сыһ. Тиэтэйэн, ыксаан сыыһа-халты, тиэрэ-маары (үктэнэн хаамп). ☉ Как попало, невпопад, неуклюже, нескладно (двигаться, ходить)
Харалҕай Шлейхер, кыыс хаамыытын түргэнигэр киэптэтэ быһыытыйан, кыдах-идэх үктэммитэ. Суорун Омоллоон

күөнтээ 1, 3 диэнтэн дьаһ
туһ. Хаайыылаахтарынан дьиэни күөнтэтимэҥ! Хотоҥҥо отто тэлгэтэн баран онно киллэртээҥ. Эрилик Эристиин
Тумат сайылык барахсан бэйэтэ …… дьиэлэргэ-уоттарга, аныгы титииккэ, ол-бу күрүөҕэ-хаһааҕа күөнтэппитэ, киэлитин киэптэппитэ биллибэт. «ХС»

дьүһ. туохт. Сөбө суохтук улааппыт көстүүлэн (кыра киһи, ордук оҕо иһин этэргэ). ☉ Быть большим, выпяченным, торчащим (о животе человека маленького роста, обычно ребёнка)
Оҕолор, дьонноро санаарҕаабыттарын билэннэр, …… уу ымдааҥҥа дэлби киэптэтэн, лэһэйэн хаалбыт истэрин ититэн, кэл эн уоту тула к эчигир эһ эн олороллоро. Н. Түгүнүүрэп

туохт.
1. Туох эмэ ыараханыттан, ыйааһыныттан күүһүҥ тиийиминэ киэптэт, кыаххын ыллар. ☉ Испытывать затруднение в чём-л. (физически)
Сынньаммыт табалар тардыыларын ыарырҕаппакка бэрт чэпчэкитик айанныыллар. И. Данилов
Кистии уурбут тыытын, ыарырҕаппакка өрө көтөҕөн ылаат, бэҕэһээ үппүт илимнэрин көрө күөлгэ киирдэ. Ойуур Уйбаан. Толору астаах суумкатын ыарырҕатан иһэр. «ХС»
Биһиги тыраахтарбытын эһэрбитигэр ыарырҕатар этибит, иккиэ буолан нэһиилэ мотуор уруучукатын эрийэн собуоттуурбут. «ХС»
2. көсп. Тугу эмэ гынаргар ыарахаттары көрүс, ыараханнык ылын, тугу эмэ сыралаһан туран оҥор. ☉ Испытывать затруднения, иметь проблемы в чём-л. (напр., в постижении чего-л.)
Нина алын кылаастан математиканы ыарырҕатар. Т. Находкина
Кини сэрии туһунан кэпсиирин ыарырҕатара. «Чолбон»
[Аҕам] үлэтигэр ыарырҕатарын аҕынна: «Бэйэҥ билэҕин, суруксута суох эрэйдэнэбин». «ХС»
Нуучча тылыттан киирбит в, ф, ш, ж, з дорҕооннору этэргэ саха оҕото ыарырҕатар. СГФ СТМО
3
көсп. ыарырҕаа 2 диэн курдук. Кууһума суруксут көрдүүрүн нэһилиэк дьоно ыарырҕаппыттара. Н. Якутскай
Үрэкиин оҕонньор, бэйэтэ билинэринэн, сэттэ сүүс табалааҕын быһыытынан сүүрбэ сыарҕаны тэрийэр буолбутун ыарырҕата олордо. Болот Боотур
Бэл, атыы-эргиэн дьарыктаах дьон нолуок баһырхайыттан ыарырҕаталлар. «Кыым»

туохт.
