грязь; нечистоты; илии кирэ грязь на руках; ср. кирээс .

көр үйэтээҕи
Былыргы үйэтинээҕи самнархай балаҕаҥҥа үһүс сылларын кыстаабыттар. Н. Лугинов
Ыстаанын сиэбиттэн былыргы үйэтинээҕи кирээһиттэн килэрийэн көстөр буолбут саппыйаан кубараанньыгы ылла. М. Доҕордуурап. Сибиирдээҕи суруктар былыргы боруонса үйэтинээҕи Сибиир норуоттарын — гуннар уонна финнэр төрүттэрин суруктара буолуохтаахтар диэбитэ. АНК ТТ

туохт.
1. Илиигинэн ыга баттаан миһэрий, имэрий. ☉ Тереть, гладить кого-что-л., крепко надавливая рукой. Эти-хааны сайыннарарга төттөрү-таары ньиккэйэн массаастааһын олус туһалаах дииллэр
□ [Саһыл] тииһин сааҕын кыһыйан-кыһыйан, илиитин, атаҕын кирээһин ньиккэйэн-ньиккэйэн, куурусса сымыытын саҕа биир тооромос хайаҕы кэһиилэнэр. Саха ост. I
2. кэпс. Ынахха элбэх үүт хаалбат курдук кыһанан ыа, хос-хос этэттээ. ☉ Выдаивать (корову) тщательно, до капли
Оттон атын сирдэргэ дьахталлар биирдии ынахтан түөртүү тыһыынча киилэ үүтү туппаҕынан ньиккэйэн ылаллар ээ. Н. Апросимов
Өскөтүн массыынанан ыаһын кэнниттэн илиинэн ньиккэйэр буоллахха, синньигэр 300 кыраамтан ордуга суох үүт хаалар курдук кудуххайдык иэтэр ынаҕы талыллыахтаах. ЧАВ ҮүҮС. Тэҥн. ньиккэрий

I
туохт.
1. Тугу эмэ кыра-кыратык ыстаан, ытыран кээрэт, кэбий. ☉ Грызть что-л. Кырынаас дьааһык иһигэр орпут арыытын кирэн барар
Саха фольк. Орбууһу …… хайа баттаан, эрбиир биэртэлээбитин ылан, бокуойа суох тиистэринэн кирбитинэн бардылар. Эрилик Эристиин
Көтөх куобах ньылбыҥнас буутун кирэ-кирэ, Макаар Ньыыкан Кириллинтэн ыйытта. Н. Габышев
2. көсп. Кыра да буоллар сии сатаа, үүннэрбэккэ сиэн ис (мэччирэҥ туһунан). ☉ Выедать (растительность), не давая возможности прорасти зелени (на пастбище). Сүөһү сайыннары биир алааһы кирэн тахсар
3. көсп. Туох эмэ (хол., суол, уулусса чигдитин) кытаанах ньуурун аалан, алдьатан, суолгун хааллар. ☉ Оставлять следы от полозьев на твердой поверхности зимней (санной) дороги
Уҥа түннүк аннынан суол чэрин быһа кирбит сыарҕалар тыастара утуу-субуу куугунаан кэлэн истилэр. Эрилик Эристиин
Ыллыктаах сыарҕа сыҥааҕа суол чигдитин кирэр. И. Никифоров
Таһаҕастаах аттар сыарҕалара …… уулусса чигди буолан чэрдийбит хаарын ыар сыҥаахтарынан кирэн, кыыгырҕаһан испиттэрэ. А. Сыромятникова
4. көсп. Мэлдьи аал, кэбирэт (ыарыы, ыар санаа туһунан). ☉ Постоянно беспокоить, разъедать душу, тело (о мысли, болезни)
Киһини санаа сиир, кирэр. Дьуон Дьаҥылы
Титириир ыарыы кирэн Тиэрэ тэптэ киһибитин. Э. Потье (тылб.)
5. көсп., сөбүлээб. Кири-хоҕу ыраастаа, кирдээх үлэни оҥор. ☉ Убирать нечистоты, выполнять грязную работу
[Былаас:] Кинээс Дьаакып хотонун сааҕын кирэргин суохтаатаҕыҥ буолуо. А. Софронов
Оҕом үлэһит киһи буоллаҕына, мин ыал кирин-хоҕун кирэн сордонуо суох этим. Н. Якутскай
ср. тюрк. кемир, алт. керт ‘грызть’
II
аат. Тугу эмэ марайдыыр, туохха эмэ биһиллэр, олорон хаалар хох, кирээс. ☉ Грязь, нечистота
[Ийэтин] тууйаһын кирин ыраастыыр дии санаабыта. Амма Аччыгыйа
Сирэйэ бүтүннүү түү, иэдэһин кирэ тооронон түһэр. Күннүк Уурастыырап
Кини кир диэни билбэтэх көстүүмнээх. Н. Лугинов
2. көсп. Куһаҕан, мөкү, быртах быһыы. ☉ Безнравственность, нечестный поступок, грязь
[Ат] Кир сыстыа диэн, Килбиэннэммит эбит, Хом хонуо диэн Дуйдаммыт эбит. С. Зверев
Ол иһин хоп кириттэн Куттаммаппын букатын. И. Гоголев
Бэйэ билтин суруйар Мэҥ, кир буолбат суобаскар. Р. Баҕатаайыскай
♦ Киргэ тэбис — кими эмэ сымыйанан холуннар. ☉ Несправедливо обвинить, оклеветать кого-л., втоптать в грязь
Эн миигин киргэ тэпсибитиҥ. Л. Толстой (тылб.)
тюрк. кир

