совм.-взаимн. от кириэтээ = 2; охсуһаары кириэтэс = задирать друг друга.

кириэтээ 3 диэнтэн дьаһ
туһ. Ийэм миигин …… киһини кириэтэтэргин тохтоттоххуна сатанар диир. «ХС»

көр кириэтээ
[Тугу эмэ] сөбүлээбэт киһитигэр муҥун-муҥнаан, сирэйин-хараҕын кириэйдээн-кириэйдээн, кыһарыйан, саҥаран баран биэрэр. Саха сэһ. II

быгыалат диэнтэн хай
аата. Ааҕыы техникатын баһылыы илик оҕо ааҕарын хонтуруолланарга бары сыратын уурар, бэл тиритэр-хорутар. Дьэ онно буолар ынчыктаһыы-кириэтэһии, эппэт кэлэҕэй курдук быгыалатыы эҥин. ЧКС ОДьКИи

кириэтэс 1 диэнтэн хай
аата. Өстөөх да кимэн киирбэт, биһиги да чугуйбаппыт. Дьэ кириэтэһии. П. Аввакумов
Суут силиэстийэтин кэмигэр …… буруйданааччылар икки ардыларыгар, киһи өтөрүнэн умнубат айдаана, кириэтэһиитэ буолла. И. Семенов. [Мөккүһүү] саҕана Пунин соһуллаҥнаан, иэҕэҥнээн киирбэтэҕэ буоллар, биһиги кириэтэһиибит тугунан бүтүө эбитэ буолла. И. Тургенев (тылб.)

кириэтээ 1, 3 диэнтэн бэй
туһ. Мунньах кэнниттэн кириэ бөҕөнү кириэтэммит Никита Моргусов бэрт дьаныардаахтык манаһан, Булугасовка киирдэ. Э. Соколов
Соторутааҥҥа диэри кэнниттэн кириэтэнэ үүрүүгэ-үтүрүйүүгэ, хаамыыта ааҕылла сылдьыбыт киһиэхэ туохха холобурдаах буолуой, ходуһа киэҥ дуолугар көҥүл босхо тыынара. У. Нуолур

1. даҕ.
2. Кыра аайы ыксаабат, ыгылыйбат, киэҥ көҕүстээх. ☉ Отличающийся уравновешенным характером, спокойный
   Өйө-сүрэҕэ олус холку, олус нүһэр, туохха да ымыттыбат, дэбигис үөрбэт-хомойбот киһи поэт буолуон, атын киһини долгутар хоһоону суруйуон саарбаҕалыыбын. Софр. Данилов
   Оҕонньор холку: дьоллоох киһи холку буолар. Кини бу дойдуга букатын кэлбит киһилии туттар. Л. Попов
   Кээтиис куолаһа ураты холку, наҕыл этэ. П. Степанов
3. Түбүгэ, сүпсүлгэнэ, айдаана-куйдаана суох (хол., олох-дьаһах). ☉ Отличающийся ровностью, спокойствием, не связанный с хлопотами, спокойный, умиротворённый (напр., образ жизни)
   Мин тот, туох да кыһалҕата суох холку олохтон улам эттэнэн, халыҥаан испитим. Далан
   Ходуһалар холку, курас киэптэммиттэр. А. Фёдоров
   Үлэтэ, уопсайынан, холку. ПП ЭЭД
4. Киэҥ-куоҥ, кыараҕаһа суох. ☉ Широкий, просторный, свободный
   Киирэргэ киэҥ дьиэ, Хонорго холку орон, Сытарга сымнаҕас орон, Кэпсэтэргэ тыл баар. Саха фольк. От тэлгэтиилээх сүрдээх холку массыынанан айанныыр куһаҕан буолбатах. Амма Аччыгыйа. Ситии хатыыта холку буоллаҕына, көстүүтэ мөлтүүр. ГП ТО
5. аат суолт.