1. Түргэнник көбүөхтээн, үрүт-үөһэ күүстээхтик, иһиллэр гына тыын (түргэн сүүрүүттэн, күүстээх үлэттэн, ыалдьан эҥин). ☉ Запыхаться, тяжело дышать (от напряжения, болезни). Аҕылыы-аҕылыы көтөҕө сатыыр
□ Тогойкин улаханнык киэптэтэ олук уурсан, тиритэн, аҕылаан уотугар кэлистэ. Амма Аччыгыйа
Павел Попов аҕылаан бөтүөхтүү-бөтүөхтүү, күрдьэҕинэн буор эстэ. М. Доҕордуурап
Ыраахтан үүрүллэн кэлбит буолан, сүөһүлэр аҕылыыллар, тылларын таһаараллар, хоннохторун саланаллар. Л. Попов
2. көсп. Үрүт-үөһэ көбүөхтээн, тыынан эрэр курдук буол (сорох айылҕа көстүүлэрин эҥин туһунан). ☉ Колыхаться, колебаться, двигаться (напоминая тяжелое дыхание — напр., о нек-рых явлениях природы)
Алта уон кыраадыс тымныыбыт Аҕылыы турар, түҥ тайҕабыт Түүрэ да тартаран утуйдар, Түүннэри бараллар суоппардар. Дьуон Дьаҥылы
Саҥа дьылбыт ата — тымныы, Тэлгэһэҕэ аҕылыыр, Хамсыыр дьирим элбэх уоппут Харыйаҕа тырымныыр. Т. Сметанин
Ыраастыйбыт, үрдээбит торҕо күөх халлааҥҥа аламай маҥан күн аҕылыы талбаарыйа устар буолла. Амма Аччыгыйа
◊ Аҕылаан ыалдьыы (ыарыы) бэт. — ньирэй араас уорганнарын биохимическай састааптара кэһиллиититтэн, ордук сүрэҕин уонна атын да быччыҥнара сүһүрүүлэриттэн үөскүүр ыарахан ыарыы. ☉ Беломышечная болезнь телят
Аҕылаан ыалдьыы диэн сахалыы, ыарыы тас көрүҥүттэн көрөн, ньирэй аҕылаан-аҕылаан баран өлөрүн иһин ааттаабыттара. МСИ СС НьЫаУО. Кини [зоотехник] бүгүн Арыылаахха аҕылаан ыарыы туһунан бэсиэдэ ааҕарга быһаарынна. С. Федотов

туохт.
1. Тирэххин сүтэрэн, соһуччу хамсаныынан, эмискэ үөһэттэн аллара (тиэрэ, умса, ойоҕоскунан, туора эҥин) сууллан түс; сиргэ, аллара суулун (сүүрэр атахтааҕы барытын этэргэ). ☉ Падать сверху вниз, опускаться, валиться на землю (о человеке и животных)
Дуня туох эрэ диэн ааттаһардыы дуу, ыарыыланардыы дуу аргыый саҥарбытынан аан модьоҕотугар нукаай курдук туора охтон түстэ. А. Фёдоров
Кирилэ утуйан барбыт эбит дуу, хата аттан охто сыста. Н. Заболоцкай
Кутуйах охтон таралыс гынаат, ойон турда, төбөтүн чолос гыннарда, хатаннык чыыбырҕаата. Т. Сметанин
2. Тирэххиттэн, оннугуттан арахсан иҥнэйэн, сууллан аллара, сиргэ түс (туох эрэ предмети этэргэ). ☉ Падать, опрокидываться (о каком-л. предмете)
Оҕо хойуу мутуктаах суон тиит охто сытарыгар кэлэн иҥнэн хаалбыта. Суорун Омоллоон
Логлоруттаҕас хатырыктаах баараҕай тиит нуоҕалдьыйа хамсаата, силиһэ-мутуга адаарыйа өрө бачыгыраан оҕунна. М. Доҕордуурап
Сыарҕа охторо кэлбитэ. Н. Босиков
3. көсп. Наһаа сылайан эбэтэр киэптэтэн сылаарҕаа, мөлтөө-ахсаа. ☉ Ослабеть, обессилеть, падать от усталости
Мааҕын сарсыардааҥҥыттан дэриэбинэни быһа сүүрэбин диэммин ыран охто сыстым. А. Софронов
Мин уолум ити куһаҕан дьахтары баһыгар ытыаран иэдэйдэ, кэргэнин букатын көрбөт-харайбат, уолум ыран охторугар тиийдэ. Далан
Ийэлээх аҕа охтуохтарыгар диэри ас таһан муҥнаналлар. И. Федосеев
△ Ыран, сутаан өрүттүбэт турукка киир (сүөһүнү, кыылы этэргэ). ☉ Падать от голода, истощения (о скоте, животных)
Кини саас хаар хараара илигинэ сутаан охтоллоро буолбут сүөһүлэри көҥүл-босхо хомуйар. Н. Якутскай
Тиийэн тойоҥҥор табаларбыт бары суолга оҕуннулар диэн эт. Болот Боотур
