күндү 2 диэнтэн атаах. Ким төрүүр бу сиргэ Олус да күндүчээн, Олохпут кэскилэ — Кыпкыра киһичээн. А. Старостин
«Киэр буол!» — диэбитим Филипкэ, Кини онуоха: «Кэл барыах! Көмүһүкчээним, күндүчээним, Көрүмүөххэ-көрбүтчээним!» …… Эҥини эппитэ, биллэн турар. Н. Некрасов (тылб.)
Күндүчээним тыаттан кэллэ, Буспут отону аҕалла, Этиэхпин кыайан эппэтим: «Эйигин таптыыбын!» — диэбэтим. М. Джалиль (тылб.)

дьүһ. туохт. Кэдэччи соҕус туттан тур, хаамп (кыра уҥуохтаах чэпчэки, хатыҥыр киһи туһунан). ☉ Стоять (ходить), слегка откинувшись назад (о тщедушном человеке маленького роста)
Оҕонньор кыра уҥуохтаах таатайбыт хатыҥыр киһи, намыһах мырчыстаҕас сүүстээх, кимистигэс сыҥаахтаах, хара бараан сирэйдээх. Н. Габышев
Күнү күннүктээн Көрүлүүр мэниктээн, Таатайбыт киһичээн Татыйык ыала — чээн. С. Тимофеев
Өлөксөй кинилэр аттыларыгар таатайан турар. А. Сыромятникова
ср. хак. тазай ‘стоять, выпятив живот и расставив ноги’

1. аат.
2. Тугу эмэ үөрэнэн сатыыр буолуу, үөрүйэхтэнии, үөрүйэх. ☉ Умение, навык. «40 ырыатыгар» Күннүк Уурастыырап …… поэтическай дьоҕура, сатабыла улаханнык үүммүтэ. Софр. Данилов
   Булт сырыытын таба хаамыахха, — булка сатабыл быраап. Л. Попов
   Аты сүүрдүү сатабылы эрэйэрэ, ат төһө кыахтаах иһэрин эндэппэккэ билии наада этэ. И. Федосеев
   Сэриигэ ахсаанынан буолбакка, сатабылынан кыайаллар диэн итинниги этэллэрэ буолуо. И. Сосин
   △ Тугу эмэ уһулуччу табан оҥоруу, уһулуччу сатааһын. ☉ Исключительное умение делать что-л., мастерство
   Ити сүҥкэннээхэй улахан сомсор тимиринэн бэйэҥ илиигинээҕэр дьороҕойдук туттаҕын. Дьэ бу буолар сатабыл, ускуустуба диэн! И. Данилов
3. Туох эмэ ордук табыллар, барыстаах-сүүйүүлээх өттүн булан өйдөөһүн; бэйэ сүүйэр ньыматын өйдөөһүн. ☉ Умение находить удобный, выигрышный для себя способ осуществления, достижения чего-л., сообразительность; хитрость
   Эдэр ыччат олус судургу, быһаччы… Көрдөстүлэр да, ылар эрэллээхтэр. Оннук буолбат. Сатабыл наада: арыт үҥүс, арыт көрдөс, арыт этис, ардыгар, бэл, ньылаҥнас. Н. Габышев
   [Доҕорум] дьоҥҥо биһирэппитэ. Хоһуунунан, эрчиминэн, сатабылынан, тылынан-өһүнэн. Н. Кондаков
   Сэриигэ ахсаанынан буолбакка, сатабылынан кыайаллар диэн итинниги этэллэрэ буолуо. И. Сосин
4. Туох эмэ сатанар, сөпкө оҥоһуллар ньымата (тардыы ф-гар тут-лар). ☉ Умение делать что-л., владение какими-л. навыками, искусство, мастерство (употр. в притяж. ф.). Кыһын хортуоппуйу харайыы сатабылын булбаппыт
   □ Ыҥырыалар тутуу сатабылыгар да, «кэпсэтэргэ» да кимтэн даҕаны үөрэммэттэр
   Ол кинилэр төрүөхтэриттэн дьоҕурдара. ББЕ З
5. даҕ. суолт. Туох эмэ ордук табыллар, барыстаах-сүүйүүлээх өттүн булумтуо; сатабыллаах. ☉ Умеющий находить благоприятный способ осуществления чего-л., сметливый, сообразительный, находчивый; хитрый
   Саһылга уруулуу сыстаҕас быһыылаах, Арыынан соппуттуу Ньалҕаардар саҥалаах Киитэрэй Кирисээн Сатабыл киһичээн. Р. Баҕатаайыскай
   Кыстаанык баран, милииссийэҕэ билинэн кэпсээн, буруй-сэмэ боруостаһаары гынар. Сатабыл табаарыс. Н. Габышев
   Туркенич хоодуот уонна сатабыл киһи буолан Марфаны булбута. А. Фадеев (тылб.)
   ◊ Сатабыла суох кэпс. — киһи сатаан өйдөөбөтүн курдук, толоос, сүөргү (хол., кээмэйинэн киһи сүөргүлүөн курдук аһара улахан). ☉ Невероятный, невозможный (напр., по размерам); неприличный. Сатабыла суох улахан. Сатабыла суох элбэх. Сатабыла суох куһаҕан. Сатабыла суох быһыы