и. д. от холуннар= очернение, хула; клевета.

клевета, оговор; балыырга түбэс = стать жертвой клеветы.

м. 1. разг. (клевета) холуннарыы; 2. (заклинание) алгыс, алгыс тыл.

кир-хах диэн курдук
Оҕо кири-хоҕу көрдөҕүнэ: «Пахай, пахай», — дии-дии тэйэ хаамар. Болот Боотур
2. көсп. Холуннарыы, баһааҕырдыы. ☉ Клевета, оговор
Бары кир-хох барыта миэхэ сыстар. С. Ефремов

сир-буор аннынан тайно, тайком, незаметно (распространять слухи, клевету).

I
аат. Киһини холуннаран кэпсээһин, сымыйанан үҥсүү. ☉ Порочащая кого-л. ложь, клевета
Хоп куһаҕан дииллэр да, киһи хобунан олорор ээ. А. Софронов
Ардах кэнниттэн эмээхситтэр биир-икки хонукка өстүһэллэрэ, бэйэлэригэр хардарыта хобу тасыһаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Хобу итэҕэйэн, үтүөҕэ тиийбит баарын истэ иликпин. М. Доҕордуурап
ср. тув., алт. коп ‘клевета’, хак. тув. хоп, монг. хов, бур. хоб ‘сплетня’
II
тыаһы үт. т. Туох эмэ охсуллар лаһырҕас тыаһа (хол., ытыһы таһынар тыас). ☉ Короткий, отрывистый, звонкий звук, хлопок
Хоонньуттан хостоон оҕонньор холтуунун «хопхоп» оҕуста. Болот Боотур
ср. казах. ҕоп ‘нечто пустотелое, пустое внутри, полое’

аат. Кими, тугу эмэ холуннарыы, киртитэн кэпсээһин. ☉ Клевета на кого-л., опорочение кого-л.
Тугу оҥорорго боччумнаахтык сыһыаннаспат буоллаххына, ол аата үлэни баһааҕырдаҕын, оттон үлэ баһааҕырдыыны сөбүлээбэт, иэстэһэр. «ХС»
Мин олус аһара баһыылаах кириитикэҕэ, ону ааһан, баһааҕырдыыга түбэһэ сылдьыбыттаахпын. С. Данилов
Бу бэлиэтээһиннэр норуот тылынан айымньытын үрдүттэн баһааҕырдыы туоратыллан барбытын туоһулаабаттар. СГС СЛКСБ

1. аат. Кими эмэ онно суоҕунан, сымыйанан холуннарыы, сымыйанан буруйдааһын. ☉ Клевета, порочащая кого-л., ложное обвинение кого-л. в чем-л. «Ити барыта сымыйа!» – Маайа хара балыыртан абаккаран, хараҕын уута кууран хаалар, куолаһа кытаатар. Н. Якутскай
   Эрдэттэн да сэрэйиэ эбит – маннык хара балыырга түбэспитин, дьүөгэлэрэ киниэхэ кэнникинэн тоҕо эрэ тоҥкуруун, көһүүн буолан испиттэрин. С. Федотов
   Арбана хайҕаннахпына – Дойдубар талаһабын, Балыырга баттаттахпына – Дойдубар талаһабын. С. Данилов
   Ол гынан баран, чахчы балыыр эмиэ суохха дылы, тойон барытын сөпкө аахсыбыкка дылы. Амма Аччыгыйа
2. даҕ. суолт. Хоптоох, холуннарыылаах, буруйдааһыннаах. ☉ Клеветнический, обвинительный
   Хаххалыыр хара санаа – халбарый, Күлүктүүр күтүр санаа – күрэн, Баттыыр балыыр санаа – бар. А. Софронов
   «Омугумсах», «бурсуй» диэбит Ордуос, балыыр уураахтар, Ол кэмҥэ миигин үөхпүт Эҥин бурут тыллаахтар. С. Данилов