△ Атаххар уйуттубат буол, сытынан кэбис (сылайан, сэниэҥ эстэн). ☉ Валиться с ног (от усталости, изнеможения). Аҕалара үлэтиттэн кэлээт, мааҕын охтубута
□ Дьиэтин түүн булла, аһаабакка оронугар оҕунна. Болот Боотур
4. көсп., кэпс. Эмискэ өрүттүбэт гына ыарый. ☉ Свалиться, слечь от болезни
Ол саас тойоммут, сэбиргэх дьаҥыгар охтон, аҕыйах хонукка ыарытан өлөр. Амма Аччыгыйа
Бука, турбат охтуутун оҕуннаҕа. Болот Боотур
Ол дьыл кыһын оройо ааһыыта аҕата охтубута, букатын суорҕан-тэллэх киһитэ буолан хаалбыта. В. Яковлев
△ Өл, тыыныҥ быһын (сүнньүнэн сэрии кэмигэр). ☉ Погибать (обычно на войне), жертвовать жизнью
Нуучча норуотун чулуу уолаттара, төһөлөөх мөлүйүөнүнэн охтоннор, сырдык тыыннарын толук уурбуттара буолуой. Суорун Омоллоон
Эһиги үөрэргит, дьоллоох буоларгыт иһин кинилэр охтубуттара, бу олоҕу кинилэр эһиэхэ кэриэс хаалларбыттара. Т. Сметанин
5. көсп., кэпс. Ордук ыллар (туох эмэ санааҕа, дьарыкка), үлүһүй. ☉ Целиком отдаться какой-л. идее, занятию, чувству
Доҕоор, эн миигин итэҕэй, эрэн, сымыйаҕа охтума, мин туох да буруйум, айыым суох. А. Софронов
Аҕам онтон ыла булдунан дьарыктанар баҕатын ууратан, наар үлэҕэ охтубута. Р. Кулаковскай
Өссө олус бытархайга охтон, сөбүлээбэт дьонун эккирэтиһэр, былыргыны ньоҕойдоһор дииллэр. Р. Баҕатаайыскай
♦ Охтоохтон охтума, саалаахтан самныма көр ох. Эмээхсиннэрэ: «Охтоохтон охтумаҥ, саалаахтан самнымаҥ», — диэн алгыы хаалар. Саха фольк. Салгыныттан оҕун кэпс. — утарылаһааччыгар күүскүнэн лаппа баһыйтар, кыайтар. ☉ Не устоять против кого-л. по силе
Биһиги киһибит быдан мөлтөх эбит, салгыныттан охто сылдьар. Е. Неймохов
ср. тюрк. аҕ, ау ‘наклоняться в сторону, свалиться, упасть, опрокинуться’

1. дьөһ.
2. Хайааһын хас буолар сирин бэлиэтиир. ☉ Указывает каждое место совершения действия (в каждом, на каждом, у каждого)
   Хостор аайы кырабааттар кэккэлэспиттэр. Амма Аччыгыйа
   Алаастарбыт аайытын Айхал-ырыа күүрбүтэ. Күннүк Уурастыырап
   Ыал-ыал аайытын Ырыа-тойук элбээтэ. С. Васильев
   Симэхтээх аттар, сылгылар Сэргэ аайы тоҕуоруйбуттар. С. Данилов
3. Хайааһын хас туһуламмыт, тиийбит сирин бэлиэтиир. ☉ Обозначает каждый предмет, на который или до которого действие распространяется (в, на каждый, до каждого, по)
   Киириэхтин бу да маай ыал аайы Сүрэҕи сааскылыы ыллата! Күннүк Уурастыырап
   Сир-сир аайытын көппүппүт. П. Тобуруокап
   Ол сырдык сылаас сыдьаайа Ыал аайы тиийэрэ. С. Данилов
   [Нэһилиэк] салайааччылара, актыыптара, хомсомуоллара Ыал аайы тарҕаспыттара. М. Доҕордуурап
4. Хайааһын хас киһи, предмет ахсын анаммытын, туһуламмытын бэлиэтиир. ☉ Обозначает каждый предмет, для которого предназначено, на который распространяется действие (для, на)
   Ол үрдүнэн оҕонньордоох эмээхсин дьон аайы кэпсииллэр. Амма Аччыгыйа
   Мэнээк көрбүт кыыһыҥ аайы иирбэт буол. С. Ефремов
   Ыйытыы аайы эппиэтэ мунааҕа суох бэлэм буолан иһэр. Н. Лугинов
5. Ханнык эмэ предмет хас биирдии киһиэхэ баарын, бас билиллэрин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, имеющегося у каждого, принадлежащего каждому (у каждого)
   Тылбаастаммат эбээт таптал, Син биир буолар Омук аайы. — Тыла суох хаантан, харахтан Сүрэҕиҥ бүтэйдии таайар. Баал Хабырыыс. Бу саппыкы диэн таҥас киһи аайы суох. Саха фольк.
