киһиргэт диэнтэн бэй
туһ. Турахин тойон бэйэтин киһиргэтинэн лабаҥхалыырын Бурхалей …… саҥата суох истэн иһэр. Эрилик Эристиин

туохт., кэпс. Ким эмэ этиитигэр сөбүлэһэн тэптэрэн биэрэр курдук тылбай-өспөй буол. ☉ Встревать в разговор, поддакивая кому-л. «Баҕар киһиргээн сымыйанан кэпсиирэ буолуо», — Харыйаан эбиискэлэстэ. А. Бродников
«Баҕар, саспыттара буолуо», — диэбит. Сугуннарын кистээри, кырдьык, саспыттара буолуо диэн ким эрэ эбиискэлэспит. «ХС»
Ол түгэҥҥэ, дьэ эн киһиргэтэн эбиискэлэстэххинэ, кини [уол оҕо] кыырайа көппөт дуо? ВВ ТТ

туохт.
1. Тугу эмэ ылаары эбэтэр оҥортороору кимиэхэ эмэ өҥөтө оҥор; албыннас. ☉ Оказывать кому-л. услугу в корыстных целях, хитрить, обманывать, брать обманом
Марыына: Кыһыыта бэрт ээ, кыһыыта бэрт! Маҥнай [Баай Байбал] ньымааттаабытын көрүөҥ этэ, онтон ити киэбирбитин көр эрэ. Хара албын! П. Ойуунускай
«Чэ, чэ доҕор, эн киһи ону оҥоро охсон кэбис», — киһитэ сымнаабытыттан Мэхээчэ эбии кимэр, киһиргэтэр, ньымааттыыр. Далан
– Кырдьык даҕаны, доҕоор, тоҕо үлэһиттэрбин ньымааттаан ылаҕын? Н. Лугинов
2. түөлбэ. Бултаабыт булкуттан бэрис (үгэс курдук). ☉ Делиться добычей (согласно обычаю)
Көрүөх бэтэрээ өттүнэ сүлэн эттии охсон кэбистэ. Кинилэр абыычайдарын быһыытынан ньымааттаабыт киһи баһын, моонньун, аҥаар холун ылар эбит. А. Софронов
Лэгэнтэйдээх былыргы үгэһи тутуһан идэһэ өлөрдөхтөрүнэ, эбэтэр тугу эмэ бултуйдахтарына, таһынааҕы ыалбытыгар ньымааттыыбыт диэн ааттаан, аҥаарын кэриҥин биэрэллэр. «Чолбон». Эн [Куралай Кустук] улууттан улуу булчут удьуордарыҥ көрүстэллэр эрэ сүүрүк элэмэс табаларын сүрэхтээх быарынан ньымааттыыр буолаллара! Д. Апросимов

1. эргий диэнтэн дьаһ. туһ. Ордьоох куйуурун эргиппитинэн барда. Амма Аччыгыйа
   Аттар кулугуруу эргийэллэр, аарыма көлөһөнү эргитэллэр. С. Васильев
   Наһаар эмискэ атын эргитэ тардан, ойуур диэки тахсан барда. Суорун Омоллоон
   Уолаттара Ураалтан мыраамар таас пааматынньыгы аҕаланнар уҥуоҕун эргиппиттэр. Саха сэһ. II
2. Туох эмэ табаары, аһы-үөлү атыылаа, туохха эмэ мэнэйдэс, атастас. ☉ Обменивать какой-л. товар или продовольствие на что-л. [Мэхээлэ оҕонньор:] Элбэх табаары ылан эргиттиҥ дии, доҕоор, быһыыта? Күндэ
   Аны тугу оҥорбутун арыыга, эккэ эргитэр буолбута. И. Федосеев
   Түүлээхтэрин, биир эмэ атыыһыт кэллэҕинэ, малга эргитэллэрэ. АНТ ДьҮС
3. көсп. Кими эмэ талбыккынан тут, төбөлөрүн сүүй. ☉ Управлять чьими-л. поступками по своему усмотрению, вертеть, крутить кем-л.
   Гоша өй-санаа өттүнэн кими баҕарар эргитиэн, сирибуору харбатыан сөп. Н. Лугинов
   ♦ Илииҥ иһигэр эргит көр илии
   Баайдар ити биһиги иннилэрин-кэннилэрин билбэт хараҥа, дьадаҥы аҕаларбытын, ийэлэрбитин илиилэрин иһигэр эргитэннэр арааһынай суоллары оҥортууллар ээт. Күндэ
   Иэччэхтии эргит көр иэччэх. Орто дойду төлкөтүн Иэччэхтии эргиппит Улууттан улуу киһибит [Лениммит]. П. Тобуруокап
   Муораны түгэҕинэн тургутар, халлааны ырааҕынан эргитэр көр муора. Дьэллик муораны түгэҕинэн тургутар, халлааны ырааҕынан эргитэр киһи буолан турбат дуо? Н. Якутскай. Төбөтүн эргит — кими эмэ хайҕаан, киһиргэтэн, дэбдэтэн бэйэтин үрдүктүк сананарыгар тиэрт. ☉ соотв. кружить голову кому-л.
   Туоскуну кыайыы-хотуу, хайҕабыл үөһэ кыыраччы анньыыта төбөтүн эргиппитэ. «ХС»
   Эрбэх үрдүгэр эргит көр эрбэх. «Кэҕитэн ырыаһыт да оҕо, уолаттары эрбэҕин үрдүгэр сэттэтэ эргитиэх барахсан сылдьар!» — диидии аана эмиэ күлэн саһыгырыы олороро буолуо. М. Доҕордуурап
   Ааллаах Аппанаас ханнык баҕарар омугу эрбэҕин үрдүгэр сүүстэ эргитиэҕэ. Куорсуннаах
   ◊ Эргитэн ыһыы т.-х. — бааһынаҕа сыл ахсын тус-туспа култуураны солбуһуннаран ыһыы. ☉ В сельском хозяйстве: последовательная смена культур (злаков, трав и т. д.), севооборот
   Эргитэн ыһыыны сөпкө туһаныахха. Эргитэ санаа көр санаа I. Суолга тохтоон, үөһэ тыына, Эргитэ саныам олохпун. С. Данилов
   [Захар:] Тоҕойум оҕото, Сибиэтэ, мин эйиэхэ бэйэм тапталбын биллэриэм иннинэ элбэхтик эргитэ санаан, толкуйдаан көөртүм. С. Ефремов

I
аат., эмт. Ыалдьар сири оҕунуохтуурга туттуллар эмтээх бэссэстибэлэртэн эбэтэр араас үүнээйилэр сүмэһиннэриттэн оҥоһуллубут арыытыҥы хойуу булкааһык. ☉ Мазь
Харах мааһа.  Эмэ-томо тиийэн биэрбэт: Искэ иһэр бороһуоктар, Таска соттор араас маастар — наадыйыыны толорботтор. Күннүк Уурастыырап
Хотунум сирэйин мырчыҥнаттар, уоһун чорбоҥноттор даҕаны, эмин кэмигэр иһэр, мааһын оҕунуохтанар. Н. Габышев
Уол чыычааҕы өр көрөн бүөбэйдээбитэ, кынатын маа һынан оҕунуохтуура, аһатара-сиэтэрэ. «ХС»
II
аат. Оонньуур хаартыны улууһунан араарыы. ☉ Масть в картах. Буугунай мааһа.  «Баар!.. — биир хотостугас сирэйдээх, кылахачыйбыт харах таах суон киһи, кыламмытынан …… хаарты барыта өрө эккирии түһүөр диэри остуолу охсон хабылыннарда. — Х а р а ҕ а — уоннуу, сибиэтэ — маас!» Амма Аччыгыйа
Хаарты тахсарыгар дьүһүнэ тупсааччы: түөрт уоннуу маас, боростуойа таҥнары. Болот Боотур
III
аат., кэпс. Туох эмэ төрүөтэ, сылтаҕа. ☉ Причина, повод для чего-л. [Баһылай:] Массыына а лдьаммытын, мааһын быһааран олоробун, онон буоллаҕына, доҕоччуок, ону баран көрө тардыах. Күндэ
♦ Мааһын тап кэпс. — 1) кимниин эмэ үчүгэй сыһыаны олохтоо; сөбүлэт. ☉ Найти подход к кому-чему-л.; прийтись по вкусу, нраву
Нуучча гынан баран, адьас уу саха киһи түбэстэ. Инньэ гынан дьиэлээхтэр маастара табылынна. Барыны бары сэһэргэстилэр. Суорун Омоллоон
Пуд Ильич дьону кытта сыл дьан сэһэргэһэрин сөбүлүүр, онно ки ни үөрэр, онно кини мааһа табыллар. Далан. Өрүү киһиргэтэ, хайгыы сырыттахха эрэ сатанар. Оччоҕо эрэ маастарын табаҕын, күндү киһи, м а аны ыалдьыт буолаҕын, «атас» аатыраҕын. И. Ни кифоров; 2) сатаа, нэмин бил. ☉ Знать толк в чём-л.
Бурдук үүннэриитин мааһын табар саҥа каадырдар үөскээн-тахсан иһиэ этилэр. Күндэ
Софронов бэйэтин геройдарын ханан баҕарар тус-туһунан мөссүөннүүрү мааһын табар үтүө худуоһунньук, мы ндыр психолог. «ХС»
Тос мааһын биэр көр тос II. Кини сүүнэ улахан сэриини хомуйан …… баайдарга тос маастарын биэртэлиирэ буолуо. Амма Аччыгыйа
[Б у л ч у т ] чороҥ соҕотох ботуруонунан түүнүн түөкүтүйбүт, «дьукааҕын» [э һ э н и ] тос мааһын биэриэҕэ. Н. Абыйчанин
Тос мааһын ылла көр тос II. Ста линградка тос мааһын ылбыт өстөөх онон сөп буолан, …… кэбис, эрдэсылла хаан тохтуутун тохтоттоххо сөп буолсу диэбэтэҕэ. А. Данилов
Башня эркинин тоҕо көппүт снарядтар ону барытын үөдэн-таһаан оҥорбуттар. «Көр, бу урусхал сорҕотун мин, ыраах С а х а с и р и н у о л а, оҥордоҕум. Сиэхситтэр тос маастарын ылбыттар», — диирэ Гавриил. ДАЛ УуУоО

I
1. туохт.