туохт.
1. Тугу эмэ сиринэн сыыллары тардан сыҕарыт, сыс. ☉ Тянуть по земле, тащить, волочить
[Охоноон] ыараабыт атахтарын нэһиилэ соһор курдуга. Л. Попов
Биэс бууттаах куулу хаба ортотунан быалаан баран, үрүйэ диэки соһон куккурута турдулар. Н. Заболоцкай
Аҕата остуолу аҥаар уһугуттан харбаан ылан холумтан таһыгар соһон аҕалла. М. Доҕордуурап
2. Кими эмэ буолумматын үрдүнэн тугуттан эмэ ылан баран күүс өттүнэн тарт, илт. ☉ Тянуть, волочить кого-л. против его воли, тащить силой
Биэс бандьыыт Настяны суол аттыгар турар иччитэх сарайга соспутунан бараллар. Н. Якутскай
Биир боксуор хомсомуол уол ытарча курдук илиитинэн ол оҕону көрүдүөр уһугар состо. И. Гоголев
[Крюхов] кыыска чуо тиийбитэ уонна илиититтэн харбаан ылан, үҥкүүлээччилэр ортолоругар соһон киллэрбитэ. СГПТ
3. Тардар күүскүнэн тугу эмэ бэйэҥ кэннигиттэн буксуурдаан тарт, тардан илдьэ бар (хол., боробуос пуойаһы). ☉ Тянуть, буксировать что-л. Ыкса күһүн бэрт элбэх таас чоҕу тиэммит баарсалары соһон, өрүһү өксөйөн иһэр хас да борохуот кыдьымахха ыллараллар. Амма Аччыгыйа
Элбэх баҕайы табаар богуонун соспут боробуос кэлэн ыстаансыйаҕа тохтуур. Эрилик Эристиин
Уонунан көлө истиэнэ маһын соһон дьүккүйэ хаамаллар. М. Доҕордуурап
4. кэпс. Тугу эмэ олус бытааннык оҥор, тугу эмэ гынаргар олус бытаар, мөдөөрсүй. ☉ Делать что-л. медленно, медлить с осуществлением чего-л., тянуть, затягивать
Чэ, наһаа уһуннук силиэстийэлиигит. Киһини киһи өлөрбүт буоллаҕына, буруйдааҕы тутан баран иккилии-үстүү ый соһоҕут. М. Попов
♦ Соһон кэбис — күүс, кыах өттүнэн кими эмэ (үксүгэр утарылаһааччыгын) улаханнык баһыйа тут, ырааҕынан хотон таҕыс. ☉ В полной мере превзойти кого-л. в чём-л., требующем физической силы
Василий Уваровпыт Бурятия эдэр бөҕөһө А. Павловы уон сэттэ үскэ ахсаанынан адьас соһон кэбистэ. «Кыым». Соһо сылдьар сонун (кэһэ сылдьар кэпсээн) күл.-ооннь. — элбэх саҥа сонун-нуомас, кэпсээн-ипсээн. ☉ Целый короб новостей, вестей, слухов
Соһо сылдьар сонунум, кэһэ сылдьар кэпсээним суох. Амма Аччыгыйа
Хайа баҕарар уһук учаастакка соһо сылдьар сонуннаах тиийэр. «ХС»
Сыыҥын (-сыраанын) соһор көр сыыҥк. Сыыҥын соһо сылдьар уолга иһин дэлби үктэтэ сыһан хаалбыт. Амма Аччыгыйа
Ыал устун киргэ-кирээскэ тэпсиллибит дьахтары ойох ылбыппар, онно ымсыыраҥҥын, сыыҥкын-сырааҥҥын соһоҕун дуо? Н. Павлов
ср. кирг. соз, казах. сос ‘протягивать, вытягивать’