6. Наҕылыйыы, ыксаабат-ыгылыйбат быһыы-майгы. ☉ Уравновешенность, спокойствие, невозмутимость (о характере)
   Кычкин бу киһи дьиксиммэтэҕин, холкутун дьиибэргээбит. Н. Якутскай
   Бэл, аҕам сааһын тухары сымнаҕаһынан, холкутунан эрэ биллэр эрээри, миигин кириэтээн тахсар. Н. Лугинов
7. Туох эмэ түбүгэ, сүпсүлгэнэ суоҕа, чуумпу, нуурал. ☉ Отсутствие волнения, шума, умиротворение, покой
   Бу киэҥи, холкуну, айылҕа кэрэтин, кини модун күүһүн үйэм тухары өйбөр, сүрэхпэр иҥэриниэхпин баҕарабын. Амма Аччыгыйа
   ♦ Курум холку кэпс. — 1) ыксаабат, ыгылыйбат, олус холку. ☉ Совершенно спокойный. Барыта этэҥҥэ буолуо диэн курум холку; 2) миэхэ сыһыана суох диэн олох кыһаммат. ☉ соотв. моя хата с краю. Хайдах да буоллуннар — мин курум холку. Муус холку көр муус. Маарыйа олох да куттамматах, муус холку. Холкугар түс — ыгылыйбытыҥ, ыксаабытыҥ ааһан, уоскуй. ☉ Успокаиваться, обретать покой
   Суон Даарыйа хайыы сах холкутугар түһэн, наҕыллык тахсан барда. М. Доҕордуурап
   Ньукулаас, холкутугар түһэн, аанын халҕанын өрө көтөҕөн, көннөрөн биэрдэ. С. Никифоров
   Өксөөн ол аайы кыһаллыбата, хата, дьэ эбии холкутугар түспүккэ дылыта. С. Маисов

I
сыһ.
1. Ханна да халыйбакка, туораабакка, сылдьыбакка, көнөтүк. ☉ Прямо, напрямик
Быһа ыскылаакка тиий, онно биэриэхтэрэ, уулуссатын нүөмэрин ыйан биэрдэ. А. Софронов
Отуум бу туһунан буолуо диэбит сирбинэн быһа көрөн кэбистим. Т. Сметанин
2. Уочарата суох, уочараты таһынан. ☉ Вне, без очереди
Биэс уол начаалынньык ыйыытынан билиэттэри быһа регистрациялаабыттара. П. Аввакумов
Аны ГИП дуоһунаһыгар бырайыактыыр үлэ сүнньүн билбэт дьон туораттан быһа ылыллаллар. Ити ким дьаһалай? Н. Лугинов
«Көр, ити сэлээппэлээх диэн быһа биэрдилэр!» — диэн биир эмээхсин миигин хайҕаабытын дуу, хомуруйбутун дуу өйдөөбөккө хааллым. Н. Габышев
♦ Баскын быһа этинимэ — ону-маны айахха киирбиччэ саҥаран киирэн биэримэ, бэйэҕэр куһаҕаны оҥостума. ☉ Говорить опрометчиво, бестолково и тем вредить себе (говорится с осуждением)
Саҥарыма, кэпсэтимэ — Баскын быһа этинимэ: Өйдөөх киһи эбит дэтиэҥ. Бэрт уһун үйэлэниэҥ. Л. Попов. Быһа ааһыллыбат (ааспат) — хайаан да (булгуччу) буолар, кыайан тумнуллубат. ☉ Такой, которого нельзя обойти, объехать; нельзя миновать
«Бу саамай бастыҥ миэстэтэ, — Мэхээчэ дурдатын хайгыыр. — Кэлбит быһа ааспат». Далан
Эдэр эдэрэ өтөн, Сэмэнчик оҕолор оонньууларын быһа ааспат, хоробуокка кыттыбытынан барар. Н. Якутскай
Үрүҥ көмүс бырдаатынан Ыһыахтана оонньуур фонтан. Быһа ааспаппын аттынан Тохтуубун биһирээн, таптаан. Баал Хабырыыс. Быһа бааччы — онон-манан эргиппэккэ, көнөтүнэн, туруору, судургутук. ☉ Прямо, напрямик, без обиняков
