прил. былыргы үйэтинээҕи; с незапамятных времён былыргы үйэтинээҕи кэмтэн.

архаичный прил. былыргы үйэтинээҕи, эргэрэн хаалбыт.

прил. өбүгэ үйэтинээҕи, өбүгэ; прадедовский обычай өбүгэ үгэһэ.

дьоодьой диэнтэн атаах. Өтөх иһигэр былыргы үйэтинээҕи соҕотох остуол дьоодьойоохтоон турар

прил. 1. былыргы, былыргы үйэлэр; древние языки былыргы тыллар; древняя история былыргы история, былыргы үйэлэр историялара; 2. (очень старый) былыргы үйэтинээҕи, бүдүгүрэ кырдьыбыт; древний старик бүдүгүрэ кырдьыбыт оҕонньор.

линейнэй хараабыл, линкор (паар үйэтинээҕи муора флотун саамай бөдөн байыаннай хараабылларын сүрүн кылаастарыттан биирдэ-стэрэ. Л. х. ыраах тэбэр тэргэннэрдээх, өстөөх ханнык баҕарар хараабылларыгар, биэрэктээҕи тутууларыгар уоту ahap кыахтаах.)

даҕ. Олус кубаҕай, наһаа кубаҕай; кубарыччы хаппыт, кубарыччы сиэбит (хол., күн уота). ☉ Мертвенно-бледный; высохший, выжженный солнцем
Аһыҥка кынатын тыаһынан туолбут, кубу-кубаҕай гына хатан, буорунан көрөн турар сыыр үрдүгэр былыргы үйэтинээҕи суос-соҕотох дьиэттэн буруо унааран тахса турар. Р. Кулаковскай

аат.
1. Өлбүт киһини көмөр сир. ☉ Кладбище
Сарсыарда уон чааска Василий Иванович түөрт уон хонуктаах олоҕун бэлиэтии кылабыыһаҕа тахса сылдьыахтаахтар. Болот Боотур
Таҥара дьиэтин кылабыыһатын ис өттүнэн окуопа хасталлар. Н. Якутскай
Былырыын аҕаларын бу кылабыыһаҕа кистээбиттэрэ. Багдарыын Сүлбэ. Тэҥн. киһи уҥуоҕа
2. көсп. Былыргы үйэтинээҕи кыылсүөл уҥуохтара дэлэйдик көстөр сирэ. ☉ Место, где находят многочисленные останки древних животных
Аллайыаха Бөрөлөөҕөр мамоннар аан дойду үрдүнэн биллибит кылабыыһалара көстүбүтэ. Багдарыын Сүлбэ

1. аат. Дуйдаммыт чараас сымнаҕас ылтаһын. ☉ Кусок жести, жестянка
   Ити кэмҥэ Сөдүөччүйэ ньаалбаан үүдэһиннээх икки хончоҕорго үүт баһан киллэрдэ. М. Доҕордуурап
   Долбуурга ньаалбаанынан үүйүллүбүт аҕыйах чааскы, кытыйа, мээрэй, быдараах көстөр. Р. Кулаковскай
   Гриша диэн доҕорум кирпииччэҕэ аалан-аалан көмүс курдук килэпэчиппит ньаалбаан сыыстааҕын саҥата суох куду аста. С. Федотов
2. даҕ. суолт. Ньаалбаантан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из жести
   Килэриччи элэйбит былыргы үйэтинээҕи ньаалбаан холбуйаны остуолга уурда. А. Софронов
   Арсения …… былырыын атыыһыттан ылбыт ньаалбаан ньуоскатын хоонньугар угунна. Эрилик Эристиин
   ♦ Ньаалбаан киһи кэпс. — биир сүнньэ суох, санаатын уларыта сылдьар киһи. ☉ Человек, легко меняющий свои убеждения
   [Октябрина:] Итинник ньаалбаан киһи буоллаҕына, кырдьык, атырдьах маһын курдук арахсыам. М. Попов
   ср. др.-тюрк. йалбы ‘плоский’

I
туохт. Туох эмэ кытаанаҕы (хол., тоҥ чохоону) тугунан эмэ охсон үлтүрүт, кыралаа. ☉ Раздробить, разбить на мелкие куски, измельчить, расколоть (напр., мёрзлый чехон)
Сүөкүлэ чэй кутар, чохоон киллэрэн тойор. Н. Якутскай
Мин килиэп быһа, саахар тойо олорбутум. Н. Габышев
Мас хорууда иһигэр тааһы тойон бараллара. МАП ЧУу
II
аат., эргэр. Бырааһынньык, көр-нар. ☉ Праздник, веселье
Олоҥхо диэн тыл саамай үҥкүүлүүр түһүлгэтэ, туойар тойо, оонньуур сыһыыта, күлэр-салар, көрүлүүр тэлгэһэтэ. П. Тобуруокап
[Быыбар күнүгэр] саамай улахан тойго мустар курдук муһуннулар. Уот ч. Былыргы ыһыахтарга, урууларга, тойдорго, кыргыс үйэтинээҕи сэриигэ барарга, алгыстарга ритуальнай муусука туттуллар. «ХС»
III
тайма диэн курдук
Дьэ, билигин куоракка киирэн, массыына той ылыахпыт турар ээ. А. Софронов
Күһүҥҥү үлэ той бүтүүтэ Холбоһор үлэхтээх кыыстааҕым. П. Тобуруокап
ср. тюрк. тоо ‘много, счёт, число’