1. Кими, тугу эмэ кууһан эбэтэр илиигэ ылан өрө тарт. ☉ Поднять кого-что-л. (взяв или обхватив руками)
Сир-дойду түөрт гыммыт биирдэрин ыарахана ыарахан аҕыс кырыылаах дьэҥкир тааһы өттүгүм баһыгар диэри көтөхпүтүм. Ньургун Боотур
Хара Бытык чабычаҕы тобус-толору сүөгэйи көтөҕөн мадьатан аҕалла. Н. Неустроев
Тиити ортотунан ылан көтөҕөн көрдө, нэһиилэ өндөттө. Болот Боотур
△ Оҕону илиигэр ыл, кууһан илиигэр ылан бүөбэйдээ. ☉ Брать на руки и нянчить (ребенка)
Уйбаан дьиэтигэр быйыл кыһын Дьонун кытары таах кыстыыр. Оҕо көтөҕөр, муус анньыһар, Ардыгар бурдук да тардыһар. Дьуон Дьаҥылы
Вася, балтыгын саатат! Ыл тирээпкэтэ, муостаны сот. Оҕо ытаата, көтөх! Н. Габышев
△ кэпс. Кими эмэ ураты бүөбэйдээн көр-иһит, сырытыннар, аҕал-илт. ☉ Чуть ли не на руках носить кого-л. (напр., приводить, уводить, проявляя особую заботу)
[Дьаакып кинээс:] Өлөксөй, бүгүнү ааспакка, ити куолуһут тойон отун кириэстэт уонна улахан кинээһи көтөҕөн илдьэн бу хабала суумата хабарынан сүөһүтүн уоппустатыахха. А. Софронов
Бардам Байбал Кыбыык Сааба өлөн эрэр диэни истэн баран кулубаны көтөҕөн аҕалан үс тыһыынча иэстээхпин диэн үчүгэй бөдөҥ сүөһүтүн бары уоппустатан, — сэттэ күнүстээх түүн Кыбыык Сааба дьиэтигэр үрдүттэн чохчоҥноото. Н. Түгүнүүрэп
2. Ким, туох эрэ диэки хайыһыннар (хол., төбөҕүн, сирэйгин); өрө өндөт, үөһэ уун (хол., атаххын, илиигин). ☉ Поднимать, приподнимать какую-л. часть тела; направлять, поворачивать (голову, лицо)
Киһитэ тиэтэйбэккэ баһын өрө көтөҕөн …… суруктары ылан ааҕар майгынан көрүтэлээтэ. А. Софронов
Лука Кирикович Абыраамап сирэйин Харытыан кырдьаҕас диэки өрө көтөҕөн олорон, харахтарын кырыытынан Бииктэри уорбалаабыттыы кыҥаталыыр. Л. Попов
Шевцов аргыый төбөтүн көтөҕөн, миигин утары көрбүтэ. Н. Якутскай
Өлөҥ быыһыттан дьиэрэҥ обургу Өрө биэтэҥнээн, дөгдөҥөлөөн таҕыста, — Аҥаар атаҕын өрө көтөхтө. П. Ойуунускай
Кини [саха буойуна] бухатыыр өбүгэлэрин курдук, Өргөн болотун өрө көтөхпүтэ. Эллэй
[Эн, Кыһыл Аармыйа, кыайаҥҥын-хотоҥҥун] Кыымынан кытыастар былааххын ылаҥҥын Кылбаарар халлааҥҥа күөрэччи көтөхтүҥ. Күннүк Уурастыырап
Дьон бары, атахтарын өрө көтөҕөн, ороҥҥо тахсан биэрбиттэр. Н. Павлов
3. Ким, туох эмэ туһугар тыл этэн арыгылаах иһити өрө уунан, охсуһуннаран ис. ☉ Поднимать тост в честь когочего-л.
Үрүүмкэ көтөх. Тост көтөх. — [Сайсары:] Көмүстэриэм, бачча көрсүспүччэ, үөрүүгэ бастаан көтөҕүөҕүҥ. Суорун Омоллоон
Эдэр ыалларбыт дьоллоругар, Чэ көтөҕөн кэбиһиэҕиҥ. И. Эртюков
Чэйиҥ эрэ, доҕотторуом, Үөрүүлээх күммүт көҕүн, Барыбыт сүһүөххэ туран Аан бастаан көтөҕүөҕүҥ! И. Чаҕылҕан
4. Өрө тарт, ылан кэбис. ☉ Поднимать, убирать (напр., трап, якорь)
Кинилэр тиэтэлинэн, сонно тута дьаакырдарын көтөхпүттэрэ уонна куотан эрэрдии дойдуларын диэки устубуттара. Н. Якутскай
Сэмэнчик киирэрин кытта тыраабы көтөҕөллөр. Н. Якутскай
△ Тугу эрэ уйан тур, тутан, иҥиннэрэн тур (хол., мутукча — хаары). ☉ Удерживать что-л. на себе, находиться под тяжестью чего-л. (держа его на весу)
Көмнөх хаары көтөҕөн турар мутуктар хойуу Таарбах лабаалара харааран көстөр буоллулар. Амма Аччыгыйа
Иккистээн өйдөнөн кэлиитигэр көмнөхтөрүн көтөхпүт суон тииттэр кэннин диэки сырсан эрэллэрэ көһүннэ. Эрилик Эристиин
5. Мууһу алдьат, көөрөлөө (хол., сааскы өрүс туһунан); алдьат, илдьэ бар (хол., тутууну — өрүс туһунан). ☉ Поднимать, ломать лед (о реке); ломать, поднимать (напр., строения — о реке)
Күрүлүүр сүүрүгүҥ Күтүрдүүр күүстэрин, Көтөҕөр көмүөлгүн Көрөммүн үөрэбин. А. Софронов
Быйыл мууһун көтөхпүтүн кэнниттэн кыбытыы уута балачча улахан сурахтааҕа. Сэмээр Баһылай
Муосталар бөҕөргөтүүтэ суох буоланнар, кыра да уу көтөҕөн илдьэ барара. КН ТДь
6. Тугу эмэ аллараа өттүттэн үрдэтэн биэр (хол., тутууну). ☉ Приподнять что-л. (напр., строение, путем возвышения основания насыпью)
Аллараа өттүгэр мууста-хаарда тибэн, көтөҕөн биэр да сөп буолуо. Н. Заболоцкай
7. Долгуннуран бар, тыалыран бар. ☉ Начинать волноваться, поднимать волны (об озере)
Саймаарыйар күнүм тахсан Аан дойдубун анаарар, Арылы тиэрбэс көлүччэм Көмүс долгунун көтөҕөр. С. Данилов
8. көсп. Үрдүк таһымҥа таһаар, ордук үчүгэй көрдөрүүнү ситис (хол., үлэни, производствоны). ☉ Поднять на более высокий уровень, повысить показатели (напр., о производстве, предприятии)
Бу эдэр кыыс [Валя] диспиэччэр буолан, ханнык да массыына таһаҕаһа суох кураанах айаннаабатын ситиһэр, онон автобаза үлэтин өрө көтөҕөргө улаханнык көмөлөһөр. Софр. Данилов
Табаарыс Айалов сылгы иитиитин биир эмэ дьыл өрө көтөҕө түспүт буолбатах. Л. Габышев
△ көсп. Көҕүлээ, угуй, ордук таһаарыылаах, көхтөөх гын. ☉ Воодушевлять, увлекать, вдохновлять, окрылять кого-л.
Саҥа тэриллибит сопхуоска үлэлээн, сүөһү көрүүтүгэр кыһанан дьону көтөҕөн, көҕүлээн испитэ баара. Н. Габышев
Киһиэхэ эрэбил баара, Киһини өрө көтөҕөр: Оҥорботун оҥорторор, Өйдөөбөтөҕүн өйдөтөр. Баал Хабырыыс
«Айымньы» холкуос айар үлэтэ дьон өйүгэрсанаатыгар тиийэн, кинилэри өрө көтөхтө. М. Доҕордуурап
△ Өрө таһаар, үрдэт, өйөбүл буол. ☉ Поддерживать, возвышать, поднимать кого-л.
Киһини үлэ көтөҕөр, албан ааттыыр (өс ном.). [Болтоһо:] Самнарбыттарын наар таҥнары баттыыллар, көтөхпүттэрин наар өрө таһаараллар. А. Софронов
△ Үрдэт, дэбдэт, киэргэт, киһиргэт. ☉ Приукрашивать, представлять в лучшем свете, нахваливать
Оннук дьоннор икки ардыларыгар сымыйа тыл, бэйэни киэргэтинэн, көтөҕөн кэпсэнии эҥин суох буолар. Эрчимэн
Оскуолаҕа үөрэтиллэр предметтэр оҕо уопсай сайдыытын көтөҕөр аналлаахтар. ФГГ СТМЛ
9. көсп., кэпс. Элбэх баайга, малгасалга тигис, өлгөмнүк эмискэ бай (үксүгэр чиэһинэйэ суохтук). ☉ Завладеть большим богатством, неожиданно разбогатеть (обычно нечестным путем)
Сааттаахха самсаһан, Көмүс харчыны көтөҕөн, Онтон олус улаатан, Байан барбыта. А. Софронов
[Саппыкылаах:] Тугу эмэ сибикилээтэххинэ, лааппыларын көтөҕөн баран, бу диэки кэлиэҥ буоллаҕа дии. Айталын
[Тимир Тимэппий:] Тиит Арыы кэппэрэтиибэ элбэх да табаардаах кэппэрэтиип этэ, ол табаарын көтөхтөхтөрүнэ улахан алдьархайы оҥорор дьон [бандьыыттар]. Күндэ
10. көсп. Өрө көтүтэн илдьэ барар курдук буол (дьол, үөрүү, санаа эҥин туһунан). ☉ Увлекать, уносить за собой куда-л. (напр., о счастье, мечте)
Олох, эдэр саас үчүгэйэ, кэрэтэ, үөрүүтэ-көтүүтэ кинилэри ханна эрэ ыраах өрө көтөҕөн илдьэ бара турарга дылы буолар. А. Бэрияк
Санаа чэпчэки кынатыгар олордон көтөҕөр. Көтүтэр. Төрөөбүт сиригэр тиэрдэр. Т. Сметанин
[Муусука дорҕоонноро] бу наҕыл, бу чуумпу киэһэҕэ эйигин, ханна эрэ ыраах аргыый өрө көтөҕөн, бэйэлэрин кытта илдьэ туруох курдуктара, эн өйгөр, сүрэххэр сырдыгы, кэрэни куталлара. Н. Заболоцкай
11. көсп. Уопсай дьүүлгэ таһаар, туруор (хол., боппуруоһу). ☉ Поднимать, ставить на общий суд, выносить на обсуждение (напр., вопросы, проблемы)
Сорох экскурсиялар туох да улахан боппуруоһу көтөхпөккө тыаһа-ууһа суох уостан хааллылар. С. Васильев
Мин бэйэм үлэбэр хомуньуустар уонна ыччаттар көтөҕөр инициативаларын бириэмэтигэр өйүүргэ итиэннэ ону киэҥ маасса билиитигэр-көрүүтүгэр таһаарарга кыһанабын. «Ленин с.». Ногин көтөхпүт проблемата киһи утарыа суоҕун курдук чуолкай этэ. Ю. Чернов (тылб.)
2. аат. суолт. Биирдэ кууһан ыларга сөптөөх туох эмэ; илиигэ ылан кууһан олоруу, кууһа сылдьыы. ☉ Охапка чего-л.; ношение на руках кого-чего-л., сидение, обхватив руками кого-что-л.