6. Бириэмэ суолталаах эбэтэр хайа эмэ көстүүнү, түбэлтэни бэлиэтиир ааттары кытта хайааһын сырыы ахсын буоларын көрдөрөр. ☉ Употребляется при обозначении времени, явления, за которое, во время которого регулярно, каждый раз происходит действие (в, на, каждый)
   Мин оҕо эрдэхпинэ күн аайы онон сылдьар этим. Амма Аччыгыйа
   Чэй аайы, Эбиэт аайы Дьэҥкир арыы хобордооххо долгуһуйда. С. Васильев
   Ыһыах күн аайы тэриллибэт. Ыал күн аайы ыҥырбат. Н. Заболоцкай
   Ити курдук Миша сырыы аайы түөркэ-биэскэ эппиэттээн тахсар. Н. Лугинов
   [Хатыҥ] анныгар хас сайын аайытын Уоллаах кыыс уураһан ааһыаҕа. П. Тобуруокап
   △ Ардыгар -та сыһыарыылаах ааттары кытта туттуллан, бириэмэни көрдөрөр суолтата күүһүрэр. ☉ Иногда при употреблении с именами с аффиксом -та усиливается его временное значение
   Байбал сыллата аайы баай Баһылайга хамнаска киирэн, сааскы Ньукуолунтан күһүҥҥү Бокуруопка диэри үлэлиир идэлээх. Күндэ
   Лена уута күннэтэ аайы атын-атын өҥнөнөр. Н. Якутскай
   △ Ардыгар төрүт түһүк оннугар -ын сыһыарыылаах ааттардыын туттуллар. ☉ Иногда вместо именительного падежа употребляется с именами с аффиксом -ын
   Ол курдук кыһынын аайы кэлэн били оҕонньоругар кыстыы-кыстыы, үс сайын убайын көрдөөн мэлиппит. Эрилик Эристиин
   [Дьаакып оҕонньор] Түүнүн аайытын Уута кэлэн биэрбэккэ, Кэмэ суох өр сытара. Күннүк Уурастыырап
7. Хайааһын оҥоһуллар төрүөтүнэн буолар предмети бэлиэтиир (үксүн кыратыта-намтата саныыр сыһыан дэгэттээх). ☉ Употребляется при обозначении предмета, являющегося причиной действия с модальным оттенком уменьшения и игнорирования (из-за, из-за такого пустяка)
   Мылахов чөм бааччы, кыра аайы ыгылыйбакка оргууй сылдьар бэйэтэ, ыараханнык үөһэ тыынан, ынчыктаан ылла, платогунан көлөһүнүн сотунна. Н. Лугинов
   Дьэ, ол биэс тыһыынча аайы миигин түбэһиннэрэн, төһө абыранар эбиккин. С. Ефремов
   Ол аайы ити ахсын хоргутуох сир баппатаҕын. АаНА СТСКТ
   △ Ардыгар сэниир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает отношение пренебрежения
   Ол эн хааһаҕыҥ аайы мин бассабыыктарга тутуллуохпун баҕарбаппын. С. Ефремов
   Көр, хааска киирэн иһэн биир акаары чыркымай аайы тыаһы таһаарар диэн баар дуо! Т. Сметанин
   △ Бэйэни сэнэнии суолталанар. ☉ Имеет значение самоуничижения
   Эмиэ ол мин, ыал устун сылдьар кыыс аайы ол курдук буоллаҥый? Күндэ
   Ким билэр, ол мин аайы утуйбат буолбут үһүгүөн. С. Ефремов
8. Туох эмэ төлөбүрдээх, хардалаах буолар предмети бэлиэтииргэ туттуллар (үксүгэр кыратыта, намтата саныыр сыһыан дэгэттээх). ☉ Употребляется при обозначении предмета, в пользу, взамен которого совершается действие (часто имеет оттенок уменьшения и нек-рого принижения)
   Киһи аайы кыһаллан, өрүү ким ханнык кыһалҕалааҕын туоһулуур. Н. Лугинов
   Биир-икки тыһыынчаны биэриэм... Ол аайы алта тыһыынчаны куппаппын. Н. Якутскай
   △ Хас биирдии предмеккэ түҥэтэр суолталанар. ☉ Имеет количественно-распределительное значение. Көлөһүн күнүн аайы биирдии солкуобайы ылбыттар. Киһи аайы үстүү куобах тигистэ
9. Ким, туох туһунан этиллэргэ сэниир, алын саныыр сыһыаны бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая объектные отношения, употребляется при обозначении лица, предмета, к которому говорящий относится с пренебрежением, свысока
   Ол бассабыыктар кини аайы киэптэтиэхтэрэ дуо? И. Никифоров. «Оо, бу Бүүкээнниир Ыаһах аайы эмиэ тугум үс баһай», — диэн баран, Алаа Моҥус икки баһын хомуйан кэбистэ. Саха фольк.
10. ситим т. суолт.
