтэр онтон быһа тардыы хомуурунньуга. ☉ Хрестоматия. С.А. Новгородов бастакы сахалыы букубаары уонна ааҕар кинигэни таһаартарбыта. Ахсаан кинигэтэ — алын сүһүөх кылааска ахсааны үөрэтэр кинигэ. ☉ Учебник по арифметике. Оҕо ахсаан кинигэтиттэн садаача суоттуу олорор. Быалаах кинигэ эргэр. — ыстараап суруллар кинигэтэ; улахан суолталаах испииһэги суруйар сурунаал. ☉ Штрафной журнал; журнал, куда заносились имена родившиеся, умерших, а также списки плательщиков ясака. Кинигэ кыһата — бэриллибит үлэ бэчээттэниитин хааччыйар тэрилтэ. ☉ Книжное издательство. «Бичик» кинигэ кыһата элбэх кинигэни таһаарар. Кинигэни таптааччы — кинигэни ааҕарын, мунньарын сөбүлүүр киһи. ☉ Книголюб. Кинигэни таптааччылар мунньахтара буолла. Кинигэ тастааччы — кинигэ тастааһыныгар идэлээх киһи. ☉ Переплетчик
Кинигэ тастааччыга барда. А. Чехов (тылб.). Кыһыл кинигэ — сэдэх, сүтэн эрэр, харыстанар хамсыыр харамай, үүнээйи туһунан сибидиэнньэ бэриллэр испииһэгин (реестрин) кинигэтэ. ☉ Красная книга
Кыталыктары Кыһыл кинигэҕэ киллэрбиттэрэ. С. Дадаскинов
Ордук сыаналаах сэдэх көрүҥнэр Кыһыл кинигэҕэ киллэриллибиттэрэ. ББЕ З
Араҕас хопто Кыһыл кинигэҕэ киллэриллибит көтөр. «ХС». Үөрэх кинигэтэ — ханнык эмэ биридимиэккэ үөрэнэр кинигэ. ☉ Учебник
[Никиитэ:] Саха тылыгар үөрэх кинигэлэрин бэчээттэтэ охсуохха. Күндэ
Маны үөрэх кинигэтиттэн сиэттэрэн оҥордум. М. Доҕордуурап

сыһыан холб. Саҥарааччы хайдах итиннигий диэн, билиэн баҕарарын көрдөрөр. ☉ Выражает недоумение, желание говорящего узнать, выяснить что-л. (это что)
Ити кини, туоҕа итэҕэс буолан, мэлдьи кыыһырар дьахтарый? Ити кини, туохтан иирсэн турдулар?  Туох дэтэн үҥтэрэр эбиттэрий, арба, ити кини? Күннүк Уурастыырап

I
с. солб. аат.
1. Саҥарааччы нөҥүө киһини ыйан ааттыыр тыла. ☉ Он, она (личное мест.)
Бүтүн нэһилиэк дьоно кини илиитигэр киирэн олорор. Күндэ
[Үчүгээйэп:] Ол кинилэргэ эрэннэххинэ, дьэ уһугуннаҕыҥ ол дии. С. Ефремов
Нөҥүө киһи, дьон туһунан эттэхпитинэ, кини, кинилэр диибит. ЕНВ СТ
2. Инники этиллибит кими эмэ эбэтэр тугу эмэ ыйан ааттыыр тыл. ☉ Слово, указывающее на кого-л., упоминавшегося ранее, или на что-л., упоминавшееся ранее
Семен Иванович таһыттан киирдэ, кини тириппит-хоруппут, үөрбүт-көппүт. Т. Сметанин
[Үчүгээйэп:] Ваня сүрдээх көнө уол. Кинини дьон албыннаабыттар. С. Ефремов
Кинини [тааһы] алмаас диэн ааттыыллар. И. Данилов
♦ Кини иһин ким билэр — Кини тугу саныыра биллибэт. ☉ соотв. чужая душа — потемки. Кини иһин ким билэр, дьиппинийэн ахан сылдьар. Кини эрэ айаҕыттан (эн эрэ айаххыттан) күөх от үүнүө буоллаҕай — кини эрэ соҕотоҕун аһыыра, туһанара сөп буоллаҕай. ☉ Нельзя, чтобы только ему одному доставались блага
Барытын тоҕо киниэхэ эрэ биэрэҕит, кини эрэ айаҕыттан күөх от үүнүө буоллаҕай? — Хайа, миэхэ ордор, эн эрэ айаххыттан күөх от үүнүө буоллаҕай? Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. кэнти ‘сам’
II
түөлбэ., харыс. т.
1. Буоспа. ☉ Оспа. Сорох сиргэ буоспаны кини дииллэр
2. Эһэ. ☉ Медведь. Сахатыйбыт Халыма нууччалара эһэни кини дииллэр
русск. устар. воспа