Көтөх мас. Биир көтөх от. — Көстөкүүн уолчаан Доропуун оҕонньор иннигэр көтөх муҥунан хаһыаты уонна сурунаалы аҕалан, чохчолуу кутан кэбистэ. Н. Заболоцкай
Кини күн аайы биирдии көтөх тэтэрээти киллэрэн, киэһэни быһа, өссө түүн эмиэ бэрэбиэркэлиир. Ф. Софронов
Оҕону көтөххө илдьэ сылдьарга, хачайдааһыҥҥа, суосканы эмнэриигэ уо. д. а. үөрэтиллиэ суохтаах. ИБГ ДьОЫа
♦ Айыыһыт көтөҕөр — олоҥхоҕо алгыстаах айыы санаалаах, төрүүр дьахталларга көмөлөһөр Айыы Нуоралдьын эмээхсин аатын кубулуйбат эпиитэтэ буолбут сорҕото. ☉ В эпосе олонхо — часть постоянного эпитета богоподобной Айыы Нуоралджин, помогающей роженицам и приносящей им и новорожденным счастье, благополучие
Алгыстаах санаалаах Айыыһыт көтөҕөр Айыы Нуоралдьын эмээхсин: «Иэйэхсит хотун эйиэхэ Кыыс оҕо кылаан чыпчаххайын, Күн улууһун күтүр күүстээҕин Айан-кэрдэн биэрдэ!» — диэтэ. П. Ядрихинскай. Болбуот көтөх эргэр. — хааһына наадатын бэйэҥ көлөҕүнэн толуй, түһээн быһыытынан көлөнөн хааччый. ☉ Нести повинность, предоставляя подводу
Саха эбээн Уот оттон Уруулуу курдук тоһуйбуттар, Наарта сыарҕанан, Талыы табанан, Соноҕос атынан, Болбуот көтөҕөн Көмө оҥорбуттар, Күүс укпуттар. С. Зверев
Онтон аһаан, таҥнан, иитимньи иитэн, болбуот көтөҕөн, тардыы төлөөн, ыал аатыран олоруох тустаах. А. Софронов
Борбуйун көтөхтө көр борбуй. Саҥа борбуйун көтөҕөн эрэр уолчаан Туос ураһаттан ыстанан тахсан Чаачар саанан ытыалыы оонньуур. И. Гоголев
Оҕо борбуйун көтөҕөр, Уҥуоҕа кытаатар, Тилэх баттаспат ону Чиҥии илик өйө-санаата. С. Тарасов
«Эр киһи буоллаҕым буолан, борбуйун көтөҕөн эрэр», — диэтэ ийэм чэйдии олорон. «ХС». Былааҕы (знамяны) көтөх — кими, тугу эрэ утары өрө күүрэн охсус, охсуһууну саҕалаа. ☉ Поднимать знамя борьбы, решительно бороться, подняться на борьбу с кем-чем-л. [Некрасов] олоҕун тиһэх күннэригэр диэри поэт ити улуу революционнай демократтар …… охсуһууларын салҕаабыта, кинилэр знамяларын күөрэччи көтөҕөн испитэ. Софр. Данилов
Кыайыы сырдыыр халлааныгар Кыыһар төлөн былааҕы көтөҕөллөр. Т. Сметанин
Көҥүлбүт хааннаах знамятын Көтөхтүм мин Петр утары. А. Пушкин (тылб.). Илбис көтөҕөр (тардар) эргэр. — былыр кыргыс боотурдара санааларын күүрдэргэ, харса суох буоларга, кими эмэ өлөрөн сэптэрин хаанныыллар, ойуун кыыран сэптэригэр илбиһи иҥэрэр. ☉ Обряд вселения духа кровожадности в воинов и их оружие: окропление их кровью в сопровождении камлания шамана. Кыргыс дьон иһигэр күүстээх, быһый, куйах кэтэр …… дьоннорун, боотурун күүһүн эбэн, санаатын күүрдэн, илбис көтөҕөр эбэтэр тардар диэн баар эбит. БСИ ЛНКИСО. Илиитин (сутуругун) көтөхпүт — кимиэхэ эрэ күүһүнэн өттөйбүт, кими эрэ охсубут (үксүгэр чугас, билэр киһитин). ☉ Поднять руку на кого-л., ударить (обычно хорошо знакомого, близкого человека)
[Мэхээс оҕонньор:] Бэйэм сүрэхпэр, бэйэм хааммар, соҕотох оҕобор илиибин көтөҕүөм кэриэтэ, икки илиибин сүгэнэн быһа охсунуом. П. Ойуунускай
Подноскин көхсүн этиппэхтиирэ улаатта. Ушкин охсуох курдук, сутуругун көтөҕөн баран, тохтоото. Амма Аччыгыйа
Миигин охсуохтуу өрөһөлөнөр. Үйэтигэр киһиэхэ илиитин көтөхпөтөх, мас көнө эрэйдээх, охсубатын билэбин. Э. Соколов
<Көмүс> уҥуоҕун көтөх <алтан уҥуоҕун араҥастаа> көр алтан. [Кээчэ:] Уол оҕонньору кытта сылдьыа, кыыс миигин кытта сылдьыа. Өллөхпүтүнэ …… алтан уҥуохпутун араҥастыахтара, көмүс уҥуохпутун көтөҕүөхтэрэ. П. Ойуунускай
Ким уҥуохпун көтөҕүөҕэй? Хоолдьуганы тэрийиэҕэй? Күтүөт оҕо баара буоллар Көмүөх этэ күндү буорга. И. Гоголев
Аны көр бу алтан уҥуохпун араҥастыыр, көмүс уҥуохпун көтөҕөр оҕолоннум. Суорун Омоллоон. Куолаһын көтөҕөр — мөккүөргэ киирэр, аахсар, утары этэр. ☉ Подавать свой голос против кого-чего-л., вступать в дискуссию, спор с кем-л.
Ити бөлөхтөртөн барыларыттан, кинээс Андрей аармыйаҕа кэлиитигэр, аны тохсус бөлөх түмүллэн тахсан, куолаһын көтөҕөн эрэр этэ. Л. Толстой (тылб.). Кутурук көтөҕөр — түргэнник кудулуччу айанныыр (ат туһунан). ☉ Идти очень быстро, энергично (о лошади; букв. хвост поднимает)
Алта хара таҥастаах Огдуобалыыр дьахталлар, Кугас улаан аттары Кудулуччу хаамтаран, Кутурук көтөҕөн иһэллэр. С. Зверев. Кэрэх көтөх эргэр. — кэрэҕи туруор, кэрэх сиэрин-туомун толор. ☉ Приносить (букв. поднимать) кэрэх, сопровождая этот процесс всеми подобающими шаманскими обрядами
Харатаайап кулубалаах кыыстара илэ сылдьар абааһы буолбута. Үс аарыма ойуун, кэрэх көтөҕөн үтэйэннэр, билигин биллибэт. Н. Якутскай. Паары көтөх — паарга хаалларыллыбыт сири хоруй. ☉ Вспахать пары (оставленное на одно лето поле)
Күнү-дьылы баттаһа, Күһүҥҥү паары көтөҕөн Күдэннэтэн эрдэҕэ [тыраахтар]. Н. Рыкунов. Санаатын көтөх — санаатын бөҕөргөт, ордук эрэмньилээх, хотоойу гын (ким-эмэ санаата түспүтүн, мунчаарбытын суох гын). ☉ Поддерживать кого-л., поднимать дух, настроение кому-л.
Сэмэн туһунан дьоннор истиҥник ахтыһан барбыттара. Ол ыар сүтүктээх аҕа сүрэҕин чэпчэппитэ, санаатын көтөхпүтэ. Д. Таас
Улахан кыһалҕалаах кэмҥэ оннук доҕордоһуу, бэйэ-бэйэни өйөһүү киһиэхэ күүһү-уоҕу биэрэр, санааны көтөҕөр, аралдьытар. С. Никифоров
Андрей Стоянович [өлөрүллэр дьон хаайыыларыгар олорон] санаатын биир да мүнүүтэҕэ түһэрэн көрбөтөҕө, көрүдьүөс кэпсээнинэн, ырыатынан-тойугунан, булугас өйүнэн табаарыстарын санааларын көтөҕөрө. П. Филиппов
Илиилэригэр саа-саадах ыланнар, кинилэр [дьахталлар] эр дьоннору санааларын көтөхпүттэрэ: дьахталлар эмиэ кулут буолардааҕар кинилэри кытта бииргэ өлөллөрүн ордороллорун көрөннөр, эр дьон хорсуннук кыргыспыттара. КФП БАаДИ. Соргу көтөҕөр — 1) айанныан иннинэ өрүтэ тэбиэлээн кыратык мөҥөн ылар (ат туһунан). ☉ Показывать норов перед дальней дорогой (о лошади с седоком; букв. поднимает (предрекает) удачу); 2) эргэр. — былыргы боотурдар өрүтэ ыстанан тииккэ батыйа суолун хааллараллара. ☉ Подпрыгивая высоко вверх, оставлять пальмой отметину на дереве (обычай древних воинов перед отправлением на войну — знак удачи)
Сэриигэ баралларыгар хололоһон, соргу көтөҕөн диэн өрө ыстанан бараннар батыйаларынан тиити охсоллоро үһү. Саха сэһ. I. Сүргэни көтөҕөр — эрчими биэрэр, көҕүлүүр, санааны күүһүрдэр, үөрдэр-көтүтэр. ☉ Воодушевлять, вдохновлять, окрылять кого-л., поднимать дух, настроение кому-л.
Сүргэни көтөҕөр, сүрэҕи үөрдэр саймаархай салгыннаах сандал саас маҥнайгы үтүөкэн …… күннэрин ким истиҥник эҕэрдэлии, ис сүрэҕиттэн иэйэн көрсүбэтэҕэй! С. Никифоров
Сыл, хаар ылан, ырыам ханнан Санаам оонньуур күнүгэр, Биир кыыс ыраас ахтылҕана Мин сүргэбин көтөҕөр. С. Данилов
Дириҥ иэйиилээх индийскэй муусука этимхааным устун дьырылаан киирэн сүргэбин көтөҕөрө, сүһүөхпүн чэпчэтэрэ. Г. Колесов. Таһаҕаһы көтөх эргэр. — бэдэрээттэһэн таһаҕаһы тиэй, таһаҕаһы тас. ☉ Перевозить груз способом подряда
Кини [Киирик Ильич] чугас эргин ыалларыттан аттары эттэһэн кыһын аайы сороҕор Аллаҥҥа, сороҕор Өлүөхүмэҕэ таһаҕас көтөҕөрүн өйдүүбүн. «ЭК». Тыл көтөх — 1) ханнык эмэ этиини киллэр, дьоһуннаах боппуруоһу туруор. ☉ Вносить какое-л. предложение, ставить, поднимать какой-л. значительный вопрос
Сорох геологтар Өлүөнэ уонна Енисей икки ардын үөрэтэн көрөргө тыл көтөхпүттэрэ сэрии туран таах хаалбыта. «ХС»
Бонапарт католическай религия баһылыгын сирэйэ-хараҕа суох суулларыан баҕарара, онуоха ким да тыл көтөхпөт. Л. Толстой (тылб.); 2) кэргэн кэпсэтэн кыыһы (дьахтары) ыйыт. ☉ Делать предложение (девушке, женщине)
Ростовтар Петербурга тиийэллэрин кытта сотору буолаат, Берг Вераҕа тыл көтөҕөр, ону Ростовтар ылыналлар. Л. Толстой (тылб.)
«Маама, оттон эйиэхэ аҕам хайдах тыл көтөхпүтэй?» — диэн Кити эмискэччи ыйытта. Л. Толстой (тылб.). Чиэс көтөх — үтүө баҕа санааҕын эт, алҕаа. ☉ Выражать добрые пожелания, благословлять. Дьоллоохтук, өлүөр-сөлүөр, эйэни холбоон олороргут туһугар былыргылыы чиэс көтөҕөбүн. Саллааттар с. 1967
II
даҕ. Ииммит-хаппыт, хатыҥыр. ☉ Худощавый, сухощавый (о человеке)
Бааска көрдөххө эрэ көтөх буолан биэрбитэ. Кини туруйа курдук иҥиир-ситии эбит. Бу ырбатын, сылайбатын! Далан
Чараас уостарын ньимиччи туттан, кэтирии мыччырыттыбыт көтөх сирэйэ сырдыы мичээрдээбитэ. Амма Аччыгыйа
Көтөх киһи диэтэххэ хаамыыта-сиимиитэ олус түргэн. «ХС»
△ Сыата суох ырыган. ☉ Постный, нежирный (о мясе); отощалый, тощий, худой (о животном)
Көтөх эт. Сааскы көтөх сүөһү. — Куонаан, хааһы көтөҕүттэн мыына көрөн, балачча турбахтаата, онтон Витяҕа хат эргилиннэ. Н. Заболоцкай
Сааскы биир көтөх биэ, иҥэрсийэ-иҥэрсийэ, оҕотун эккирэтэн айаннаан бөдьөйбүтүгэр, ойоҕосторун уҥуохтара эбии атыгыраан көһүннүлэр. И. Никифоров
Былыргы сахалар сылгылара төһө көтөҕүн эбэтэр эмиһин уон икки бэлиэнэн быһаараллара. АНП СЭЭ
◊ Көтөх ынах — саха оҕолорун оонньуулара: бэгэччэктэринэн, бэрбээкэйдэринэн холбуу баайыллыбыт сытар оҕолор тоҥонохторун, тобуктарын көмөтүнэн ат буола тураллар, урут турбут кыайар. ☉ Якутская национальная детская игра: дети лежат, связанные друг с другом за руки и за ноги, и соревнуются в том, кто первым из этого положения встанет на четвереньки
Көтөх ынах буоланнар — Тараһа бөҕө быһынна, Көрү-нары тарданнар Таҕыл бөҕө тарҕанна. Күннүк Уурастыырап
ср. тюрк. гөдэк, көдек ‘подросток; молокосос; низкорослый’

I
аат.