11. Сөп түбэсиһии сыһыанын көрдөрөр салаа этиини холбуур. ☉ Выражает отношение соответствия, присоединяет придаточное предложение (соотв. по мере того, как)
    Крымҥа чугаһаатах аайы, улам итии, саас буолан иһэр. Амма Аччыгыйа
    Күн саһарҕата уоттанан истэҕин аайы, чочумаас төбөтө араас күлүмүрдэс өҥүнэн оонньоон, сырдаан, сыдьаайан истэ. Т. Сметанин
    Суол холбоһуута чугаһаатаҕын аайы кыыс оҕо кэһиэҕэ суох кэрэ чаҕаан куолаһа субу чугаһаан иһэр. М. Доҕордуурап
12. Кэм сыһыанын көрдөрөр, бириэмэ салаа этиини холбуур. ☉ Выражает временные отношения, присоединяет придаточное предложение времени (каждый раз, как)
    Бары тэрилтэлэртэн барыларыттан эҕэрдэ тыл этиллэн истэҕин аайы, ытыс тыаһаан иһэр. Эрилик Эристиин
    Күөрэгэй хас хааһыланнаҕын аайы, кутуйахтар ыалдьыттыыр буоллулар. Т. Сметанин
    Ааны тоҥсуйдахтарын аайы, дьигис гынара. Н. Лугинов
    ср. др.-тюрк. сайу ‘каждый, еже’
13. Төрүөт сыһыанын көрдөрөр, биричиинэ салаа этиини холбуур (арыт сэниир дэгэттэнэр). ☉ Выражает причинные отношения, присоединяет придаточное предложение причины (иногда имеет оттенок пренебрежения — соотв. из-за того, что)
    Кууһума эмээхсин охсубутун аайы туох буолуой. Н. Павлов
    Киһи оонньообутун аайы кыыһырыма, доҕор. Н. Неустроев
    Ол төрөппүт аҕатын үбүн матайдаатаҕын аайы [түрмэҕэ] тоҕо уктахтарай, доҕоор. А. Софронов
14. Туох эмэ «оннугун иһин оннук» диэн сыһыаннаһыыны көрдөрөн, чугуйар (төннөрөр) салаа этиини холбуур. ☉ Выражает уступительные отношения, присоединяет уступительно-противительное придаточное предложение
    Билигин кырдьар кырыыһа кыпчыйбытын аайы мин да уруккута уола хаан этим. Эн биһиги үөрэҕэ суох буоламмыт билбэтэхпит аайы, бу былаас хаана, эрэйэ, өлөрсүүтэ суох кэлбит үһү дуо? Амма Аччыгыйа

1. аат. Киһи онуманы гынар, туттар уонна сыҕарыйар үөһээ уонна аллараа лабаалара. ☉ Общее название верхних и нижних конечностей человека, руки-ноги
   Мин, соһуйбут киһи быһыытынан тура эккирээн илиибин-атахпын туттан көрдүм да, хата, тугум да ыалдьыбатах. Н. Неустроев
   Ол олорон илиитин-атаҕын босхо ыытан, төбөтүн улам аллара куоҕатан, бэйэтэ бүтүннүү аллара диэки сыҕаллан истэ. Амма Аччыгыйа
   Баттатан илиитин-атаҕын хамсата сатыы-сатыы хаста даҕаны бэрт куһаҕаннык кыҥыныйбахтаан ылла. Күндэ
   Идэтинэн, тимириэм диэн куттанан, илиитинэн-атаҕынан харса суох булумахтанна уонна тимирбэтэ, хата, төттөрүтүн, иннин диэки харбаан барда. И. Данилов
2. даҕ. суолт. Сорук-боллур, көмө буолар (ким эмэ). ☉ Выполняющий мелкие работы, на побегушках (человек)
   Ааныс эмээхсин кинини куруук илии-атах оҕо оҥосторо. И. Никифоров
   Эн хаалларбыт эккин олус күүстээх бухатыыр уорбута... Биһиги кини илии-атах дьоно буолабыт. Эвен фольк. Дьиэлээх Уйбаанча диэн инньэ илин ааһар дьаам сүүрдээччилэр илии-атах киһилэрэ. «ХС»
   Банапааттаах көмөлөһөн, типографияҕа ыйга биэстии солкуобай хамнастаах илии-атах үлэһитинэн ылыллыбыта. «ХС»
   △ Быстах-остох (үлэ). ☉ Временная и мелкая (работа). Нөҥүө күнүгэр кини ийэтин уонна бырааттарын кинилэр аймахтан арыый сэниэлэригэр, ханна эрэ илииатах үлэҕэ сылдьар үтүө абаҕаларыгар Чиполлаҕа туттарда. Д. Родари (тылб.)
   ♦ Илии-атах буол - көмөлөс, көмө буол (кыра, быстах-остох үлэни толорон). ☉ Помочь, пособить кому-л.
