1. эргий диэнтэн дьаһ. туһ. Ордьоох куйуурун эргиппитинэн барда. Амма Аччыгыйа
   Аттар кулугуруу эргийэллэр, аарыма көлөһөнү эргитэллэр. С. Васильев
   Наһаар эмискэ атын эргитэ тардан, ойуур диэки тахсан барда. Суорун Омоллоон
   Уолаттара Ураалтан мыраамар таас пааматынньыгы аҕаланнар уҥуоҕун эргиппиттэр. Саха сэһ. II
2. Туох эмэ табаары, аһы-үөлү атыылаа, туохха эмэ мэнэйдэс, атастас. ☉ Обменивать какой-л. товар или продовольствие на что-л. [Мэхээлэ оҕонньор:] Элбэх табаары ылан эргиттиҥ дии, доҕоор, быһыыта? Күндэ
   Аны тугу оҥорбутун арыыга, эккэ эргитэр буолбута. И. Федосеев
   Түүлээхтэрин, биир эмэ атыыһыт кэллэҕинэ, малга эргитэллэрэ. АНТ ДьҮС
3. көсп. Кими эмэ талбыккынан тут, төбөлөрүн сүүй. ☉ Управлять чьими-л. поступками по своему усмотрению, вертеть, крутить кем-л.
   Гоша өй-санаа өттүнэн кими баҕарар эргитиэн, сирибуору харбатыан сөп. Н. Лугинов
   ♦ Илииҥ иһигэр эргит көр илии
   Баайдар ити биһиги иннилэрин-кэннилэрин билбэт хараҥа, дьадаҥы аҕаларбытын, ийэлэрбитин илиилэрин иһигэр эргитэннэр арааһынай суоллары оҥортууллар ээт. Күндэ
   Иэччэхтии эргит көр иэччэх. Орто дойду төлкөтүн Иэччэхтии эргиппит Улууттан улуу киһибит [Лениммит]. П. Тобуруокап
   Муораны түгэҕинэн тургутар, халлааны ырааҕынан эргитэр көр муора. Дьэллик муораны түгэҕинэн тургутар, халлааны ырааҕынан эргитэр киһи буолан турбат дуо? Н. Якутскай. Төбөтүн эргит — кими эмэ хайҕаан, киһиргэтэн, дэбдэтэн бэйэтин үрдүктүк сананарыгар тиэрт. ☉ соотв. кружить голову кому-л.
   Туоскуну кыайыы-хотуу, хайҕабыл үөһэ кыыраччы анньыыта төбөтүн эргиппитэ. «ХС»
   Эрбэх үрдүгэр эргит көр эрбэх. «Кэҕитэн ырыаһыт да оҕо, уолаттары эрбэҕин үрдүгэр сэттэтэ эргитиэх барахсан сылдьар!» — диидии аана эмиэ күлэн саһыгырыы олороро буолуо. М. Доҕордуурап
   Ааллаах Аппанаас ханнык баҕарар омугу эрбэҕин үрдүгэр сүүстэ эргитиэҕэ. Куорсуннаах
   ◊ Эргитэн ыһыы т.-х. — бааһынаҕа сыл ахсын тус-туспа култуураны солбуһуннаран ыһыы. ☉ В сельском хозяйстве: последовательная смена культур (злаков, трав и т. д.), севооборот
   Эргитэн ыһыыны сөпкө туһаныахха. Эргитэ санаа көр санаа I. Суолга тохтоон, үөһэ тыына, Эргитэ саныам олохпун. С. Данилов
   [Захар:] Тоҕойум оҕото, Сибиэтэ, мин эйиэхэ бэйэм тапталбын биллэриэм иннинэ элбэхтик эргитэ санаан, толкуйдаан көөртүм. С. Ефремов