1. Хамсыыр-харамай этигэр-сиинигэр тымырдарынан хааны хачайдыыр, ньолбуһах мөһөөччүккэ маарынныыр, быччыҥнартан турар тутаах уорган (киһи сүрэҕэ түөһүн иһин хаҥас өттүгэр баар). ☉ Сердце
Сүрэх киһи организмын сүрүн уорганынан буолар, сүрэх үлэтэ мүнүүтэҕэ алта уон-сэттэ уон төгүл тэбэр, оттон оҕолорго — оннооҕор балайда чаастатык. МЛФ АҮө
Балык хаана сүүрэр систиэмэтин сүрүн уорганынан сүрэҕэ буолар. ШВФ З
2. көсп. Киһи санаатын, билгэтин, араас иэйиитин көрдөрөр бэлиэ быһыытынан туттуллар уорган. ☉ Сердце как символ переживаний, чувств, настроений человека
Сүрэххинэн даҕаны, өйгүнэн даҕаны, санаам түстэҕинэ өрө көтөҕөр, күүс көмөлөһөр киһим эн буолуоҥ. П. Ойуунускай
Ыраас тапталынан, истиҥ умсугуйуунан, дириҥ ытыктабылынан Тогойкин сүрэҕэ сылыйа сытта. Амма Аччыгыйа
Куоратым, төрөөбүт биһигим барахсан, …… алдьаммытынкээһэммитин көрөн баран, олус долгуйдум, сүрэҕим харааһынна. С. Никифоров
3. Киһи киһи быһыытынан хаачыстыбата; майгыта-сигилитэ. ☉ Душевные качества человека; его характер
Аан дайдыга айыллыбычча, Алтаннаахай атастары кытта Алгыстаах санаанан Амарах сүрэҕинэн Айаар-чаҕаан ырыанан Аргыстаһан сылдьыбыппыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көнө сүрэҕинэн сылдьан бэйэ иннин көрүнэн, кыһалҕата суох иитинэн олорор да үчүгэй. А. Софронов
Герой, мин эйиэхэ көрөбүн Кырдьыктаах, дьиҥ норуот бэлиэтин — Хотойдуу куттаммат сүрэҕи, Хахайдыы хабараан санааны! Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Тугу эмэ гынарга улахан баҕа. ☉ Жажда деятельности, большое желание что-л. делать
Биһиги эбиэккэ чэй оргутуна барбатахпыт, онно күүспүт да, сүрэхпит да тиийбэтэҕэ. Далан
Баар манна муус маҥан сибэкки, Хоту сир киэргэлэ ньургуһун, Бэлиэтиир ол кини эйэни — Киһи аймах сүрэҕин, дьулуурун. П. Тобуруокап
Дьиэҕэ туһалааҕы оҥорорго кылаабынайа сүрэх эрэ наада. ДьХ
△ Олорон эрэ тугу эмэ оҥорорго дьулуур, дьаныардаах буолуу. ☉ Усидчивость. Күнү быһа олорон эрэ суруйарга сүрэх наада
□ Үлэһитинэн, сүрэҕинэн эмиэ дэгиттэр холобур буолуон сөп киһи: эбиэттэн ураты күнү быһа хоһуттан тахсыбакка олорор. Софр. Данилов
5. көсп. Туох эмэ киинэ, ортото, түмүллэр сирэ. ☉ Центр, средоточие чего-л.
Чернышевскай бөһүөлэгэр ГЭС турар, онон олохтоохтор бөһүөлэктэрин Электроград, алмаастаах кыраай сүрэҕэ диэн саамай сөпкө ааттыыллар. Багдарыын Сүлбэ
Ньыкаандыр үлэлиир тэрилтэтэ Ньурбаҕа — киирии-тахсыы киинэ, киэҥ айан суолун тэбэр сүрэҕэ. С. Федотов
Ийэ дойду тэбэр сүрэҕин — Москваны күөнүнэн көмүскээбит саллаат Берлиҥҥэ тиийбитэ. «Кыым»
♦ Ис сүрэхтэн көр ис IV
Ньукулай Тогойкин хаалбыт икки кыыһы ис сүрэҕиттэн ахта-суохтуу, аһына-таптыы түстэ. Амма Аччыгыйа
Ис сүрэҕиттэн таптаан үлэлээбит үлэм куһаҕан буолуон баҕарбаппын ээ. С. Ефремов
Булка, үлэҕэ дьон ис сүрэхтэриттэн кыһаллан сылдьаллар. Н. Заболоцкай
Ис сүрэххэр ылын көр ис IV. Дружина дьылҕатын ис сүрэххэр ылынарыҥ иһин — баһыыба. Софр. Данилов
Кус (куобах) сүрэх көр кус I. «Эн даҕаны Уһун Уйбаан, тылгын ахтаҕар уктар үһүгүөн! Куттамсах. Кус сүрэх. Тпуу!» — Дьэллик сиргэ силлээтэ. И. Никифоров
Куттас — куобах сүрэх, таҥнарыахсыт! А. Сыромятникова
Оттон тыллыахтара суоҕа дуо? — Ити молохочуостар, кус сүрэхтэр холоон тыллыыр инилэр. Р. Кулаковскай
Куобах сүрэх диэччибит, куттас, хоргус киһини күлэн. Багдарыын Сүлбэ
Күөх сү- рэх көр күөх I. «Кыбыстыбаккын ээ, күөх сүрэх! Маннык көлөдүйбүт көрүҥнээх эрээригин», — диэн таабылы толорооччу кыыс Уля Егорова киһитин өтөрү-батары көрдө. Н. Абыйчанин
Күөх сүрэхтэргит, сайыны быһа олороҕут, күүлэйдиигит, тыа быыһыттан илиигитинэн да үргээтэххитинэ, икки ынаҕы иитиэ этигит. МНН
Муус сүрэх көр муус. Бу маннык, бэйэтин туһугар тимир киһи муус сүрэҕин бүгүн туох ууллардаҕай? Н. Павлов
Саатар биир сымыыты бэйэбэр өлүүлээбэтэҕэ, уйабар иччилээбэтэҕэ. Оннук уоруйах, муус сүрэх. Н. Заболоцкай
Эн мичээриҥ мичилэ Муус сүрэҕи ириэриэ. С. Данилов
Нохтолоох (тойон) сүрэх көр нохто. Нохтолоох тойон сүрэҕэ Долгуйуоҕар диэри үөрдэ. Эллэй
Нохтолоох сүрэҕим уйадыйара, көрөр хараҕым хараҥарара доҕоттоор! Н. Павлов. <Оҕо> сүрэҕэ тааска — аһынар диэни билбэт, тоҥ сүрэхтээх, кытаанах. ☉ Бессердечный, бесжалостный к людям, жестокий
Эр дьон төһө да бырааттыы буолбуттарын иһин, сүрэхтэрэ тааска буоллаҕа дии, онон өй-санаа туспа, …… бэл аҕа уолугар өстөнөр, уол аҕатыгар өрө турар. П. Ойуунускай. Сүрэҕим чопчута — саамай тапталлааҕым, күҥҥэ көрбүтүм, күндүм (оҕону этэргэ). ☉ Родной, бесценный (букв. соски моего сердца — о любимом ребёнке)
Бүгүн сарсыарда — сүрэхпит чопчута буолбут Манябыт …… сааһын туолар күнүгэр мин өр сыллаах үлэм бүтэһик түһүмэҕин суруйдум. «ХС»
Ити кэнниттэн күн сиригэр көрбүт сүрэҕим чопчута буолбут соҕотох оҕом өлүүтүн суруйааччы кырдьыктаахтык көрдөрбүтэ. «Чолбон». Сүрэҕим ытарҕата — күндүттэн күндү, туохха да тэҥэ суох күндү (үксүгэр соҕотох оҕону этэргэ). ☉ Самый дорогой, несравненный, ненаглядный (букв. серёжки моего сердца — обычно об единственном ребёнке)
Мин оҕобун — нохтолоох сүрэҕим ытарҕата курдук саныыбын эбээт! Саха фольк. Оо, оокком эрэйдээх, сүрэҕим ытарҕата, күнүмыйым быата, баарым-суоҕум, соҕотох дьолум ханна эрэ тиийээхтээтэ?! П. Ойуунускай. Тэҥн. хара быар тулаайаҕа. Сүрэҕин аалар — ааһан-араҕан биэрбэт, умнуллубат. ☉ Мучить, точить сердце (букв. трёт его сердце)
Оттон Сүөдэр санаатыттан атыыһыт уолабын диэн сымыйалаабыта букатын арахсыбат, дьэбиннээх тоһоҕо буолан сүрэҕин аалар. Н. Якутскай. Сүрэҕин астарда — 1) аһары элбэҕи сиэн кыайан иһигэр киллэрбэт буолла (олус сыалааҕы, минньигэһи сиэн). ☉ Переесть что-л. жирное или сладкое так, что претит (букв. он заставил колоть своё сердце). Оҕо сакалааттан сүрэҕин астарда. Уол сылгы хаһатыттан сүрэҕин астарда; 2) туохтан эмэтэ чаҕыйан аккаастанна, тохтоото (хол., ыарахан үлэттэн). ☉ Переусердствовав в чём-л., отбить себе охоту к чему-л. (напр., к какой-л. работе)
— Чэ, сиилэс туһунан аны миэхэ тылла көтөҕүмэҥ! — Эн уопсайынан даҕаны сиилэстэн сүрэххин астарбыт тойооскугун ээ, тылгыттан иһиттэххэ. В. Яковлев. Сүрэҕин баас оҥор — кими эмэ улаханнык куттаан, салыннаран кэбис. ☉ Сделать кого-л. пугливым (букв. сердце его ранить)
Муустаах ииҥҥэ уга-уга доппуруостааннар, сүрэҕин баас оҥорон кэбиспиттэр. Н. Якутскай. Сүрэҕин баҕаты- нан — ким да күһэйиитэ суох, баҕаран туран, үөрүүнэн. ☉ соотв. по велению сердца
Павел Михайлович эргиэҥҥэ бэйэтин сүрэҕин баҕатынан кэлбит киһи. Дьону үөр. Сүрэҕин баҕатынан эрэ кэпс. — кыаҕа да суох буоллар үөрүйэх эрэ быһыытынан, оҥоро үөрэммитинэн (тугу эмэ гынар). ☉ Через силу, только по привычке (работать)
Сүрэҕин баҕатынан эрэ билигин да үлэлээхтиир — тирии имитэр талкытынан, олус бэркэ мээккэлиир суорунанан, сорсуйа да кырыйдар остуоруйатын умнубатах. Р. Баҕатаайыскай
Оҕонньор кырдьан, ыарытыйан буорайда, сүрэҕин баҕатынан эрэ үлэлээхтиир. «ХС». Сүрэҕин баттаппыт — олус арыгылаан туруга мөлтөөбүт, ыалдьыбыт. ☉ Страдать от сильного похмелья. Бэҕэһээ иһэн кэбиһэн сүрэҕин баттаппыт. Сүрэҕин билиэн ыл — кими эмэ сүрэҕин сүүй, абылаан кэбис. ☉ Очаровать, пленить кого-л. (букв. сердце его взять в плен)
Иоганцев бинсээгин сиэбиттэн боруҥуйга хаар сарыалыгар толбоннуран көстөр ханнык эрэ күндү таас оҕуруону намылыччы ыйаан таһаарда. — Бу — бу киэһэ ким мин сүрэхпин билиэн ылыахтаах киһиэхэ анаммыта. В. Яковлев. Тэҥн. сүрэҕин сүүй. Сүрэҕин быата уһун түөлбэ. — улаханнык долгуйбат, ыгылыйар диэни билбэт, киэҥ-холку көҕүстээх. ☉ Спокойный, уравновешенный, имеющий ровный характер. Мэхээлэ суоппар — сүрэҕин быата уһун киһи
□ Сүрэҕиҥ быата уһун киһигин. ПЭК СЯЯ. Сүрэҕин көрбүтүнэн киирэр — тута сүрэххэ биллэр, сүрэҕи чаалытар (сытыы сыа, ас туһунан). ☉ Вызывает отвращение, тошноту (напр., о жирной пище)
[Эһэ сыата] бэрт кыраны да сиэтэххэ, киһи сүрэҕин көрбүтүнэн киирэр. М. Чооруоһап. Тэҥн. сүрэҕэр киирэр (түһэр). Сүрэҕин манньытар — туохтан эмэ дуоһуйууну ылан уоскуйар. ☉ Получать удовольствие от чего-л.