Верхне-Удинскайга, Троицкославскайга, Петро-Заводскайга Сэбиэскэй былаас олохтоммутун туһунан Эрбантей быһа бааччы кэпсээн биэрдэ. Эрилик Эристиин
«Былааһы утары барбыта буолуо дии саныыгын дуо?» — Кириилин быһа бааччы ыйытта. Л. Попов
Акулина Степановна кырдьыгы сирэйгэ быһа бааччы этэр үгэһинэн уолун кириэтиир. Н. Лугинов. Быһа гыныма — ытыктыыр, таптыыр, сөбүлүүр буолан, төттөрү этимэ, тылын ылын. ☉ Соглашаться, принять предложение из уважения (чтобы не огорчать собеседника)
Сааспар ынах ыан көрбөтөх киһибин да көрдөһүүлэрин быһа гыммакка ылынан кэбистим. НС ОК. Быһа кымньыылаппыт көр абааһы <быһа> кымньыылаабыт. Быһа охсон аас — хаһан эмэ биирдэ эмэ кылгас кэмҥэ сылдьан аас. ☉ Заходить по пути, бывать проездом (наездом)
Килэгир муус байҕалы хаһан эмэ ыт көлөлөөх булчут быһа охсон ааспытын да иһин, суол-иис көстүөх бэйэлээх буолуо дуо... С. Никифоров
Хайалар, буор хапчааннар Харылас таас харгылар... Эрдээхтэр эрэ манна Быһа охсон ааһаллар. С. Данилов. Быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара хаалбыт (ордубут, буолбут) — ыалдьан, санааттан-онооттон олус күүскэ ырбыт, дьүдьэйбит. ☉ Очень сильно похудеть, крайне исхудать
Ылдьаана Маайа сүтүөҕүттэн ыла быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара эрэ ордон хаалбыт. Н. Якутскай
Дойдугун-дьоҥҥун ахтан быһа охсор быһаҕаһыҥ, хайа охсор аҥаарыҥ эрэ хаалыа,— дэһэллэрэ сорох доҕотторум. П. Аввакумов
Маайа эмээхсин күтүөтүн быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара буолан, тыыннаах эрэ көрсөөхтөөбүтэ. «ХС». Быһа сиэ — өлөр уһукка тиэрт (ыарыы туһунан). ☉ Доконать (о болезни)
Сөтөл быһа сиэн өлөөрү сытан, тыҥата бүтэн тыына хаайтарар, ону кислородунан тыын киллэрэллэр. Н. Лугинов. Быһа сиэс — чалбах тахсыбакка эрэ кыралаан ир (саас дьиэ ойоҕоһугар, суол кытыытыгар хаар ириитэ саҕаланыытын туһунан). ☉ Чуть-чуть подтаивать (о снеге при первых оттепелях)
«Кусчут» [ыт аата] дал-кыбыы икки ардыгар күрдьүллүбүт хаар быһа сиэспититтэн тугу эрэ тардыалаан сырбаҥныыр. М. Доҕордуурап. Быһа сиэт — ыарыыга эбэтэр туохха эмэ олус ыллар, баалат. ☉ Запустить болезнь; занемочь; довести себя до непотребного состояния
Аҕыс уон саастаах эмээхсин күрдүргэччи сөтөллөр, одурууҥҥа быһа сиэппит харахтарын сөмүйэтинэн хастар. Амма Аччыгыйа
Кини [Күөх Көппө] киргэ-хахха быһа сиэппит, күр түспүт, наһаа сүрэҕэ суох. Эрчимэн. Быһа тарт — туох эмэ буруй иһин олус күүскэ мөх. ☉ Сильно ругать, распекать кого-л. за содеянное