I
аат.
1. Дьахтар кэргэнэ. ☉ Муж, супруг. Хотуой, Кылааннаах Кыыс Ньургун, эн аналлаах эриҥ Дьулуруйар Ньургун Боотур бу турар — маны сөбүлүүгүн дуо? Ньургун Боотур
Маайа эригэр …… утары саҥаран ботугуруур. Амма Аччыгыйа
Кырдьык, анараа кыыс кырдьаҕас эриттэн куотан кэлэн сырыттаҕа дуу? Н. Заболоцкай
2. Хорсун-хоодуот киһи. ☉ Мужественный, смелый человек, мужчина, храбрец
Эр сүрэҕинэн, эһэ тыҥыраҕынан (өс хоһ.). Оччоҕо мин хоһуун булчут эр Бу тайҕа киэҥ иэнин кэмниирим. С. Данилов
Өлбүт-өспүт эрдэр, Үтүө ааккыт сүппэт. Эллэй
♦ Оҕо (эр киһи) санаата (сүрэҕэ) тааска көр таас I
Эр дьон төһө да бырааттыы буолбуттарын иһин сүрэхтэрэ тааска буоллаҕа дии, онон өй-санаа туспа, суол-иис туспа буолтун кэннэ арахсар да баар буолуо, өстөһөр да баар буолуо. П. Ойуунускай
Эр антах бар — аан антах бар (түс) диэн курдук (көр антах). Көр эрэ маны, хамнастарын быстарбыттарыттан син эйиэхэ тиксиэ суоҕа. Эр антах баран истэхтэрэй. Айысхаана. Эр бэрдэ — уһулуччу хорсун, сытыы-хотуу, талыы үчүгэй киһи. ☉ Смельчак, храбрец, удалец, добрый молодец
Эрбэх саҕа эрээри, эр бэрдин тутар үһү (тааб.: төҥүргэс). Икки эр бэрдин куоракка ыыппыттара аара бандьыыттарга түбэспит сурахтара иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
Чэ, эһиги бачча эр бэртэрэ киирэн сылгыны дэлби үүрэн таһаарымына олоруҥ! Суорун Омоллоон
Эр бэрдэ хараҕын кырыытынан Эргим-ургум көрүтэлээтэ. С. Васильев
Эр дьон холумтаннарыгар үктэннэримэ көр дьон. Ийэтэ Андрейката ол [үлэҕэ] кэпсэтиитин дьонтон истэн баран, киэһэ уолугар кыыһыран көрбүтэ да, аҕалара туох иһин эр дьон холумтаннарыгар үктэннэрбэтэҕэ: «Эдэр киһи сөбүлүүр үлэтигэр сырыттын. Оҕом саамай сөпкө гыммыт». «Кыым»
Эр киһи элээмэтэ көр элээмэ. Ханныгын да иһин эр киһи элээмэтэ буоллаҕым. НАГ ЯРФС II. Эр санааны ылын — күүстээх, хорсун санаалан. ☉ Набраться мужества, смелости
Эмискэ Өлөксөй кыатанна, Эр санаатын ылынна. С. Васильев
Онтон эр санаатын ылынан, дириҥник үөһэ тыынна. С. Никифоров. Эр сүрэхтээх — туохтан да куттаммат, толлубат, хорсун. ☉ Мужественный, смелый (букв. с мужественным сердцем)
Сымнаҕас майгылаах дьон ордук эр сүрэхтээх буолаллар. Амма Аччыгыйа
Итини барытын эр сүрэхтээх, эрчим санаалаах эрдэ турар киһим көрөн, көмүскэтин иччитин күндүлүүр, күүстээх түөһүнэн толору көҥүллүк тыынар. Суорун Омоллоон
Эр сэнэҕим эһиннэ көр сэнэх. Дьааҥы уһулу ойон тахсыбыт хайатын дабайа сатаан эр сэнэҕэ эһиннэ. С. Федотов
Эрэй бөҕөнү көрөн, эр сэнэхпит эстэн, санаабыт сирбитигэр дьэ тиийдибит. И. Данилов. Эр тиэтэлинэн түөлбэ. — олус түргэнник, ыксалынан. ☉ Очень быстро, споро
Витя, бүгүн оҕонньору күнүскү омурҕаныгар баттаһыам диэн, эр тиэтэлинэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
Ойоҕуҥ бу эйиэхэ сурук ыыппыта уонна эр тиэтэлинэн кэллин диэн илдьиттээбитэ. Нэртэ. Эр хаанын киллэрэн (ылынан) — харса суох быһыыланан, хорсуннук сананан, кытаанахтык сорунан. ☉ Взяв на себя смелость, решившись на что-л., осмелившись
Эр хаанын ылынан, олбуор иһигэр көтөн түстэ. Д. Таас
Доҕоттоор, эр хааҥҥытын киллэриҥ! И. Сосин
Туурап Ньукулай …… Эр хаанын киллэрэн, Иккиһин ыйытта. Р. Баҕатаайыскай. Эр ыл — 1) тугу эмэ оҥороругар туохтан эмэ санаата күүһүрэн, тэптэн. ☉ Набраться смелости, храбрости
Хара бытыктаах Миичэкэ диир киһилэрэ аҕабар өссө чугаһаата, эр ыллаҕа. А. Сыромятникова
Оҕолор, сонуннарын дьонноро сэргээбиттэриттэн эр ылан, илин былдьаһабылдьаһа, кэпсээн ыһан-тоҕон бардылар. НС ОК
Арыпыана, киһитэ тута кыыһырбытын биллэрбэтэҕиттэн, саҥарбатыттан эр ылан, ордук лаппыйан этэн иһэр. «Чолбон»; 2) эрдийэн, куттаммакка, харса суоххар түһэн. ☉ Обнаглеть, распоясаться