   Дьиэ таһыгар илии-атах буолан, сүөһү аһатан, уу баһан, мас эрбэһэн, бурдук сынньан, убайа аах Лэгиэнтэйдээҕи абыраабыт. Бэс Дьарааһын
   Эһэм аттыгар олорон кини хайдах уһанарын кэрэхсээн, таптаан одуулаһарым, илииатах буоларым. «ХС»
   Сэлэпиискэ да тардабын, сыап да оҥоробун, сыантаранан сыап да үүттүүбүн, муннук да таһаарсыытыгар илии-атах буолабын. «ХС». Илии-атах гын (оҥоһун) - көмөлөһүннэр, быстах-остох үлэни толортор. ☉ Брать кого-л. в помощники, сделать своим помощником (выполняющим обычно мелкие работы)
   [Дьаакып кинээс:] Аны сайын кыыстаах уолгун аҕал. Сайын илии-атах гыныллыа. А. Софронов
   Убайа оҕонньор Харытыананан эргинэн, кинини манна илии-атах оҥостон, сир ылаары гынарын туһунан эмиэ өйүгэр-санаатыгар тугу да иилэн ылбата. П. Ойуунускай
   Дьиэҕэ кинини ким барыта соруйар, илии-атах оҥостор: табах тардалларыгар уот аҕалааччы, ити быһаҕы, ол кыптыыйы ылан биэрээччи эмиэ кини. «ХС». Илии-атах иччитэ кэпс. - бэйэтигэр сөбө (дьүөрэтэ) суох уһун илиилээх-атахтаах киһи. ☉ Человек с несообразно большими конечностями. Илии-атах салас - туохтан эмэ кыра да буоллар туһанан, тииһинэн хаал. ☉ Иметь хоть какую-л. (совсем незначительную) долю чего-л. (обычно о съестном); добиваться части, доли чего-л. (для себя)
   Баай ыалга сирин түүлээн даҕаны илии-атах салаһыаҕа. А. Федоров. Хочуон саҥарбата, Мохоо көмүскэһиэҕинээҕэр бэйэтэ урут илии-атах салаһарын билэр. «ХС»
   Атыыһыкка илин-кэлин түһэр, илииатах салаһар урдустар элбэхтэр... «ХС». Илиилээх-атахтаах оҥорбот - туохха барытыгар (күүһүнэн-күдэҕинэн, үлэҕэ-хамнаска) адьас тулуппат (илиилээх оҥорбот диэннээҕэр киэҥ өйдөбүллээх). ☉ Намного превосходить во всем любого (имеет более широкое знач., чем илиилээх оҥорбот)
   Опыттаах маастар Николай Рожин Читаттан кэлбит М. Шарафуллины илиилээх-атахтаах оҥорбото. «Кыым»
   48 кг диэри ыйааһыҥҥа бастакы күн Москваттан кэлбит биир дойдулаахпыт Г. Христофоров Бурятия кэскиллээх бөҕөһүн В. Цыдыповы олох илиилээх-атахтаах оҥорбото. «ЭК»
   Уол маамыктаан куоталаһыыга, табанан сүүрдүүгэ кими даҕаны илиилээх-атахтаах оҥорботоҕо. «ХС». Илиитин-атаҕын баай - кыаҕын толору туһаннарыма, боҕус, тугу эмэ гынарын мэһэйдээ, бытаарт. ☉ Лишать кого-л. свободы действий, деятельности (соотв. связать по рукам и ногам)
   Албыныгар үктэтэн ыраатар, куотар. Син ол курдук, Ковальчук ити суруктарынан биһиги илиибитин-атахпытын баайара, албынныыра. Н. Якутскай
   Даарыйа госбаҥҥа остуораһынан үлэлиир. Сытыы-хотуу, кыайыылаах киһи - кини үрдүк хамнастаах үлэни булан үлэлиэ эбит да, ити сыллата төрөөбүт уу кырбас оҕолор илиитин-атаҕын баайаллар. «Кыым». Илиитин-атаҕын кэтэс (кэтээ) - 1) киһи тугу эмэ биэрэрин күүтэ сырыт. ☉ Постоянно следить за кем-л. в надежде получить от него что-л. Үлэлээбэккэ эн илиигин-атаххын кэтээн тахсыыһыктар. Н. Апросимов
   Ынахтар үөрэнэн хаалбыттарынан пиэрмэ сэбиэдиссэйиттэн ас көрдөөн илиитин-атаҕын кэтииллэр, ыҥыраналлар. НС ОК; 2) кимтэн эмэ хараххын араарбакка куттана, салла, дьиксинэ сырыт (хол., охсуо диэн). ☉ Находиться в состоянии постоянной настороженности от опасения, боязни (напр., думая, что тебя вдруг ударят)
   Дьиэтигэр дьоно улам-улам туой илиитинатаҕын кэтэһэр, хас хаамтаҕын ахсын хатыы-тутуу курдук көрөр буоллулар. П. Ойуунускай
   Уолчаантан Муоча иһигэр куттана-дьиксинэ сырытта. Ол санаатыттан буолуо, кини хараҕын кырыытынан туой уол илиитин-атаҕын кэтиир, сирэйин-хараҕын одуулаһар. НС ОК. Илиитинэн-атаҕынан тутан - кимиэхэ да эрэммэккэ илэ бэйэтинэн (тутар-хабар, мээрэйдиир). ☉ Никому не доверяя, лично, собственными руками (мерить, давать что-л. и т. п.)