Өрүүсэ Аркадий Яковлевичтан дьиҥнээхтик кэлэйдэ. Урут сыыһа да үҥсэммин, быһа тартаран эрэбин дуу дии саныыр этэ. Сөпкө үҥсүбүт эбит! А. Сыромятникова. Быһа тарыйан — быһа холуйан (эттэххэ, аахтахха). ☉ Приблизительно (сказать, считать). Быһа тарыйан эттэххэ, сүүс сүүрбэ бугул кэлииһи. Быһа тут — соҕотоҕун сырыттаҕына тутан ыл (өлөрөөрү, кырбаары о. д. а.). ☉ Схватить кого-л. в одиночку (напр., с целью расправы)
Маһараҕы быһа тутан өлөрүөххэ, оччоҕо кыра уолаттар дьаһайар киһилэрэ суох буоллаҕына, бас баттах киирэн биэриэхтэрэ. Эрилик Эристиин. Быһа түс — 1) атын киһи кэпсиир, саҥарар кэмигэр тугу эмэ этэн тохтотон кэбис. ☉ Прервать разговор (кого-л. с кем-л.)
Дэһээтинньик, биир атта ылаҥҥын, ол күтүр өстөөҕү тутан киллэрэ оҕус! Аадаҥ кинээһи быһа түһэн, бэйэтэ дьаһайбыта. Күннүк Уурастыырап
Олоххо сыал кырдьыктаах дьыала иһин охсуһууттан тахсар, — диэн салҕаан истэхпинэ, Айта быһа түспүтэ. Далан; 2) түргэнник уонна лаппа ыр. ☉ Быстро и сильно похудеть
Кыһын олус быһа түспүт сылгылары үөрүттэн арааран аһылыкка киллэрэллэр. «ХС»
Ийэтиттэн араарыллыбыт убаһа дьүдьэйбитинэн барар. Онуоха быһа түһэ иликтэринэ, убаһалары үчүгэй хаачыстыбалаах күөх отунан аһатыллыахтаах. «Кыым»; 3) олус аҕыйаа. ☉ Сильно, резко убывать (об уровне воды)
Хайа-үйэ көҥүс уута быһа түһэн бадараана хаалбыт. М. Доҕордуурап. Быһа (быһа-хото) этимэ көр быһа этимэ. Быһа этимэ — буола илиги эрдэттэн олус эрэмньилээхтик этимэ (туолбакка хаалыан сөп). ☉ Не говори слишком уверенно о будущем (можно сглазить)
Ким билэр, тоҕойуом. Тугу быһа этээхтиэмий... Күндэ
Бытыгын быһа үктүөр диэри көр бытык. «Биһиги Макарбыт бытыгын быһа үктүөр диэри үөрэнэ сатыы сылдьыыһы быһыылаах», — диэн ийэтэ муҥатыйбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Бэл, оннооҕор кини, бытыгын быһа үктүөҕэр диэри үчүгэйи куһаҕантан араарбакка, бу билиҥҥэ диэри кэмсинэ сырыттаҕа. НС ОК
Күлүгүн быһа хаампат көр иннин быһа хаампат. Уулаах көннөрү кэмигэр Доодороп күлүгүн быһа хаампат, аһара муҥкуктук, хоргустук тутта сылдьар. «ХС»
Силин быһа ыйыстар көр сил. Олох аһыытын-ньулуунун Ыйыстары сатыырым: Аһы аччык көрөн туран Силбин быһа ыйыстарым, Хара балыырга кыайтаран Абабын быһа ыйыстарым. С. Данилов
Оһоххо турар мииннээх иһит диэки ымсыыра көрөөт, силбин быһа ыйыстан баран боппуолдьаҕа киирдим. Н. Габышев
«Хаарыаны, ити тирииттэн эмиэ быһан ылан үтэн сиэбит киһи...» — дии санаат, Дыбдык силин быһа ыйыһынна. «ХС». Тылын быһа гыммакка — ким эмэ (олус ытыктанар киһи) этиитин аккаастыан кэрэйэн, ытыктыыра бэрдиттэн сөбүлэнэн. ☉ Выполнять, делать что-л. из большого уважения к кому-л., благоговея перед кем-л.
