прил. яблочнай, яблоко; яблочная кожура яблоко хаҕа.

яблоко || яблочный; буспут яблоко спелое яблоко; яблоко хаҕа яблочная кожура; яблоко маһа яблоня.

I. (кожа с шерстью) тирии; волчья шкура бөрө тириитэ; 2. (кожура) тирии, хах; шкура апельсина апельсин хаҕа; # испытать на своей шкуре бэйэҥэккинэн-хааҥҥынан бил.

1) наружная оболочка чего-л.; сымыыт хаҕа яичная скорлупа; хортуоппуй хаҕа картофельная кожура; сиэмэ хаҕа кожура семени; 2) перен. употр. с частицей эрэ : хаҕа эрэ хаалбыт от него осталась одна оболочка (говорится о человеке, сильно страдающем от какой-л. болезни или переживающем большую трагедию) # ымынах хаҕа короста.

ж. 1. (кора, кожура) хах; апельсиновая корка апельсин хаҕа; 2. (затвердевший слой) хах; ледяная корка муус хах; 3. (у хлеба, пирога) хах, тас; # прочитать книгу от корки до корки кинигэни куоркатыттан куор-катыгар диэри аах, баһыттан атаҕар диэри аах.

туохт.
1. Сыста сылдьар тугу эмэ (хол., мас хатырыгын, туоһу) хоҥнорон, арааран ыл. ☉ Отрывая, отделять, снимать что-л. с чего-л. (напр., кору с дерева)
Кини хас да ыраас хонууга хатырык хастаан сиргэ умса уурталаабыта. М. Доҕордуурап
[Оҕонньор] сиэнэ Сашалыын туос хастыы сылдьаллар. «ХС»
— Ураһа хаппахчыта буолар туоста хастаан кулуҥ! «Чолбон»
2. Туох эмэ сабыытын, хаххатын суйдаа, суох гын. ☉ Оголять, обнажать что-л., срывая, сдирая верхний покров
Харайдаанап суорҕанын төбөтүттэн хастыы тарпыттарыгар уһугунна. Софр. Данилов
Кумахтаах буору күүстээх тыал хастаан кэбиспит. АЕ СТ
3. көсп. Тугу эмэ көрдөөн эбэтэр туох эмэ наадаҕа элбэх сири кэрий, тилийэ хаамп. ☉ Обойти, исходить много мест в поисках чего-л. [Эмээхсин:] Биир бургунастааҕым, ону сүтэрэн киэҥ сири хастыырым. А. Сыромятникова
Оттон «Саһыллаах» холкуос маныыһыта Сэргээчээн бу ынаҕы көрдөөн аан дойдуну хастаабыта. Д. Таас
4. көсп. Ким эмэ сымыйатын, албынын арый, саралаа. ☉ Разоблачить чей-л. обман или тайные замыслы, вывести кого-л. на чистую воду
Кулаак биһиги холкуоспутугар киирэн араас алдьатыыны-кээһэтиини оҥорор. Итини барытын хастаан таһааран, кинини холкуостан батан таһаарыллыа. Күндэ
Чөрөктүүрэп үчүгэй аҕайдык сирэйгин хастыа эбээт! А. Сыромятникова
♦ Иэнин хастаа көр иэн I
[Манчаары Түүлээх Уллуҥахха:] — Миэхэ балыйтараары ампаары алдьаппыт сураххын истиэм да ирдээн тиийэн иэҥҥин хастыам! И. Гоголев
Билэ-билэ эппэтэххин биллэрбин эрэ, иэҥҥин хастыам, хотуой! «ХС». Тириитин хас- таа — тириитин сүл диэн курдук (көр сүл I)
ср. др.-тюрк., тюрк. хас ‘кора, кожура’, хак. хаста ‘снимать наружный слой чего-л.’

аат. Туох эмэ тас өттө, бүрүөтэ, таһа. ☉ Наружная оболочка чего-л., скорлупа (яичная), кожура (напр., картофельная), кора. Сымыыт хаҕа. Хортуоска хаҕа
□ Кинигэ доҕоргун Киртитэр буолума, Хахтарын, лиистэрин Хайыта тыытыма. Е. Васильев
Сиэмэ [фасоль киэнэ] тас өттүттэн килбэчигэс ньалҕаархай хаҕынан бүрүллүбүт. КВА Б
♦ Хаҕа эрэ сылдьар (олорор) — туох эмэ санааҕа-онооҕо ылларан эбэтэр ыалдьан тугу да сэҥээрбэккэ, санаата атыҥҥа сылдьар (олорор). ☉ Будучи больным или озабоченным чем-л., не обращать внимания ни на что другое вокруг (букв. только оболочка ходит (сидит))
Ол күн уруоктарга мин хаҕым эрэ олоорто. Н. Габышев
Дириэктэрбит …… ыарытыйар. Мин көрдөхпүнэ, олох бүтэн баран, хаҕа эрэ сылдьаахтыыр да, ону ол диэбэт. Н. Босиков
Дьиэбин ахтан хаҕым эрэ сылдьар. В. Иванов. Хаҕа эрэ хаалбыт — 1) улаханнык ырбыт-дьүдьэйбит, этэ-сиинэ бараммыт. ☉ Крайне похудеть, отощать (букв. [от него] осталась одна оболочка)
[Анна Петровна:] Оту да охсорум, бурдугу да быспахтаһарым… Билигин хаҕым эрэ хааллаҕа эбээт. «ХС»; 2) хаҕа эрэ сылдьар (олорор) диэн курдук
Куттанан хаҕа эрэ хаалбыт, иһиттэн саҥата тахсыбат буолбут Өрүүнэ киирдэ. Н. Босиков
[Хаппытыан] дьыалаҕа иҥнибит киһи хаҕа эрэ хаалбыкка дылы, санаата-өйө атыҥҥа бара турар. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. хас, хаз ‘кора’, хах ‘долька; ломтик’, хак. хаах ‘скорлупа’, монг. хаг ‘тонкий слой чего-л. на поверхности’