Мин эмиэ ааспыт кэрэ күннэр, кэлэр кэскиллэр тустарынан үтүө санаанан тубураабыт сүрэхпин манньытабын, ахтылҕаммын таһаарабын. Т. Сметанин
Сүрэҕин ортотунан киирэр — сүрэҕин-быарын ортотунан (иһинэн, көрбүтүнэн) киирэр диэн курдук (көр сүрэх-быар). Оҕо үчүгэй баҕайытык көрүтэлээбитин, кини аттыттан арахпатаҕын, сыстаҥнаабытын — барытын өйдүүр. Хаста да «папа» диэбитэ сүрэҕин ортотунан киирбитэ. Болот Боотур
Аан дьиэттэн Друзьянов саҥата иһилиннэ. Машаҕа кини саҥата адьас сүрэҕин ортотунан киирээччи. М. Доҕордуурап
Нина хайдах туттара-хаптара, саҥарара-иҥэрэрэ, таҥнара түөрэ барыта мин сүрэҕим ортотунан киирэр. «ХС». Сүрэҕин супту оборор — ааһан-араҕан биэрбэт, күүһүн эһэр. ☉ Мучить, терзать, изматывать (букв. высасывает его сердце)
«Хаарыан ынахтан, үрүҥ көмүс манньыаттан матарым кэллэҕэ», — диир санаата кини сүрэҕин супту оборор. М. Доҕордуурап. Сүрэҕин сүүй — кими эмэ абылаан кэбис, наһаа кэрэхсэт. ☉ Пленить, очаровать кого-л. (букв. выиграть сердце)
Кыыс солколуу суһумнуур суһуохтара, кыытта маҥан кэчигирэс тиистэрэ, тоҥу да ириэриэххэ айылаах сылаанньытар мичээрэ сүрэхпин сүүйэн, санаабын абылаан барбыттара. И. Федосеев
Саҥа кэлбит уол үрдүк көнө уҥуоҕунан, ыраас сэбэрэтинэн, майгыта улгумунан, кыргыттар сүрэхтэрин сүүйэн кэбистэ. «Чолбон». Тэҥн. сүрэҕин билиэн ыл. Сүрэҕин тут — ☉ Покорить чьё-л. сердце
Биология учуутала биэссэр кыыс сүрэҕин туппут. НАГ ЯРФС II. Сүрэҕин хайыт — улаханнык куттаа, соһут. ☉ Сильно напугать кого-л. (букв. расколоть сердце)
«К-киһини к-куттуугун …… К-киһиэхэ аньыыны санатаҕын — Мин сүрэхпин хайытан», — оҕонньор арбаҕаһын сиэҕинэн хараҕын туора сотунна. Амма Аччыгыйа
Лэппиэрэй эбиккин дуу?! Киһи сүрэҕин хайыта сыстыҥ дии? Тоҕо кэллиҥ? Л. Попов
Соллойбут арыт ыттыы үрэн ньаҕыйар, арыт киһилии сыһыгыраччы күлэн, соһутан, сүрэхпитин хайыта сыһар. «ХС». Сүрэҕин ырбаахыта чараас кэпс. — 1) атын киһи эрэйин, кыһалҕатын өйдүүр, аһыныгас. ☉ Жалостливый, сердобольный, сострадательный
Биригэдьиир мөлтөх охсооччуларга сүрэҕин ырбаахыта чараас — олох сэмэлээбэт. «ХС»; 2) олус куттас. ☉ Трусливый, боязливый. Сүрэҕин ырбаахыта чараас эбит, хараҥаҕа киһи уҥуоҕар тахса сылдьыах буолан мөккүһэн баран, барбата
□ Маайа кыыс ойуурга киирдэҕинэ сүрэҕин ырбаахыта чараас — олус куттанар. «ХС». Сүрэҕинэн сылдьар — 1) кыһамньылаах, көнө суобастаах. ☉ Старательный, добросовестный. Өлөксөй уол — сүрэҕинэн сылдьар, бэрт үлэһит киһи; 2) кыаҕа да суох буоллар хара күүһүнэн сылдьар. ☉ Делать что-л. через силу, несмотря на болезненное состояние
Ылдьаа кэлин наһаа ыалдьар буолла, үлэтигэр сүрэҕинэн сылдьар. «ХС». Сүрэҕинэн сэрэйэр (таайар) — туох эмэ буолуохтааҕын эбэтэр буолбутун сэрэйэн, таайан билэр. ☉ Иметь чутьё, предчувствовать, чуять сердцем
Ыалдьытын саҥатын истээт, быраата Өлөксөй киирэн турарын Микиитэ ордук сүрэҕинэн сэрэйдэ. Амма Аччыгыйа
Айаан Никиталаах Катя сыһыаннарын ыйыталаспатар даҕаны барытын сүрэҕинэн сэрэйэрэ. Н. Лугинов
[Максим:] Ол оҕоҕо мин кыыһырдахпына, төрөппөтөҕүн сүрэҕинэн таайар диэн эһиги кистээн дьиксиниэххит. «ХС». Сүрэҕин эрийэр — хотуолатаары гынар, сүрэҕи мөҕүһүннэрэр. ☉ Тошнит, вызывает тошноту (букв. крутит сердце). Минньигэһи олус элбэҕи сиэтэххэ киһи сүрэҕин эрийэр. Сүрэҕи эппэтэр — дууһаны үөрдэр, санааны өрө көтөҕөр. ☉ Радует сердце, вдохновляет, поднимает дух, воодушевляет
Сүмэлээх от сыта киһи сүрэҕин эппэтэр. И. Данилов. Сүрэҕэ айаҕар таҕыста (тахса сыста) — олус улаханнык куттанна, уолуйан хаалла. ☉ соотв. душа в пятки ушла (букв. сердце его подскочило ко рту)
Соҕотохто икки илиибинэн таба саҕынньахтаах киһи турарын кууһа түстүм. Куйахам күүрэргэ дылы гынна, сүрэҕим айахпар таҕыста. Н. Неустроев
Мин урут эһэттэн куттаммыт буолан, сүрэҕим айахпынан эрэ тахсыбатаҕа. Н. Якутскай
Сүрэҕим айахпар тахса сыһан, суорҕаммын бүрүнэ охсоот, түүрүллүөхпүнэн түүрүллэн баран, абааһы чахчы көһүннэ диэбит санаабыттан …… тыыным хаайтарбыта. «ХС». Тэҥн. сүрэҕэ уолугун үүтүнэн тэбиэлээтэ. Сүрэҕэ аһы ылбат — кыайан аһаабат, аска олох кыһаммат буол (улаханнык ыалдьан). ☉ Не иметь охоты к еде, потерять аппетит (о больном человеке)
Хабырыыс оҕонньор буорайаахтаабыт — сүрэҕэ аһы ылбат буолбут. Сүрэҕэ баас буолбут — сүрэх баастаах диэн курдук. «Суос-соҕотох оҕолоохпутун тыа кырдьаҕаһыгар былдьатан, сүрэхпит баас буолан олорор дьоммут», — оҕонньор үөһэ тыынан кэбиһэр. Н. Якутскай
Оттон сааһын тухары аһыы бөҕөнү көрөн сүрэҕэ баас буолбут Дьэкиим оҕонньор, ол суругу аахтаран истээт букатын буорайан түспүтэ. НС ОК
Ийэтэ, уруккуттан сүрэҕэ баас буолбут эрэйдээх, кыыһын эрдэттэн аһыйан, күн аайы оҕонньоруттан кистээн ытыыр этэ. «ХС». Сүрэҕэ бар (дьар) гына түстэ — туох эмэ олус соһуччу куһаҕан сонунтан, эбэтэр тугу эмэ көрө түһэн улаханнык куттанна, соһуйда (киһи улаханнык куттанан, сүрэҕэ эмискэ күүскэ тэбэн ыларын этэргэ). ☉ Сильно испугаться от чего-л. внезапно услышанного или увиденного (букв. у него сердце чуть не лопнуло). Ийэ уола сирэйэ хаан буолбутун көрөөт, сүрэҕэ бар гына түстэ
□ Ыраахтан саҥа суоруллубут бэрэбинэлэр кылбаһан сыталларын көрөөт, Дьэкиим сүрэҕэ бар гына түстэ. Болот Боотур
Дьиэтин уҥа өттүнэн атах тыаһа лиһигирээн иһиллибитэ. Ону кытта киһи саҥата киҥинэйбитэ. Анна сүрэҕэ бар гына түспүтэ. М. Доҕордуурап
«Арааһа Маша быһыылаах, бу иэдээни!» — дии санаата уол, сүрэҕэ дьар гына түстэ. «ХС». Сүрэҕэ батарбат (тулуппат) — кыттыа эбэтэр оҥоруо суох буолбут дьыалатыгар тулуйбаккатэһийбэккэ кыттар, оҥорор. ☉ Не может усидеть, не может удержаться от того, чтобы не сделать что-л., ему невтерпёж
Мин кырдьан, сүһүөҕүм мөлтөөтөр да, сүрэҕим батарбакка, эмиэ ыраах айаҥҥа хомуннум. Г. Нынныров
Таанньа отут үс сыл ыанньыксыттаан баран саҥа биэнсийэҕэ тахсыбыт эрээри, билигин да сүрэҕэ батарбакка көмө-ньыма буола сылдьар. С. Руфов
Бэрт өр быһаарыммакка сылдьан баран, сүрэҕим тулуппакка, бу саха норуотун биир хорсун уолун туһунан суруйарга сананным. «Кыым». Сүрэҕэ бөҕөх — барыта үчүгэй буолуо, үчүгэйинэн түмүктэниэ диэн иһигэр эрэл санаалаах. ☉ Внутренне спокоен, уверен в чём-л. (напр., в том, что плохого не случится)
Ол да буоллар, Сүөкүлэ, мин сүрэҕим тоҕо эрэ бөҕөх. Киирик тыыннааҕын көрүөм дии саныыбын. С. Ефремов
Ийэҥ эрэйдээх төһө эрэ үөрээхтиир этэ, наар сурук күүтээхтиирэ, билээхтээбит эбит: «Сэрииттэн эргиллиэ, сүрэҕим тоҕо эрэ бөҕөх», — диэхтиирэ. «ХС». Сүрэҕэ буолбатын үрдүнэн — улаханнык баҕарбакка туран (тугу эмэ гын). ☉ Нехотя, скрепя сердце (делать что-л.) Бостуук Миитэрэй сүрэҕэ буолбатын үрдүнэн орой мэник уолга атын уларсык биэрэр буолла. «ХС». Сүрэҕэ быллыгырыыр — кутталыттан сүрэҕэ чаастатык тэбиэлиир. ☉ У него сердце трепещет от страха. Кыыс сибэккилээх иһити үлтү түһэрдэ — мөҥүллүөм диэн сүрэҕэ быллыгыраата
□ Оҕо муннум дии санаабыта, сүрэҕэ быллыгырыы түспүтэ. Суорун Омоллоон. Сүрэҕэ бэрт — олус үлэһит, олоро түспэт үлэһит. ☉ Очень трудолюбивый, не знающий покоя
[Ыстапаан] үлэһитэ, сүрэҕэ даҕаны бэрт, быһатын эттэххэ, сухаһыт оҕус курдук киһи. А. Софронов
[Ылдьаанысканы] хата наһаа үлэлэтэммит уҥуоҕун хардары ыытарбыт буолуо — олус иинэҕэс. Истигэнэ, сүрэҕэ бэрт буолан күннүктээн үрүмэччи курдук көтөөхтүүр. Болот Боотур