Максим оҕо эрдэҕиттэн аҕа дьон тылын хаһан да быһа гыммакка үөрэммитэ. Н. Лугинов
Киниттэн бары астынар, кинини ытыктыыр курдуктар, тылын быһа гыммакка ылыналлар. «Кыым»
◊ Быһа биэр — туора охсон кымньыылаа (хол., аты). ☉ Ударить наотмашь
Мариса аты быһа биэрэн кэбиһэрин кытта, ат Бурхалей кэнниттэн ойон кибиргэтэн истэ. Эрилик Эристиин
Байанай сыарҕа үрдүгэр ыстанан таҕыста уонна аты быһа биэрэн кэбистэ. Ат соһуйан чохчос гына түһээт, иннин диэки ыстанан кэбистэ. П. Филиппов
[Оҕонньор] Ыраас мастаах-оттоох чагда тыаҕа киирдэҕинэ, атын быһа биэрэн сиэллэрэн дэгэҥнэтэр. П. Аввакумов. Быһа охсуу — уулусса, суол атын уулуссаны, суолу туораан ааһар сирэ. ☉ Перекресток
Тэҥ суолталаах уулуссалар быһа охсуһууларыгар биир кэмҥэ, холобур, үс массыына тиийэн кэлэр. «Кыым». Быһа тардыы — уус-уран литература, муусука айымньыларыттан уларыппакка кылгастык устан ылыы, арааран ылыы. ☉ Цитата, выдержка, отрывок
Ол кинигэттэн сорох быһа тардыылар нууччалыы бэчээттэммиттэрин эмиэ ыытабыт, онно чуолаан К.К. Байкалов үлэтин туһунан кэпсэнэр. И. Федосеев
А. Амеда «Аппассионататыттан» быһа тардыыны омук тылын факультетын студенката Лена Тюменцева ааҕан иһитиннэрдэ. «Кыым». Быһа холоон — чуолкайдык билбэккэ эрэ, сэрэйэ былаан, барыллаан. ☉ Приблизительно, ориентировочно
Кини [оҕонньор] нууччалыы наҕыл саҥа ис хоһоонун быһа холоон син өйдүүр. Н. Габышев
Омук сирин туриһа, Быһа холоон кырата Уонча бууттаах, арааһа. И. Гоголев
Быһа холуйан көр быһа холоон. Соҕотох 1970 сылга промышленнай бородууксуйаны оҥорон таһаарыы, быһа холуйан, сэрии иннинээҕи бары пятилеткалардааҕар икки төгүл элбэх этэ. ЭБТ
Аара тохтообокко эрэ айаннаатахха, быһа холуйан, үс ыйынан тиийиэххэ сөп. Тэки Одулок (тылб.)
II
туохт. дьөһ. Кэм сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ханнык эмэ кэм, дьайыы устатыгар тилэри буоларын бэлиэтииргэ туттуллар (төрүт биитэр үөскэтэр түһүгү кытта тут-лар). ☉ Выражая временные отношения, употребляется с именительным или родительным падежом при указании на отрезок времени или процесс, на протяжении которого совершается действие (в течение, на протяжении)
Бу курдук эһэ Чүөчээскини түүнү быһа хаайда. Суорун Омоллоон
Бүлүү экспедициятын биир партиятын дьоно бу Чуона үрэҕин кытылыгар сайыны быһа үлэлээбит эбиттэр. Л. Попов
Марба суолун быһа ытаан, хараҕын уута бүөлээн, тугу да төрүкү чуолкайдаан көрбөккө, үрдүк сис суолун устун баран истэ. Күндэ