   [Халба:] Хамначчыттарын аанньа аһаппакка сордотолообут. Аһылыктарын бэйэтэ, илиитинэн-атаҕынан тутан, бэркэ кэччэйэн кэмнээн биэрэр эбит. С. Никифоров. Илиитэ-атаҕа барбат - тугу эмэ гынарыгар баҕата суох, аат эрэ харата оҥорор. ☉ Делать что-л. или работать кое-как, нехотя, без охоты. Кэлин Макаарый улаханнык санааргыыр, үлэтигэр арыт илиитэ-атаҕа аанньа барбат буолла. А. Федоров. Илиитэ-атаҕа суох буолар - кимиэхэ эмэ киэптэтэн тугу да сатаабат, кыайбат-хоппот буолан хаалар (хол., тустуук баһыттарар киһитигэр киирдэҕинэ). ☉ Робеть перед авторитетом соперника, быть подавленным, терять способность к сопротивлению (напр., на спортивных состязаниях). Биһиги киһибит чөмпүйүөҥҥэ киирэн илиитэ-атаҕа суох буолла
   ◊ Илии-атах оонньуута - саха национальнай спортивнай оонньууларын: хапсаҕай, мас тардыһыытын, кылыы, ыстаҥа, куобах - уопсай аата. ☉ Общее название якутских национальных спортивных игр: борьбы хапсаҕай, перетягивания палки, прыжков кылыы, ыстаҥа, куобах
   Киэһээ күөх хонууга, илии-атах оонньуутун кэнниттэн араас сүүрүүлээх-көтүүлээх оонньуулары барытын оонньообуттар. Болот Боотур
   Сурах иһилиннэ: «Нэһилиэктэринэн ат сүүрдүүтүгэр сүүрдэр аттаахтары ыҥырар үһү. Ол кэннэ илии-атах оонньуутугар - эмиэ». В. Чиряев
   Дьэ этиэххин эттэҕиҥ буолан баран, мин илии-атах оонньуутун оонньуур киһи этим да, бултуур баҕатыгар хара тыаҕа хаамыы салыннарбыт киһитэбин. «Чолбон»

I
туохт.
1. Аһаан-сиэн сөп буол, аһыыр баҕаҕын ханнар, дуоһуй. ☉ Наедаться досыта, насыщаться
Тоттум да — тойон оҕото буоллум (өс хоһ.). Астыммыт ыалдьыт Ааныттан суох, Топпут хоноһо Ончу суох. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Чүөчээски] тотон, таалалаан сытта. Суорун Омоллоон
2. көсп. Уунан туол, өҥсүй (хол., күөл, үрэх, буор туһунан). ☉ Переполняться, переувлажняться (напр., о водоёме, почве)
[Трофим мотоциклынан] сааскы кус эккирэтиитигэр туора быраҕыллыбыт соҕотох бэрэбинэ устун тотон турар үрэҕи үрдүнэн сүүрдэн тахсааччы. Далан
Күөл тоттун да, тута байар, Таптыыр балык уу дириҥин. Баал Хабырыыс
[Моонньоҕоҥҥо] уу ук аннынааҕы почва тотор гына кутуллар. ЧМА МУХСҮү
3. көсп., сөбүлээб. Тугунан эрэ олус туол, киэптэт, туохха эмэ (хол., үрдүк дуоһунаска, баайга) сөп буолан, киэбир. ☉ Стать высокомерным (напр., из-за высокой должности, материальных благ)
[Егор Егорович:] Бассабыык килиэбэр олус топпут быһыылаах. С. Ефремов
Солотугар тотон хаалбыт сэкирэтээр уол кутар-симэр, ыйар-кэрдэр. Э. Соколов
Массыына ылбыт дьон тотоннор күлэллэр ини. В. Иванов
♦ Топпутун <тобуга> уйбат — сөбүлээб. баайдаахпын-баардаахпын эрэ диэн, кыаҕын-туругун таһынан быһыыланар, киэбирэр, бардамсыйар. ☉ соотв. с жиру беситься
Топпуккун уйбакка аны миигин утаран бардыргыыр буолбуккун дии? Н. Якутскай
Буорах сытын билбэккэ, манна олорон, топпутун уйбакка көрүлээтэҕэ. Д. Таас
[Биир медсестра:] Ол [кэргэттэрин бырахпыт киһи] топпутун тобуга уйбатах күтүр ини, дьиикэй. И. Семёнов
Тотон өлөн көр өл I. Балаайа, тотон өлөн, ол-бу түүллэммитэ-биттэммитэ буола сатыы олорор. Далан
Элбэх үүтү ыан, элбэх дохуоту аахсарбытын тугун сирдигит? Тотон өлөҥҥүт ол-бу буолаҕыт! В. Яковлев
[Бүөккэ:] Кэһии оҥостуохпун …… туох эмэ минньигэстэ булан биэрдэргин… [Паабылап:] Миэхэ минньигэс ирээтэ мэлигир… Тотон өлөн эҥин араас буолаллар ээ. Н. Туобулаахап. Туора топпут — туох да кыһалҕатын билбэккэ, туохха да кыһаммат буолбут. ☉ Быть нерадивым из-за сытой, праздной жизни
Ханнык маннык туора топпут далаҕаный? Ньургун Боотур
Чоочону баҕас Туора топпутун тохтотуом, Алыс барбытын намтатыам. А. Софронов
Аҕаҥ муспут баайыгар туора тоттоҕуҥ ини! Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. тод ‘насыщаться’
II
1. даҕ.