Сүрэҕэ ирэр көр ир I. Икки ыйтан ордук ойох гынан олордо да, сүрэҕэ ирбэтэх, кута-сүрэ киһитийбэтэх. П. Ойуунускай. Сүрэҕэ көбөр (өрүкүйэр) — 1) сүрэҕэ күүскэ тэбиэлээн ылар. ☉ соотв. сердце волнуется
Маннык бэйэлээх кэрэ кэмҥэ ким хаана кэйбэт, ким сүрэҕэ көппөт буолуой! Суорун Омоллоон
Ол туран соҕотохто, сүрэҕэ өрүкүйэ түһүөр диэри, эмискэччи өйдүү түстэ бу бытархай быдьыгына суруктар угуйар уоттаах хоһооннорун. Амма Аччыгыйа
Петр ыксаабыта. Тоҕо эрэ сүрэҕэ өрүкүйбүтэ, кулгааҕа итийбэхтээбитэ. Н. Якутскай; 2) сүрэҕэ эрийэр, хотуолатаары гынар. ☉ Испытывать тошноту
[Силип] сүрэҕэ өрүкүйбүтэ, мэйиитэ туймаарбыта. Күннүк Уурастыырап
Сытыйбыт өлүк сыта буруо, буорах сыттарын баһыйаллар. Киһи сүрэҕэ көбөр, мэйиитэ эргийэр дьаабыта. И. Сосин. Сүрэҕэ көҕөрбүт (көппөйбүт) кэпс., сөбүлээб. — тугу да гыныан баҕарбат, олох сүрэҕэ суох буолбут. ☉ Он совсем обленился
Сэмэнчик уол сүрэҕэ эмиэ көҕөрбүт — үлэттэн куотуох көрүҥнэммит. «ХС». Сүрэҕэ мөҕөр (мөҕүттэр) — туохтан эмэ наһаа долгуйан, дьиксинэн сүрэҕэ хамсыыр. ☉ От волнения, беспокойства у кого-л. сердце стучит
Тохтоон хаамта, сүрэҕэ доҕуурга иҥнибит туллуктуу мөҕөр. Т. Сметанин
Бүгүн күрэхтэһиигэ кыттыахтааҕын санаатаҕына, сүрэҕэ мөҕөр. В. Протодьяконов. Сүрэҕэ мөҕүл гын- на көр мөҕүл гын. Уол кыыһы көрөөт, сүрэҕэ мөҕүл гынна
□ Наһаар ах барда, хайдах эрэ сүрэҕэ мөҕүл гынна, куйахата ытырбахтаата уонна, тымыра бобуллуох курдук гынан, тимэҕин төлүтэ тыытынна. Суорун Омоллоон. Сүрэҕэ нүөлүйэр — туох эмэ санааттан сүрэххэр биллэр гына күүскэ долгуйан ыл. ☉ соотв. у кого-л. сердце ноет
Силип сүрэҕэ нүөлүйдэ, уолугар туох эрэ бүөлүү аста, кэҥэриитэ дырылаата. Күннүк Уурастыырап
Маша Петяҕа эргэ барарын санаатаҕына сүрэҕэ нүөлүйэн, этэ бүтүннүү тымныйан барар курдук. М. Доҕордуурап
Күөрэгэй куһун аһынан сүрэҕэ нүөлүйэн ылла. Т. Сметанин
Сүрэҕэ өлөхсүйэр (эри- йэр) — сүрэҕэ көбөр (өрүкүйэр) 2) диэн курдук. Куйаас буолан, тиритэн бардым, баһым ыарыйда, сүрэҕим өлөхсүйдэ. Н. Неустроев
[Дьэбдьиэй] ол эрэн сотору иһин түгэҕэ дьаралыйбыта, көлөһүнэ саба түспүтэ, сүрэҕэ өлөхсүйбүтэ. Болот Боотур
Тыына хаайтарар, эт-этэ барыта дырылыы-дырылыы итийэн ылар, сүрэҕэ эрийэр. Н. Якутскай. Сүрэҕэр быһахтан — кими-эмэ суох оҥор, өлөр. ☉ Лишать жизни кого-л.
Соҕотох, баар эрэ, күнүҥ тэҥэ оҕоҥ сүрэҕэр быһахтаныаҥ кэриэтин, бэйэҕин өлөрөн кээстэр ордук буолуо этэ. Суорун Омоллоон
Тоҕо Пётр Ильич маннык бэлиэ, дьикти кистэлэҥнээх, умнуллубат киэһэ Максим сүрэҕэр быһахтанна? Н. Габышев. Сүрэҕэр киирэр (түһэр) кэпс. — сытыы, сыалаах-арыылаах аһы кыайан сиэбэт, сүрэҕэ ылбат. ☉ Не может есть жирную пищу из-за того, что она вызывает тошноту (букв. падает в сердце). Уол убаһа сыалаах ойоҕоһун кыайан сиэбэтэ — сүрэҕэр киирэр
□ Наһаа хоргуннаах алаадьы оҕо сүрэҕэр түстэ — тохтоон хаалла, аһаабата. «ХС». Сылгы сиибиктэни элбэхтик сиэбэт: сүрэҕэр түһэр. Суол т. Тэҥн. сүрэҕин көрбүтүнэн киирэр. Сүрэҕэр тааһы укта сылдьар — кимиэхэ эмэ өстүйэн, кинини өлөрдүү абааһы көр. ☉ соотв. держать камень за пазухой
Туох ааттаах сүрэҕэр тааһы укта сылдьар дьиикэй киһи буолуой? Эрилик Эристиин. Сүрэҕэр (чугастык, ыксатык) ылынна — тугу эмэ олус ыарыылаахтык, бэйэтигэр олус чугастык, дууһатынан ылынна. ☉ соотв. принимать близко к сердцу. Уол табаарыһа эрэйдэммитин сүрэҕэр чугастык ылынна
□ «Бу да киһи тылын», — Оҕотоойоп Туоскуннаах иэдээннэрин сүрэҕэр ыксатык ылынан хараастыбыт быһыынан үөһээ тыынна. Софр. Данилов. Сүрэҕэр ыттарда — туох эмэ куһаҕан буолбутун, буолуоҕун таайа санаан, сэрэйэн, эрдэттэн дьиксиннэ. ☉ Ощущать, испытывать беспокойство от предчувствия чего-л. дурного, недоброго
Кини [Маайа] Сүллэһин Сүөдэри билбитэ. Тугу даҕаны саҥарбатаҕа. Бу киһи аанньаҕа манна баар буолбутуттан сүрэҕэр ыттаран дьиксиммитэ. П. Аввакумов
Кини аҕата ыалдьыбытын аан маҥнай көрөөт сүрэҕэр ыттарбыта, эмискэ ытыах санаата кэлбитэ. Ф. Софронов
Институкка эмиэ кыл мүччү иҥнэ сылдьар, кимтэн да көмө күүппэт Макаар ити сонуну [доҕоро кэтэхтэн үөрэнэр буолбутун истэн] соһуйа, сүрэҕэр ыттара иһиттэ. Н. Габышев. Сүрэҕэ саллар — туох эмэ кутталлааҕы санаан эрдэттэн дьулайар, куттанар. ☉ Бояться, испытывать страх, опасаясь чего-л.. Бүөтүр эһэ арҕаҕар чугаһыан сүрэҕэ салынна
□ Уол өрүһү туоруурун санаатаҕына, сүрэҕэ саллар. «ХС». Сүрэҕэ сөбүлүүр — кими эмэ сөбүлүү көрөр, кимиэхэ эмэ санаатын курдаттыы тартарар. ☉ Испытывать тёплые чувства к кому-л., симпатизировать кому-л.
Ол курдук кини [Сэмэнчик], көрүөхчэ көрөөт, Маайаны бэркэ диэн сүрэҕинэн сөбүлээтэ, хараҕынан таптыы көрдө. Н. Неустроев
Эн ити Бадаайабы, сүрэҕиҥ сөбүлүүр буолан, көмүскэһэҕин. Хараҕыҥ баайыллыбыт. Л. Попов. Сүрэҕэ сөбүлүүрүнэн — туох да мэһэйэ, бобуута-хаайыыта суох тугу баҕарарынан (гынар). ☉ Без всяких ограничений, сколько душа просит (что-л. делает). Маайа сүрэҕэ сөбүлүүрүнэн утуйда
□ Оҕолор сүрэхтэрэ сөбүлүүллэринэн аһаан-сиэн, дуоһуйа сынньанан тарҕастылар. «ХС». Сүрэҕэ сөбүлээ- бэт — туохха эмэ санаата буолбат, санаата кэлбэт. ☉ соотв. душа не лежит
Ол эрээри Харытыана бу дойду дьоннорун оонньууларын-күлүүлэрин тоҕо эрэ сүрэҕэ сөбүлээбэт: күн тура-тура оһуохайдаан ой да ой, ой да ой. П. Ойуунускай. Сүрэҕэ суох — үлэлиэн баҕарбат, үлэлиирин сөбүлээбэт (киһи). ☉ Не испытывающий желания к работе, ленивый, лентяй
— Бэйи, ити луодур диэн тугуй? — Луодур …… оттон сүрэҕэ суох, холкуос үлэтиттэн аккаастанар киһи аата буоллаҕа дии. Амма Аччыгыйа
Сүрэҕэ суох бастыҥа этэ. Бэл утуйан турбут таҥаһын хомуйуон баҕарбат киһи буоллаҕа дии. Н. Заболоцкай
Үлэлииллэрин сөбүлээбэт, хамсыылларын хара сор курдук санааччылары «сүрэҕэ суохтарынан» эбэтэр «күөх (сытыйбыт) сүрэхтэринэн» ааҕаллара. «ХС». Сүрэҕэ сэрэйэр (таайар) — туох буолуохтааҕын иһигэр сэрэйэр, сэрэйэ саныыр. ☉ соотв. чует (моё, твоё, его) сердце
Баай судаарыстыбалар аан дойдуну үллэстэн сииллэрин былдьаһан, хааннаах сэриини саҕалыыллар. Ону дьадаҥылар сүрэхтэрэ сэрэйэр. Бэс Дьарааһын
Аҕата баралыыстыан иннинээҕи түүнү кыыс бары ымпыктарыгар тиийэ өйдүүр, алдьархай буоларын сүрэҕэ сэрэйэн, аҕата сөбүлээбэтин үрдүнэн, кини аттыгар хаалбыта. «ХС»
Субу кэлэр Маай бырааһынньыгар туох эрэ үөрүүлээх сурах баар буоларын Оксана сүрэҕэ таайара. Суорун Омоллоон
Сүрэҕэ тэбэн кэбистэ көр сүрэҕэ тэптэ. [Хочуон] төрөөбүт сиригэр-дойдутугар киирэн, сүрэҕэ тэбэн кэбиһэн, иннин диэки дьулуһуута күүһүрдэ. «ХС»
Бу киниэхэ улахан өйөбүл буолла. Николай сүрэҕэ үлэҕэ тэбэн кэбистэ. «Чолбон». Сүрэҕэ тэйдэ — кимиэхэ-эмэ чугас сыһыана сыыйа умуллан, мөлтөөн барда, таптаабат буолла. ☉ Остыть сердцем, перестать любить, разлюбить
Давидушка, мин Антон Антоновичтан сүрэҕим букатын тэйэн иһэр. В. Протодьяконов. Сүрэҕэ тэппэт — баҕарбат, санаата кэлбэт (тугу эмэ гынарга). ☉ соотв. сердце не лежит к чему-л.. Коля балыктыы барыан сүрэҕэ тэппэт — син биир тутуо суоҕа
□ Сэргэчээн этэн көрбүтүн, илистибитим ааспат диэн, буолуммата дии
Булка өрүү сүрэҕэ тэппэт баҕайы дуу? Болот Боотур. Сүрэҕэ тэптэ — 1) санаата кэллэ, эрчимирдэ (тугу эмэ гынаары). ☉ Почувствовать прилив сил, желание делать что-л. Дьон сүрдээх көхтөөхтүк от охсоллорун көрөн, Баһылай сүрэҕэ тэптэ, хотуурун далааһына кэҥээтэ.
