бить молотом; ковать.

1) толочь, мять, разминать; туой эллиир он мнёт глину; 2) ковать; тимири эллээ = ковать железо.

1) быть, работать кузнецом; аҕам колхозка уһанар мой отец работает в колхозе кузнецом; 2) мастерить; маһы уһанар он столярничает; уһанар дьиэ а) кузница; б) мастерская; 3) перен. ковать; кыайыыны уһан = ковать победу.

1) сплющивать что-л.; придавать плоскую форму чему-л.; ковать (металл); 2) отбивать, точить (косу); хотууру таптай = отбить косу; 3) хлопать, похлопывать кого-что-л. (рукой); оҕотун таптайан утутта она убаюкала ребёнка лёгкими похлопываниями руки; арыыны таптай = колотить, сильно хлопать по маслу (чтобы выбить из него остатки пахты).

1) прям., перен. ударять, бить, колотить; маһынан оҕус = ударить палкой; оҕус = да дугдуруй= погов. что ударить, что замахнуться; 2) бить, ударять во что-л.; барабааны оҕус = бить в барабан; чаһы уон иккини оҕуста часы пробили двенадцать; 3) срубить (построить); ампаарда оҕус = срубить амбар; 4) косить (траву); 5) токовать (о тетеревиных); 6) лепить (горшки); 7) ковать, выковывать; быһаҕы оҕус = выковать нож; 8) отдавать (об огнестрельном оружии); 9) в сочет. с деепр. на =а, =ы основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает быстроту или поспешность совершаемого действия: бара оҕус = идти быстро; таҥна оҕус = поспешно одеваться; оҥоро оҕуста он уже сделал что-л. # охсор охсубут он разбит параличом, его разбил паралич.

туохт.
1. Балтанан оҕус; эллээ. ☉ Бить большим молотком; ковать
Болгуону, эт курдук быһыта сынньан, кырбастаан баран, аналлаах күөскэ, кыһаҕа хас эмэ төгүл ууллараууллара тоҥоро-тоҥоро балталыыгын. Күннүк Уурастыырап
Күөрт күүскэ үрдэҕинэ, тимир бэрт сотору кыһыл сукуна курдук өҥнөнөр, ол итии тимири уус балталаабытынан барар. А. Сыромятникова
Кини (Ылдьаа) тимири балталыылларыттан бырдаҥалыыр кыһыл кыырпахтары саҥата суох одуулаһа турда. Д. Таас
2. көсп., кэпс. Балтанан охсон эрэр курдук чиҥ-чиҥник саҥар. ☉ Произносить слова раздельно, подчеркивая ударения (подобно удару большого молота). Дьуурай, хас биирдии тылларын, балталаан эрэр курдук, чиҥ-чиҥник этитэлээтэ. А. Федоров

с. 1. тимир; листовое железо лиис тимир, ылтаһын; куй железо, пока горячо поел. тимири итиитинэ эллээ; 2. собир. (изделия) тимир мал; 3. мед. (лекарство) тимирдээх эмп.