Куттанымаҥ, дьик-дьах буоллахха, ат эр ылааччы. Ыл, миинэн кэбис. Далан
Кыыллара арахсыбат. Арахсыахтааҕар, эбии эр ылан, киһиттэн өрүү да күрэммэт буолан истэ. «ХС»
◊ Бэргэһэлээх ойох (эр) көр бэргэһэлээх
[Даайыс:] Аны бэргэһэлээх сокуоннай эрдээхпин. А. Софронов
Бэргэһэлээх эриттэн аны чаҕыйар-куттанар буолан хаалбыт. А. Сыромятникова. Эргэ бар (таҕыс) — эр киһиэхэ ойох таҕыс. ☉ Выходить замуж
Мин эһиэхэ барарбар аҕам кыыһыра хаалбыта. Эн эргэ бараары эр була бардыҥ диэбитэ. Саха фольк. Сөптөөх баай киһиэхэ эргэ таҕыс диири — буолбаккын. А. Софронов
Ханнык эмэ куорат киһитигэр эргэ тахсан хаалыа суоҕа дуо? «ХС». Эргэ биэр — кыыһы, дьахтары эр киһиэхэ ойох биэр. ☉ Отдавать в замужество, выдавать замуж
Куһаҕаллай диэн киһиэхэ эргэ биэрэллэр. Саха фольк. Хайыамый, ама били былыр күүстэринэн эргэ биэрэр кыыстарыныы моҥнон өлүөм дуо? Н. Лугинов
Эр дьон көр дьон. Эр дьон ордуктар буолбат дуо? Амма Аччыгыйа
Үлэни кыайар-хотор эр дьон бүтүннүүтэ аармыйаҕа бараннар, холкуос үлэтин дьахталлар, оҕолор, оҕонньоттор сүкпүттэр. Софр. Данилов
Эр дьон эр дьон буоллахпыт Ханна барыай сыыһабыт: Холус туттуу, хаҥыл саҥа, Хабараан да сыһыаммыт. НАГ АБС. Эр киһи — аҕа буолар аналлаах сиппит-хоппут киһи. ☉ Мужчина
[Далбарай:] Оттон эр киһигин дии, сүбэтин бул ээ. Н. Неустроев
Дьиэ иһиттэн икки эр киһи хардаҕастары иһирдьэ ыспытынан бардылар. Амма Аччыгыйа
Эр киһи тото кыыһырбыт. П. Тобуруокап
Эр луҥха көр луҥха. Хайа, доҕоор, Сөдүөт! Хайдах эр луҥха туттан киирдиҥ? В. Яковлев
Кириилин эр луҥха көрүҥэр үөрүү сырдыга сыдьаайарын Таня тута сэрэйэ охсор. Л. Попов
Сизов эр луҥха куолаһа туохха да уолуһуйбакка, итэҕэтэрдии этэрэ. М. Горькай (тылб.). Эр оҕо эргэр. — уол оҕо. ☉ Мальчик
Кылгас сарыы сонноох уончалаах эр оҕо элбэрээктээх чаачар саа оҥостон хадьыктаһар. Болот Боотур
Быттааны Сүөдэр кэнники дьахтарыттан төрөөбүт биир эр оҕо. Саха фольк. Ат уулата турдахтарына, биир эр оҕо уу баһа сүүрэн киирбит. ДСЯЯ. Эр ортото эргэр. — эр киһи орто сааһа. ☉ Зрелый возраст мужчины
Эр санаа көр са- наа II. Билэбин уодаһын албаһын Көнө тыл, эр санаа кыайарын. С. Данилов. Эр соҕотох — кэргэнэ, ойоҕо суох, соҕотох, аҥаардас киһи. ☉ Одинокий, неженатый, холостой мужчина
Суос-соҕотох сордоох буолар, эр соҕотох эрэйдээх буолар (өс хоһ.). [Манчаары:] Ыалдьар эттээх, ытыыр, ынчыктыыр уйан куттаах-сүрдээх эр соҕотохпун. И. Гоголев
Эр сулуута көр сулуу. Байаҕантай Бахсыгыр оҕонньордоох тохтооннор, кыайбыт суолларыгар атах соболоҥун, эр сулуутун куттаран, уон икки боһомону ылан уураллар. Саха сэһ. I
Кээрэкээн ойуун: «Кыайдыгыт, эр сулуутуна куттаран ылан баран, тохтоон болҕойуҥ», — диэн көрдөһөр. БСИ ЛНКИСО-1938. Эр талах көр талах. Эр талах бөлөхтөөн үүнэр
тюрк. эр
II
көмө туохт.
1. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн, уһуннук буолар хайааһын саҕаланыытын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан основного глагола обозначает начало продолжающегося действия
[Дьаакып:] Тугу саҥаран эрэрэ буолла. А. Софронов
Уот тахсан тыаны сиэн барчалаан эрэрэ. Суорун Омоллоон
Илин саҕахха им умайан, Саҥардыы сырдаан эрэрэ. Күннүк Уурастыырап
Хойуу да хойуу миин бэрдэ буһан эрэр. Т. Сметанин
2. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн, хайааһын саҕаланыаҕыттан төһө эрэ кэмҥэ эбэтэр кылгас кэмҥэ буоларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан основного глагола обозначает протяжённость действия от начала до определённого предела или совершаемость действия в течение ограниченных отрезков времени
Бэйи, сарсыҥҥа-өйүүҥҥэ диэри тохтоон эриэххэ. Н. Якутскай
Миигин күүтэн эрээр. «ХС»
Манна туран эр. ЯРС
ср. др.-тюрк. ер ‘быть, находиться’, тюрк. эр ‘быть’