1. 1) чёрный; тёмный; хара өҥ чёрный цвет; хара былыт готовая пролиться туча; хара ыт чёрная собака; хара хаалтыс чёрный галстук; хара ат вороной конь; чох (или көмөр) хара чёрный как уголь; ыас хара чёрный как смоль; хара мэҥ чёрная родинка; 2) перен. чёрный, мрачный, дурной, злой; хара санаа чёрные, мрачные мысли; хара суол а) чёрное дело; б) порок; 2. употр. в нек-рых сочет. в качестве усил. сл.: хара ааныттан (или маҥнайгыттан) с самого начала; хара сарсыардаттан с самого утра; хара төрүөҕүттэн с самого рождения; хара көрсүөҕүттэн с первой встречи; как только увидел; хара сор большое (букв. чёрное) несчастье; хара түөкүн ужасный плут, мошенник; хара накаас тяжкие муки; муки ада; мука мученская; хара балыыр тяжкая клевета # аат харата а) спустя рукава; б) нехотя, неохотно; киһи-хара буол = стать человеком, выйти в люди; хара аан уст. чёрный ход; хара бараан смуглый; хара көлөһүн труд в поте (лица); хара кутуйахсыт самка полевого луня; хара өлүү проказа, лёпра; хара самыыр дождь без примеси снега; хара сар сарыч обыкновенный; хара сир а) чернозём; б) земля, грунт, почва, не покрытые снегом; хара сыыр яр, обрыв, крутой берег; хара торучча семена чёрной торицы; хара туруйа чёрный журавль; хара тыа а) дремучий лес; б) лиственничный лес; хара тыыммын харыстаа фольк. защити бедную душу мою; хара улар глухарь-самец; хара уу буол = промокнуть до ниточки; промокнуть насквозь; хара уунан олор = остаться без пищи на одной только воде; хара үлэ а) физическая работа; б) чёрная работа; в) черновая работа; үлэм харатын бүтэрдим вчерне я работу закончил (напр. над повестью, рассказом); харах харата зрачок; хара хаас новоземельский гуменник (вид гуся); хара чөкчөҥө щегол.

I 1. 1) имя; прозвище; кличка; аатыҥ кимий ? как твоё имя?, как тебя зовут?; хос аат прозвище; аҕатын аата отчество; ытым аата Харабыл кличка моей собаки Страж, мою собаку зовут Страж; аатынан ыҥыр = звать по имени; аат биэр = давать имя, кличку, прозвище; 2) название; заголовок, заглавие; кинигэ аата название книги; 3) имя, известность, слава; үрдүк аат высокое имя; слава; аакка киирбит прославленный, известный; аатын алдьат = опозорить; аатын киртиппит он запятнал своё имя, свою честь; аатын ыл = победив, обесславить; 4) звание; республика үтүөлээх учууталын аатын биэрбиттэр ему присвоили звание заслуженного учителя республики; 5) именины; 2. в ф. дат. п. выступает в роли послелога со значением во имя, в знак, в честь, в память чего-л.; ийэ дойду аатыгар во имя родины; бу малы Москваҕа сылдьыбыт ааппар атыыластым эту вещь я купил в память о пребывании в Москве; 3. в знач. модальной частицы употр. при противопоставлении: аҕатын сүрэхтээх аатыгар сүрэҕэ суох уол төрөөбүт в противоположность работяге отцу сын оказался лентяем (букв. родился сын-лентяй) # аат аҕай харата кое-как, спустя рукава; аата (или аатыгар ) эрэ а) дрянной, неважный; только и славы, что...; аата эрэ сүөһү дрянная скотина; аатыгар эрэ үлэһит неважный работник; б) для виду; спустя рукава; аата эрэ үлэлиир он работает только для виду; аат былдьас см. былдьас ; аатыттан ааспыт а) это стало ни к чему непригодным; илим аатыттан ааспыт сеть стала ни к чему непригодной (вся изорвалась); б) оно стало ни к чему непригодным (о животном); аатыттан суох и в помине нет; аат ыыт = распространять клевету; клеветать на кого-л.; ити аата см. ити 2; ол аата см. ол II; туох аатай см. туох .
II ад||адский; аат уола ! бран. исчадие ада!; аҕабыт ойоҕо аакка түһэр погов. жена священника в ад попадает.