□ Золотарёв дьиэҕэ чугаһаатаҕын аайы сүрэҕэ тэбэн, хардыыта кэҥээн түргэтээтэ. М. Доҕордуурап; 2) кими эмэ кытта чугасаһан, этэ-хаана оонньоото. ☉ Испытывать чувственное влечение к кому-л. «Эдэр дьон, хайа, эттэрэ-хааннара оонньоон, сүрэхтэрэ тэбэн, тулуйбакка ыксаан олороллоро буолуо», — диэбитэ буолла оҕонньор. П. Ойуунускай
Кэпсэтэн, күлэн-оонньоон иһэн киһи сүрэҕэ тэбэр, хаана оонньуур, тыынара тыастанар туох эрэ биллибэт түмүгэр тиийэн, бөтөн хаалаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап. Сүрэҕэ уолугун үүтүнэн тэбиэлээтэ — олус улаханнык куттанна, кэлиэх-барыах сирин булбата. ☉ соотв. душа в пятки ушла
[Лөгөнтөй:] «Бассабыыктар! Миигин тута кэллэхтэрэ» дии санаата, сүрэҕэ уолугун үүтүнэн тэбиэлээтэ. Р. Кулаковскай. Тэҥн. сүрэҕэ айаҕар таҕыста (тахса сыста). Сүрэҕэ ууллар — кимтэн эмэ манньыйан ууллан хаалар (хол., сиэннэртэн). ☉ Приходить в умиление, испытывать нежность к кому-л. (напр., к внукам — букв. его сердце тает). Сиэнин көрөөт, эмээхсин сүрэҕэ уулунна — кыра уолу тула көтө сырытта
□ Кини санаатыгар, быһыыта, маннык буолуохтаах: таптал туһунан уонча тылы эттэ да, кыыс сүрэҕэ ууллуохтаах. С. Ефремов. Сүрэҕэ үөрэр — астынар, дуоһуйар. ☉ соотв. сердце радуется
Баачыка, үөрэн-көтөн ньалҕарыйан олорон, Маайаны кытта нууччалыы кэпсэтэрин истэн, Сэмэн Уйбаанабыс сүрэҕэ үөрэрэ. Н. Якутскай
Тапталбыт ырааһа онно биллэрэ. Дьоннор: «Барахсаттары даа!» — дииллэрэ, Онтон бүтэйдии сүрэхпит үөрэрэ. С. Данилов. Сүрэҕэ хаанынан ытыыр — сүрэҕэ кымыстыыр (туох эмэ олус долгутуулаахтан, ыарыылаахтан). ☉ соотв. сердце кровью обливается
Үүйэ-хаайа тутан, иэһигэр хомуйталаан ылбыт биэс хааһах түүлээҕин, уктан иһэр харчытын номнуо халатан ылбыт курдук санаан, сүрэҕэ хаанынан ытыы турда. Болот Боотур
Кыыча, ийэтин аһынан сүрэҕэ хаанынан ытаата, ол да буоллар ибир да гымматаҕа. Софр. Данилов. Сүрэҕэ хайдыбыт — 1) урут эрдэ алдьархайга түбэһэн кэһэйэн, саллан хаалбыт. ☉ Стать боязливым, пугливым вследствие ранее пережитого сильного страха (букв. сердце его раскололось)
[Уол] Өлөксөй кинээс аатын даҕаны иһиттэҕинэ куттанара, урут сүрэҕэ хайдыбыта оччо. В. Протодьяконов
Төрүт эрдэ көрөн сүрэҕэ хайдыбыт бостуук Миитэрэй өлүккэ чугаһыы да соруммата. Р. Кулаковскай; 2) куттанан өлө сыспыт. ☉ Испугаться до смерти
«Бээх» диэт, хаартан хап-хара көтөн тахсыбытыгар уол сүрэҕэ хайдан өлө сыста. Болот Боотур
Бөлүүн уһугуннарбыттарыгар, сүрэҕим хайдан өлө сыстым: мин дьонум уҥуохтарыгар тиийдэҕэ диэтим ээ. Амма Аччыгыйа. Сүрэҕэ халыҥ — аһынар диэни билбэт, аһыныгаһа суох. ☉ Безжалостный, бессердечный
Биһиги оҕолорбутун босхо үөрэппэтэх баҕайыта ини! Сүрэҕэ халыҥ соҕус буолуо. Амма Аччыгыйа. Сүрэҕэ хамсыыр — туохтан эмэ улаханнык долгуйар, куттанар. ☉ Испытывать сильное волнение от чего-л., тревогу
Кинини көрөөт, Сэмэнчик сүрэҕэ хайдах эрэ хамсаан ылла. Н. Неустроев
«Эн суоххуна Ниинэбит мунан сүрэхпит хамсаата», — Мааппа эмээхсин миэхэ кэпсиир. Далан
Семён Иванович бу дьулаан сураҕы истэн, сүрэҕэ хамсаан, хараҕа туймаарталаан ылла. Т. Сметанин. Сүрэҕэ холкутуйда — долгуйбута ааста, уоскуйа быһыытыйда. ☉ Успокоиться, почувствовать облегчение (букв. отлегло от сердца). Ийэ оҕото туох да буолбатаҕын көрөн, сүрэҕэ холкутуйда. Сүрэҕэ чараас — 1) наһаа аһыныгас, уйаҕас сүрэхтээх. ☉ Слишком сердобольный, жалостливый
Кырдьан дуу, хайаан дуу, оҕо туһугар сүрэҕим чараас. Хайдах да тулуйбаппын, оҕо көрдөһүүтүн толорор идэлээхпин. С. Ефремов
Дьахтар эр киһи буолбатах — Сүрэҕэ чараас, уйаҕас, Тулуйа сатаатым, кыамматым, Дууһабын аһыахпын баҕардым. П. Тобуруокап; 2) олус хоргус, куттаҕас. ☉ Пугливый, боязливый. Кыра кыыс сүрэҕэ чараас, хараҥа хоско киириэн да куттанар. Сүрэҕэ чугас — төһө да чугас сыһыана суох курдук буоллар, ис дууһатынан чугас (үксүгэр хаан-уруу аймахтыы дьон сыһыанын туһунан этэргэ). ☉ Несмотря на видимость отсутствия близких отношений, иметь душевную привязанность (обычно о кровных родственниках)
Иитиллибит киһи хата эн сүрэҕин чугас эбит. Амма Аччыгыйа
Кини [аҕаҕыт] төһө да барбытын иһин, эһиэхэ оҕолоругар баҕас сүрэҕэ син чугас буолуо. Онон киниэхэ олус өстүйэ, кыыллаһа сатыы сылдьымаҥ. «ХС». Сүрэҕэ ыалдьар — 1) ким эмэ туһугар дууһатынан ыалдьар, ис сүрэҕиттэн долгуйар. ☉ соотв. болеть душой за кого-л.
Уҥуохтирии буоллугут дии. Эһигини көрөкөрө сүрэҕим ыалдьар. Софр. Данилов. «Ийэ киһи сүрэҕим ыалдьар, — диэтэ хаһаайка, — уолбут туһунан кыһаллыах эрэ. Хайа эрэ хараҥа буруйдаах уһун кутуругар сөрөнөөрөй?» Р. Баҕатаайыскай
Ол тыаҕа тахсан, көрүүтэистиитэ суох киһи буолуо дуо? Мин, ону саныы-саныы, сүрэҕим ыалдьар. С. Ефремов; 2) тугу эмэ оҥоруон, гыныан саллар, куттанар. ☉ Бояться что-л. предпринимать, делать
Ынаҕы ыахтааҕар, ыы олорор киһини көрө иликпин. От оттуом дуу, мас кэрдиэм дуу. Саныы-саныы сүрэҕим ыалдьар. С. Ефремов. Сүрэҕэ ылар — 1) сөбүлээн туран сиир. ☉ Есть с удовольствием (букв. сердце принимает). Балыыһа аһылыгыттан оҕонньор сороҕун сүрэҕэ ылар, сороҕун сиэбэт; 2) кими тугу эмэ сөбүлүүр, санаатынан-дууһатынан ылынар. ☉ Это ему по душе, по сердцу. Кэлэрбарар, сүүрэр-көтөр үлэни кини сүрэҕэ ылар. Сүрэҕэ ылбат — этэ-хаана ылыммат, кыайан сиэбэт (туох эмэ аһы). ☉ Испытывать отвращение к какой-л. еде (букв. сердце не принимает). Убаһа этин кини сүрэҕэ ылбат. Сүрэҕэ ытырбахтыыр (ытырыктатар) — туох эмэ буолуон сэрэйэн сүрэҕэ ыалдьар, долгуйан ылар. ☉ Предчувствуя недоброе, испытывать внутреннее волнение
О, төрөөбүт дойду, хайдах да буоллар күндү да буолар эбит: арахсарбын санаатахпына сүрэҕим ытырбахтыыр. Суорун Омоллоон
Ол эрээри Кириһээн эмиэ маннык алҕас тахсыаҕын саныы түһэн, сүрэҕэ ытырбахтаабыта. Д. Таас. Төкөлүк барар суолун санаатаҕына, сүрэҕэ ытырбахтыыр: «Оо, ыраах да буоллаҕа! Хас хонон тиийээхтииллэр!» «ХС»
Ийэ ыраах, соҕотоҕун сылдьар уолун санаатаҕына сүрэҕэ ытырыктатар. «Чолбон»
Сүрэҕэ эрийэр көр сүрэҕэ көбөр (өрүкүйэр). Сэргэчээн, сүһүөҕэ босхо барда, сүрэҕэ эрийдэ, өйүкү-төйүкү буолуталаата. Болот Боотур
Ааныс сүрэҕэ эрийэн аанньа утуйбата. «ХС». Сүрэх аалыыта буол — киһи дууһатын хам баттыыр санаа-оноо төрдө буол. ☉ соотв. лечь камнем на душе. Куһаҕан майгылаах оҕо хаһан баҕарар ийэлээх аҕаҕа сүрэх аалыыта буолар. Сүрэх баастаах — урукку өттүгэр туохтан эмэ улаханнык саллыбыт, кэһэйэн хаалбыт. ☉ Со старым шрамом на сердце, с осевшим в душе горем (букв. сердце его с раной)
Сүтүктээх, сүрэх баастаах хаһан да алҕаһаабат баҕайыта. Аҕам ол саас Паабылапка түүлээх туттара киирэн баран эргиллибэтэҕэ. Н. Туобулаахап
Быһата, оҕонньор бэйэтэ да буруйдаах, сүрэҕэ баастаах киһи, дьахтары улаханнык симиттэ көрдө. Н. Заболоцкай
Төһөтүн да иһин дьүөгэлиилэр буоллахтара дии. Ол биһиги, сүрэх баастаах дьон, хомойбучча, уолуйбучча саҥарыа да суоҕу саҥаран кэбистэхпит ээ. «ХС»
Сүрэх бааһа көр баас II. Александр тыла, мустубут дьон сүрэхтэрин бааһын хаарыйан, харах уута буолан ыгыллан таҕыста. М. Доҕордуурап
Ыар санаа, сүрэх оспот бааһа буолан, кини өйүгэр-санаатыгар кытаанахтык хатаммыта. Болот Боотур
Мин күн-дьыл ааһара суһалын, сорох дьон сүрэхтэрин бааһа оһоро түргэнин туһунан саныыбын. «ХС». Сүрэх иһинэн киирэр — киһи иһинэн киирэр, киһиэхэ сөбүлэтэр. ☉ соотв. быть по сердцу, по душе кому-л.