сыһ. Тус-туспа, биир-биир, биирдиилээн, утуу-субуу. ☉ По-одному, поодиночке, один за другим
Илии тастаах икки улахан бууту арааран ылан, эр-биир ыараҥнатан көрдө. Тумарча
Уоттарын умуруоран баран, икки буур табаны эр-биир мииннилэр, биэс табаны көтөллөннүлэр. Л. Попов
Харачаастаах Байанай, сири-дойдуну үчүгэйдик билэр дьон быһыытынан, эр-биир бастыыллар. П. Филиппов

аат. Холбоспут кэргэннии дьон. ☉ Супруги, муж и жена. Эр-ойох буол, кэргэннии буол, холбос
□ Эр-ойох охсуһара, эр-ойох тапсыбата бэрт элбэх буолар, онон оруннанаоруннана дьону барытын кулаакка таһаарар табыгаһа суох, алҕас буолуох тустаах. П. Ойуунускай. Таасчыт уонна Огдооччуйа эр-ойох буолан, ийэлэрин кытта балаҕан туттан, туспа ыал буолан олорбуттара. Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Тугу эмэ үөһэ-аллара араастаан эргитэ туппалаа. ☉ Вертеть в руках, щупать, осматривать с разных сторон
[Ньукуус] лэппээскини эргитэн-урбатан көрүтэлиир. Күндэ
Көмүс тутааччы тааһы ылан эргитэурбата туппахтаата. Н. Якутскай
Пал Палыч ол толуонун илиитигэр бэрт өр эргитэн-урбатан көрбүтэ. Н. Заболоцкай
2. Булугас-талыгас өйгүнэн сатабыллаахтык сатаан эргин. ☉ Ворочать большими деньгами, заниматься крупными денежными обротами, управлять, распоряжаться чем-л. большим, важным
Эргитэн-урбатан сүрдээх дьон. Амма Аччыгыйа
Сатаан эргитэр-урбатар, тугун барытын сыанаҕа таһаарар киһи дииллэр. М. Ефимов
Тойон албыннаһар, ньылаҥныыр, сатаан эргитэр-урбатар дьону сөбүлүүр. У. Ойуур

1) муж, супруг; эр киһи мужчина; эргэ таҕыс = выходить замуж; эр киһи тыла биир погов. мужчина верен своему слову; 2) мужественный человек, мужчина; молодец, удалец; үтүө эр добрый молодец; эр бэрдэ лучший из мужей; эр дьүһүнүгэр баар погов. добрый молодец узнаётся по виду.

каждый (из присутствующих); эрбиир үллэстиҥ поделите (это) между собой; эрбиир киирэн иһиҥ выходите по одному.

служебный гл., входит в состав аналитической ф. видообразования 1) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выражает начало продолжающегося действия: баран эрэбит мы уходим; ааһан эрэллэр они проходят; 2) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выражает протяжённость действия от начала до определённого предела или совершаемость действия в ограниченных отрезках времени: миигин күүтэн эрээр ты меня подождёшь (пока я не приду или нек-рое время); манна олорон эриэм я тут поживу (до поры до времени); манна туран эр ты пока постой здесь.

побуд. от эргий= 1) вертеть, крутить, кружить; көлөһөнү эргит = вертеть колесо; 2) двигать, обводить кого-что-л. вокруг чего-л.; күөлү эргит = заставить кого-л. обойти озеро кругом; 3) повёртывать, поворачивать; үтэһэни эргит = повернуть рожок; эргитэ уур = перевернуть (на другую сторону); эргитэ тарт = поворотить, повернуть назад # эргитэ санаа = обдумать хорошенько, со всех сторон.

n. man, male; эрдээх a. masculine; эр санаа n. courage

v. to be; =ан эр= conv. to begin to do something and continue doing so