I
туохт.
1. Тимири, көмүһү (атын да металы) ууллар. ☉ Плавить, выплавлять металл из руды (напр., железо, золото)
Аны кэлэн мин кыһам кытыастыа, мин кыстыгым көмүһү-алтаны уһаарыа, уулларыа дуо? Суорун Омоллоон
Уйбаан уус: «Уһааран, уулларан уус ахан буоллаҕым», — диэн субусубу ыллаан куйаарар. М. Доҕордуурап
Манна тимир уустара болгуолары уһаарар оһохторо бааллара. МАП ЧУу
2. Ууллубут тимири (атын да металы) хатаран таһаар (собуоту этэргэ); тимири хатар, хатаран тугу эмэ оҥор (тимир ууһун этэргэ). ☉ Закаливать металл (напр., на заводе); изготовлять что-л. путём закаливания (о кузнеце)
Кэтит биилээх, чараас иэдэстээх чэпчэки баһымньылары уһааран, кыстыгын тыаһа лыҥкыныы ыллаата. М. Доҕордуурап
Уһааран оҥоруох тустааххын Дьикти тимиртэн иччилээх тыллааҥҥын Хомуһуннаах хомуһу хоҥкунас тыастааҥҥын. «ХС»
Соҕурууҥҥу собуоттар хайыы-үйэ чугууну тымныылыы үрдэрэн уһаарбыттара, таҥастаабыттара. «Кыым»
3. көсп. Тугу эмэ буһаран-хатаран, оҥорон таһаар. ☉ Строить, создавать что-л. упорным трудом, ковать (напр., счастье)
Баҕарабын мин бары дьоҥҥо Саргы эҥээрдээх саҥа дьылы, Уус тыл уйадытар баай абын Уһаарар поэт чулуута төрүөн. И. Эртюков
Саҥа олох сайдарүүнэр Кылаассабай охсуһуутун Кыһатыгар уһаарбытыҥ. Күннүк Уурастыырап
Олоҕу кини бэйэтэ оҥорон, уһааран, инники кэккэҕэ испитэ. Э. Соколов
◊ Тимир (тимири) уһаар көр тимир II
Апполинарий аҕата тимир уһаарар собуокка литейщик этэ, ийэтэ дьиэтигэр олороро. П. Филиппов
Былыр саха уустара тимири хайдах уһааралларын туһунан М.Я. Струминскай …… сиһилии суруйбута. СНЕ ӨОДь
Археолог А. П. Окладников тимир уһаарар оһохтор ордон хаалбыт тобохторун булаттаабыта. ДНА СХБКК
II
туохт. Сүүрүк устун уһуннаран атын сиргэ ыыт, илт (хол. маһы). ☉ Сплавлять по воде (напр., древесину)
Сайын өрүс баһыттан тутуу маһын уһаардахпытына, бэйэбэр биир кыра дьиэ маһын аҕалыныам, туспа ыал буолуом диир. Болот Боотур
Биһиги Дьокуускайга болуот уһааран иһэр дьону кытта олорсон, өрүһүнэн айаннаан киирбиппит. «ЭК»
Уста сылдьар носуоһу сүүрүк эбэтэр тыал уһаарбатын наадатыгар дьаакырданыахтаах. БАА ОКН

туохт.
1. Уустаан-ураннаан чочуйан тугу эмэ оҥор, оҥорон таһаар (хол., мастан). ☉ Мастерить что-л. вручную (напр., из дерева)
Урут онуманы уһанар оҕонньоттор да сэдэхсийдилэр. С. Никифоров
Ахмед уһанарын сөбүлүүр киһи, күн аайы дьиэтин таһыгар тугу эмэ устуруустуу, эрбии сылдьар буолар. У. Ойуур
Уһанан, уруһуйдаан ойуу-бичик дьэрэлитэр, атын да үлэҕэ-түбүккэ тиритэр-хорутар, дьоҥҥо-сэргэҕэ сырдыгы, кэрэни ыһа сылдьар киһиэхэ куһаҕан санаа уйаламмат. НБФ-МУу СОБ
2. Тимири уулларан таптай, тугу эмэ оҥорон таһаар (хол., тимир, көмүс ууһун этэргэ). ☉ Ковать (напр., железо, золото)
Уйбаан уус хайа тэллэҕэр кыһатын өрөн уһанан ньаргыытыыр. М. Доҕордуурап
Сарай ойоҕоһугар илиинэн эргитэр үүттүүр ыстаныак турар, сиргэ уһанар кыстык, ол-бу массыына чаастара сыталлар. С. Ефремов
Сэргэй Баһылайабыс уолун Хабырыылы уон түөрт сааһыттан тимиринэн уһанарга үөрэппит. ЧАИ СБМИ
3. көсп. Тугу эмэ айа-тута, түстүү сырыт. ☉ Творить, созидать
Олох уҕараабат уотун уматаммын Олоҕу уруйдуур, дьолу уһанар Суос-соҕотох ыра санаалаахпын. С. Данилов
Оччоҕо сир ийэ уйгуну-быйаҥы уһанаары, олоҕу салгыы түстээри көҕөрө силигилиэ. В. Фёдоров. Өлүөнэ икки өттө дьолу-соргуну уһанар олоҕунан түллэҥниир. П. Аввакумов
◊ Уһанар дьиэ — уус уһанар дьиэтэ. ☉ Кузница, мастерская
Холкуос уһанар дьиэтигэр быыстала суох, куруутун үлэлээбит ыстааһын иһин үлэ күнэ эбии ааҕыллар. КПЫ
Кэлин мастарыскыай, гараас, уус уһанар дьиэтин, оскуола туппуппут. ДФС КК
Биирдэ Давыдов бурдук быһар массыына өрөмүөнэ хайдах баран иһэрин көрөөрү уһанар дьиэҕэ киирдэ. М. Шолохов (тылб.). Уһанар тэрил (тээбирин) — уһанарга туттуллар бытархай ол-бу тэрил, тээбирин. ☉ Слесарные инструменты
Бэйэҥ үөрэммит оскуолаҕар уһанар тээбириннэри булан биэрэриҥ буоллар. А. Бродников
Уһанар тэриллэрин орун-оннуларыгар туруортарда. «ХС»
Макарий Денисович, бу мастарыскыайгытыгар уһанар тэрилгит элбэҕэ сүр. «Чолбон»
ср. кирг., алт., хак. узан ‘работать, заниматься каким-л. ремеслом’