Саҥа бэс олбуор дьикти сыта Тихон сүрэҕин иһинэн киирдэ. Н. Босиков
Оттон дьэллэм, сайаҕас Коля сүрэҕи иһинэн киирэр уратылааҕа, ис киирбэҕэ. В. Васильев
Кини [В.В. Местников] хайа да киһи сүрэҕин иһинэн киирэр, эйэҕэс киһи. ВВМ. Сүрэх кыланыыта — киһи өйүгэр-санаатыгар умнуллубат гына хаалан хаалбыт дууһа аймалҕана, ыар баттык, аба-сата. ☉ соотв. крик души
Оҕонньор өстөөх билиэнигэр хайдах эрэйдэммитин, сыккырыыр тыына эрэ ордон кэлбит киһини аны лааҕырга хайдах сордообуттарын уйадыйан туран кэпсээтэ. Бу чахчы сүрэх кыланыыта этэ. «Кыым». Сүрэх төлөнө — санаа өрө күүрүүтэ, көтөҕүллүүтэ. ☉ Вдохновение, воодушевление, пламя души
«Эйэ» диэн күн тылга Иҥэрэн түмнүбүт: Сүрэхпит төлөнүн, Олохпут тапталын, Үүнүүбүт төлкөтүн, Кыайыыбыт аналын. Күннүк Уурастыырап
Олоҥхо хоһооно олохпут — Тойукпут номоҕо, Үрдээбит өргөстөөх үөрүүбүт — Сүрэхпит төлөнө. А. Абаҕыыныскай
Сибиир дьонноро Аҕа дойду туһугар туох баар кыахтарын, сүрэхтэрин төлөнүн бүүсбүтүннүү биэрбиттэрэ. «Кыым». Сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан — дьиҥнээхтик ис сүрэхтэн баҕаран туран (тугу эмэ гын). ☉ Стараясь от души, стремясь всем сердцем (делать что-л.)
Үчүгэй тустууктары иитии — биһиги тириэньэрдэрбит хаан-уруу дьыалалара. Бу дьыалаҕа, саамай кылаабынайа, сыал-сорук туруорунан, этэргэ дылы, «сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан» туран үлэлиэххэ, дьарыктаныахха эрэ наада. «Кыым». Сүрэхтээх быарбыттан фольк. — ис сүрэхпиттэн. ☉ От души. Сүрэхтээх быарбыттан эҕэрдэ тиэрдэбин. Сүрэх уруу — хаан уруу, аймах. ☉ Кровный родственник. Хайа сүрэх уруум эбитэй? Сүрэҕим тартаҕа үһү. Саха фольк. Сүрэх хаата — олус үлэһит (үксүгэр оҕону киһиргэтэн этэллэр). ☉ Очень трудолюбивый (обычно говорят, подбадривая детей)
Балтым Нина кыра. Кыра эрээри, сүрэх хаата. Кини барыны бары сатыыр. КИИ ИКТТҮө. Сүрэххин ас — кимиэхэ эмэ ис дууһаҕын арый. ☉ соотв. открывать сердце кому-л.. Оттон эн соҕотоххун, чороҥ соҕотоххун, илиигин биэриэххин, сүрэххин аһыаххын кимэ да суоххун «ХС». Сүрэххин астар — туох эмэ наар бииртэн салҕан, хал буолан хаалан (хол., аһылыктан) баҕарбат, абааһы көрөр буол. ☉ соотв. набить оскомину (сильно надоесть). Наар балыкка сүрэхпин астардым. Сөбүлэһиэхтэрэ суоҕа. Бу үлэттэн сүрэхтэрин астарбыт дьон. Сүрэххин баттат — 1) сөрүүкэтэр утахта ис. ☉ Освежиться (выпив чего-л. холодного). Тымныы үүт иһэн, сүрэҕин баттатан абыранна; 2) элбэх арыгыны иһэн эрэйдэн. ☉ Страдать от сильного похмелья. Сарсыарда сүрэҕин баттатан уһугунна. Сүрэххин туттар — кими эмэ күүскэ таптаа. ☉ Сильно влюбиться в кого-л.
Бэҕэһээ киэһээҥҥи биэчэргэ Билсиһэн, кыратык кэпсэтээт, Биир эдэр кавалер уол баара Миэхэҕэ сүрэҕин туттарбыт. Күннүк Уурастыырап. [Маня:] Хата, эт эрэ, ханнык уолга сүрэххин туттардыҥ? [Соня:] Чэ, таайыҥ, ким буолуой? М. ОбутоваЭверстова. Сүрэххин тыыттар кэпс. — тугу эмэ сүрэххинэн чугастык ылын. ☉ Принять что-л. близко к сердцу. Биэлсэр кыыс туһунан тугу эмэ кэпсээтэллэр эрэ сүрэҕин тыыттарар. Сүрэххинэн сөбүлээ — ис дууһаҕынан сөбүлээ. ☉ Полюбить всей душой, всем сердцем
Тоҕойуом, мин эйигин бэркэ таптаатым, сүрэхпинэн сөбүлээтим. Н. Неустроев. Сүрэххэ астарбыттыы — эмискэ, соһуйбуттуу. ☉ Неожиданно, вдруг
Эмискэ сарай муннугун үстэ «топ» гына тоҥсуйар тыас иһилиннэ. Ити тыастан Салбаныкы Сүөдэр, сүрэххэ астарбыттыы, ходьоҥолуу түстэ. М. Доҕордуурап. Сүрэххэр тут — тугу эмэ чугастык ылынан санаа баттыга оҥоһун. ☉ Принимать что-л. близко к сердцу, сильно переживать что-л. Чэ ити хааллын. Кыра иирсээни сүрэххэ туппат баҕайыта. Сүрэх ымыыта — дууһа, өй-санаа баҕата. ☉ Сокровенное желание
Наар биири сүрэх ымыыта оҥостоҕун: фашистары, сиэхситтэри, сотору кыайан-хотон, сэрии бүтэн, төрөөбүт дойдубутугар, дьиэбитигэр-уоппутугар тиийэрбит улам чугаһаан иһэр. «ХС». Сүрэх этиитинэн — ким да күһэйиитэ суох, бэйэ баҕатынан. ☉ Добровольно, по велению сердца. Сүрэх этиитинэн мин эһиэхэ көмөлөһө кэллим. Эт сүрэҕинэн — ис дууһатынан. ☉ Всей душой
Матрёна Григорьевна Борисова — идэтинэн учуутал, эт сүрэҕинэн партийнай үлэһит. «Кыым»
◊ Сүрэх бопторуута — сүрэх быччыҥнара кылгас кэмҥэ кылгаан, хам тутан ылыылара. ☉ Сердечный спазм
Сүрэх быата көр быа. [Байбааскы:] Бирээмэ, тыһаҕас саҕа баҕайы атаҕым анныгар бүллүгүр гыммытыгар — сүрэҕим быата быста сыстаҕа үһү. И. Семёнов. Сүрэх кутуйата көр кутуйа. Сүрэх от бот. — бытархай, сүрэхтиҥи быһыылаах үрүҥ сибэккилээх от үүнээйи. ☉ Майник
Өскөтө ойуур үрүт дьаарыһын үөскэтэр мастары кэрдэн кэбиһэр буоллар, анныкы дьаарыстар үгүс үүнээйилэрэ (кислица, ландыш, сүрэх от, кэҕэ кулгааҕа уо. д. а.) өлүөх этилэр. КВА Б. Сүрэх тэбиитэ — сүрэх быччыҥнарын үлэтэ (төһө чаастатык харбыйан уонна тэнийэн хааны тымырдар устун хачайдааһына). ☉ Биение сердца. Кыра оҕо сүрэҕин тэбиитэ улахан киһитээҕэр түргэн буолар. Сүрэх хайырҕаһа — ыраас хааны организмҥа тарҕатар сүрүн тымыр. ☉ Аорта. Сүрэх хайырҕаһа хааны тарҕатар сүрүн тымырынан буолар. Тэҥн. үөс тымыр. Сүрэх чопчута — сүрэх быатын төрдүттэн тахсар тарбах курдук кыра көҥдөй чорбох. ☉ Сердечное ушко. Сүрэх ытарҕата — сүрэх иһинэн хаан сырыытын салайар (хааны төттөрү ыыппат) чараас хаппах. ☉ Сердечные клапаны. Сүрэх эриллиитэ — тугу эмэ сөбүлээбэккэ, киһи сүрэҕэ ылыммакка, хотуолатаары гыныыта. ☉ Тошнота. Тарбах (эрбэх) сүрэҕэ — киһи тарбаҕын (эрбэҕин) төбөтүн ис өттүнэн саамай көп өттө. ☉ Подушечки пальцев
Тэлгэтэн бүтэрэн баран, тарбахтарын сүрэҕэр сыһыаран таһааран хаартыларын талар, тиэритэ уурталыыр, ботугурууботугуруу өр тойоннуур. Суорун Омоллоон
Аҕам модьу-таҕа тарбаҕын сүрэҕинэн бигээн өссө төгүл тыытын кичэйэн көрдө-иһиттэ. С. Тумат
[Мөрүөн] үүттээх хойуу чэйи астына иһэн, табахтаан баран, тахсан хотуурун эргим-ургум тутан, эрбэҕин сүрэҕинэн биитин таарыйталаан көрдө. Д. Таас
Сүөдэр Бөтүрүөбүс анньыытын кылаанын эрбэҕин сүрэҕинэн бигээн көрдө. Айталын. Туу сүрэҕэ — тууга киирбит балык төттөрү тахсыбатын курдук, утары көрө сылдьар уһуктардаах түгэх. ☉ Внутренняя воронка верши
Кырдьаҕас тиит анныгар хас да алдьанан хаалбыт туу сүрэхтэрэ ыһылла сыталлар эбит. Н. Неустроев
Туу сүрэҕэ куонус курдук, быһа холуйан үрдүгэ биэс уон сэнтимиэтир буолуон сөп. ОГП АТБ
Тимир туу сүрэҕин ылан кутуругун үөһээ гына ойбоҥҥо тимирчи угуллар. Булчуттарга к.
уйг., ДТС йүрэк, алт. дьүрек, шор. чүрек, кум. юрек, уйг. жүрэк, бур. зүрхэн, п.-монг. йирүкэн
II
аат. Моойго кэтиллэр кыра тимир (эбэтэр алтан, көмүс) кириэс. ☉ Нательный крест, крестик
Өлөксөөндөрө хотун көмүс иилэҕэс быалаах сүрэҕин иилиннэ. Суорун Омоллоон
«Айыы киһитэ, буоллаххына, бу сүрэх иннигэр кириэстэн!» — Сайыына моонньугар кэтэ сылдьар сыапачыкалаах үрүҥ көмүс сүрэҕин ылан, кириэстэнэн баран, Сээҥҥэ утары уунна. Г. Угаров