1. Аһыыр баҕатын ханнарбыт, аһаан дуоһуйбут, аччыктаабатах. ☉ Сытый, неголодный, наевшийся
«Бэйэм тот буолан баран, тоҕо кыһаныахпыный?» — Абдуркулла …… тот киһи аатыран хаалла. Эрилик Эристиин
Тот сүөһүлэр ынчыктыыллара иһиллэр. Суорун Омоллоон
Иһэ тот киһи үлэтэ-хамнаһа ордук кыайыылаах. «ХС»
2. көсп. Ырбатах-быстыбатах, сэниэлээх, кыахтаах (киһи). ☉ Выносливый, сильный (о человеке)
Тот киһи икки күн хааман тиийэр сирэ. Р. Кулаковскай
3. көсп. Кыһалҕаны билбэт, көҥүлбосхо, баай (олох). ☉ Беззаботный, свободный, богатый (о жизни)
Тот күҥҥэ дьол суолтатын Толкуйданыллыбат да эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Төрөөбүт айылҕа туһугар бэйэҥ тот олоххун …… толук ууруохха сөп дии саныыбын. Далан
4. көсп. Хаатыгар туолбут (уу туһунан). ☉ Наполненный до краёв (о водоёме)
Эбэбит уута билигин да тот. Софр. Данилов
Быйыл үрэх уута тот. Сэмээр Баһылай
[Тыы] тот өрүс дохсун түөһүн тыырар. Н. Босиков
5. көсп. Наһаа сүмэһиннээх, кэбирэх (от туһунан). ☉ Чрезмерно сочный, ломкий (о траве)
[Сардаа] сайын тот буолар, ону киһи сиэбэт, хостоммот. Багдарыын Сүлбэ
Уолба күөллэр оннуларыгар, быһа тартахха, сүмэһинэ таммалыыр салыгырыар диэн, тото бэрт буолан, тосту тутуллар от үүнэр эбит. ГКН МҮАа
2. аат суолт.
1. Кыһалҕаны билбэт, кими, тугу да хоҥоруутугар холообот баай киһи. ☉ Человек, живущий в достатке, сытый
Токко сыа да сымсах, ааска уу да минньигэс. Саха фольк. Тотун эрэ санаабыт тот. Дьуон Дьаҥылы
Тоту да торҕон ыытарым. С. Зверев
3. сыһ. суолт. Кыһалҕата, эрэйэ суохтук, аччыктаабакка. ☉ Безбедно, сытно
Сыгынньах да буолларбыт, тот олоруо этибит буоллаҕа дии. Күндэ
[Балааҕыйа] эн уоскутаргынан тот сылдьыам дуо? Амма Аччыгыйа
Кини, Кэбээйи балыктаах аатыгар олохсуйан, тот олорорго санаммыт. Т. Сметанин
◊ Тот өлүү — сүрэх, бүөр о. д. а. ыарыытыгар киһи этэ-сиинэ дыгдайыыта. ☉ При некоторых болезнях: скопление жидкости в полостях и тканях тела, водянка
[Андаҕарбын булгуттахпына] Тот өлүү буолан, Тобукпуттан тардыстыым. Өксөкүлээх Өлөксөй. Тот суурадаһын — туох эмэ (хол., туус) олус хойуутук барбыт суурадаһына. ☉ Концентрированный раствор чего-л.
Сороҕор аһылыкка туттуллар туус туустаах күөл тот суурадаһыныттан сөҥүрэр. СМН АҮө
III
1. даҕ. Түргэнник сиир сааскы күннээх (салгын). ☉ Свежий весенний (воздух)
Туундара тот салгына уоспун быһа хаарыйа сыспыта. Н. Заболоцкай
2. аат суолт. Сааскы чаҕылхай сырдык халлаан салгына. ☉ Воздух в период весенней солнечной активности. [Таҥаһы] таһырдьа ыйаатахха, тот сиэн, туртайан хаалыа дии саныыр
□ Бачча тот түспүтүн кэннэ, сэрэнэн түүнэн харах чарапчыта оҥосто сылдьыах баар эбит. Болот Боотур
ср. уйг. ток, тат. тук ‘сытый’