туохт.
1. Туох эмэ хоччорхойу, хаппыты сымнатаары илдьи сыс, мэһий, имит. ☉ Толочь, мять, разминать что-л. жёсткое, твёрдое
Ону истэ-истэ кырдьаҕас эмээхситтэр, таба хаппыт силгэтин ыстаан мүлүктүү-мүлүктүү тириини эллииллэр. Н. Якутскай
Үрүҥ туойу эллээн баран хатардахха хайдыбат, кыбыс-кытаанах буола хатан хаалар. И. Данилов
Куҥ эти сууйан, силгэтин ылҕаан, кыра гына кырбастаан баран, ас өтүйэтинэн эллииллэр, ол кэнниттэн лапса курдук гына кырбыыллар. Дьиэ к.
2. Маһы суор, чочуй, таҥастаа. ☉ Обработать дерево, выстрогать нужную форму
Сэргэни Ырыа Ылдьаа үс төгүрүк сылы быһа таҥастаан, эллээн чочуйбута. Н. Лугинов
Хаптаһыҥҥа сырылаан, Хабырынар устуруус: Кыҥаан эллиир дьуххалаан, Кылбарытар мындыр уус. Р. Баҕатаайыскай
Урукку курдук тутууну аҥаардас сүгэнэн эллээн суоруу уурайда. Тутуу үлэтигэр тиэхиньикэ күүһэ туттуллар буолла. «Кыым»
3. Тимири кытардан баран таптай, балталаа. ☉ Ударами молота придавать раскалённому докрасна металлу какой-л. вид, ковать
Элбэх да тимири Оҕонньор эллээтэ, Үс түүннээх үлэтин Түмүгэ кэллэ дьэ. Эллэй
Онон сиикэй соҕус тимири эллээн, таптайан охсуллар. ПАЕ ЭАБ
Таһыттан киллэрбит тимирдэрин кыһа бэлэһиттэн туртаччы кытардан таһааран, холбуу эллээн батырҕатта. С. Васильев
4. көсп. Олох араас ыарахаттарыгар мускуллан бус-хат, кииллий, ыарахаттары эрдээхтик туораа. ☉ Становиться нравственно крепким, стойким, выносливым, закаливаться, мужественно переносить испытания
Кини эн курдук эмиэ Долгуйбат тоҥ туруктаах буоллун, Этиҥ, чаҕылҕан, силлиэ Эллээн кииллиппит эттэннин! П. Тобуруокап
Эрэй-муҥ эллээбэтэх, олус көнө сүрүннээх киһи тосторо түргэн быһыылаах. Э. Соколов
Олох барахсан үөһүгэр уктан, уһааран, Өлбөт үөстээн, имитэн эллээбитэ, Оҕо сааска үлүскэн үлэ, суткураан Инчэҕэй талахтыы эрийэн эрчийбитэ. «Чолбон»
♦ Эмньигин эллээ — иннин ыл диэн курдук (көр илин I)
[Күн Толомон Ньургустай оҕобут] Биһиги тойон иччибитин хаҥылын сыһытан, эмньигин эллээн, дохсунун солбонутан, эргичийэн кэлэр күҥҥэр уол оҕонон уруйдуох этибит. ПЭК ОНЛЯ III
[Кулун Куллустуур:] Күн Толомон Ньургустай удаҕан, Мин диэтэх киһини Бигэ үүдэһиммин айгыратан, Эмньикпин эллээн туран Эр гынаары Эргитэн аҕалбыта баара. ТТИГ КХКК
ср. тур. елле ‘касаться руками, трогать; щупать’, тюрк. эл, чув. ал ‘рука’, монг. элдэх ‘выделывать (кожу); раскатывать (тесто)’, бур. элдэхэ ‘мять; возделать (землю)’