аат. Киһи тылын кыһыыта, абата. ☉ Ядовитость, язвительность, колкость речи
Ким эрэ бэтэлээх саҥарбытыгар, бары күлсэн ньиргиһэ түспүттэрэ. Эрилик Эристиин
«Аллайан буолабуола, Айаҕа аллаҕар дуо», — диэбитэ. Тумсуҥ туустаах этэ, Бэлэһиҥ бэтэлээх этэ. П. Ойуунускай

обижать, оскорблять; говорить колкости; кинини өһүргэттиҥ ты его обидел.

аат. Кими эмэ атаҕастаан, сэнээн күлүү гыныы эбэтэр оонньуу-күлүү оҥостуу. ☉ Насмешка, издёвка, колкость
Бөлүһүөк буолар диэн кытаанах эбит — бары Иирбит Ньукуус диэн элэк-хаадьы гыналлар. П. Ойуунускай
[Бэһиэлэйэп] бэргээбит күнүгэр дьиэтигэр киҥэ-наара холло, дьадаҥы тулаайахтары ииппитин үөҕэтүрүйэ, элэк-хаадьы оҥосто олорор. Амма Аччыгыйа

аат. Сытыы уһуктаах бытархай туттар сэптэр. ☉ Общее название мелких колющих инструментов (иголка, шило и т. д.)
Күлкэдийбэт, мөлтөөбөт Күтүр күүстэннэрбин, Иннэ-бүргэс буолан Иҥииргэ иҥиннэрбин... А. Софронов
Төһө да кылгаһым-кыараҕаһым иһин, биир иннэни-бүргэһи уорбакка эрэ буорга киирэр баҕалаахпын. Болот Боотур
♦ Иннэ-бүргэс буол - киһини сүгүн сырыттыннарбакка баайса, тутуһа сырыт; тылгынан хадаардаһа, хаарыйа сырыт. ☉ Придираться к кому-л.; беспокоить, тревожить кого-л., причинять неудобства кому-л.
Дабыыт Өксүөн киниэхэ иннэбүргэс буолбутуттан олус кыһыйа санаата. «ХС». Иннэ-бүргэс тыл - кыһыылаах-абалаах тыл; киһини хаарыйар хатыылаах тыл. ☉ Язвительное слово, колкость
Аанчык уруккутун курдук Эдьиэйэни иннэ-бүргэс тылынан бултаспат буолан хаалбыта. Н. Босиков. Иннэ-бүргэс үрдүгэр олорор (буолар) - туох эрэ буолар диэн дьиксинэ, долгуйа олорор; кыбыстыылаах балаһыанньаҕа киирэн олорор. ☉ соотв. сидеть (быть) как на иголках
Сэмэнчик аһаан бүтүөхтэригэр диэри иннэ-бүргэс үрдүгэр олорор. Н. Якутскай
«Тугу эмэ атыылаһыаҥ буолаарай, дьэ кытаат» диэбиттии көрөн-истэн, олоруох-туруох сирин булбакка иннэ-бүргэс үрдүгэр буола түһэр. «ХС»

I выструганный; үчүгэй кыһыылаах ук хорошо выструганная рукоятка.
II 1) причиняющий зуд, зудящий; кыһыылаах ымынах чесотка; 2) перен. вызывающий досаду, раздражающий; кыһыылаах тыл язвительные слова, колкости # кыһыылаах оонньуу азартная игра.

1. даҕ.
2. Үөн буолбут, үөн ыспыт. ☉ Червивый. Үөннээх тэллэй элбээбит
   □ Үөннээх эт сүгэһэрдээх, Буордаах эт аһылыктаах, Муҥутуур түөкүн аатырбыт Мин муҥнаах буоллаҕым. С. Зверев
   Оччоҕо аатырар Темза өрүс кирдээҕиттэн, кылы кырбаабыт курдук кыймаҥнас үөннээҕиттэн сиргэнэн турабын. П. Филиппов
3. көсп. Хаадьыланарын сөбүлүүр, дьээбэлээх-хооболоох. ☉ Насмешливый, хитрый, ехидный
   Тылыгар киллэрэн эрэриттэн үөрэн тойоно үөннээх баҕайытык мичээрдии-мичээрдии, эмиэ саҥаран сыыбырҕатар. Н. Якутскай
   Кыл Сэлээппэ [киһи] харахтарыгар үөннээх кыымнар көстүтэлээбиттэрэ. Л. Попов
   Диэличчи көрбүт саһархайдыҥы киэҥ харахтара туох эрэ элэктиир үөннээх кыымнарынан килбэчиһэллэрэ. «Чолбон»
4. аат суолт.
5. Элэк-хаадьы оҥосторун сөбүлүүр, дьээбэ-хообо киһи. ☉ Человек, любящий язвить, насмехаться, насмешник
   Эрэйдээҕим сонун сыыһын хайа үөннээх муокастаабыта дуу, туһалаабыттарын дьүһүнэ эбитэ дуу, ыйаабыт сириттэн киллэрэн оһох кэннигэр бырахпыттар. Амма Аччыгыйа
   [Кэтириинэ:] Тугу-тугу кыҥынайаҕын уоһуҥ иһигэр, үөннээх? Н. Түгүнүүрэп
   «Оо, үөннээх!» — эдьиийим мүчүйдэ. «ХС»
6. Дьээбэ-хообо, элэк-хаадьы. ☉ Насмешка, колкость, ирония
   Дима хайа да бэйэлээх киһи тугу эмэ ыйыттаҕына, туох эмэ дьээбэлээҕи, үөннээҕи булан эппиэттиир бэйэтэ, бу сырыыга тугу да тобула охсубатаҕа. С. Федотов
   Үөннээҕи саҥараары гыннаҕына хараҕын араастаан көрөн турулуҥнатааччы. В. Протодьяконов
   Кини дьону күллэрэрин, тугу эмэ үөннээҕи, тарбааһыннааҕы этэрин таптыыра. «ХС»
   ◊ Үөннээх сөтөл — сэллик аһаҕас, олус сыстыганнаах формата. ☉ Открытая форма туберкулеза
   Үөмэн-үөмэн Үөннээх сөтөлгө дьүөрэлэһэбин. Эриэккэс бэтиэхэ, Дьикти кубулҕат Хатан дьаарай табаах диэн Мин аххан буолабын. С. Зверев
   Кини сүүрбэ түөрт саастааҕар үөннээх сөтөл буолан, Баайаҕаттан Уолбаҕа сыарҕалаах атынан тиэллэн кэлбитэ. АЕД КЧ

1) царапать; чесать; куоска ааны тарбыыр кошка царапается в дверь; илиигин хайа тарбаа = расцарапать руку; дьөлө тарбаа = а) процарапать что-л. до дыр; б) чесать в одном месте; тарбаабыт ынах курдук погов. словно корова, которую чешут (об очень смирном, тихом человеке); 2) перен. досаждать кому-л., раздражать кого-л.; тылгынан тарбаа = говорить колкости # бэлэскин тарбаа = злорадствовать, злорадничать; быаргын тарбаа = см. быар .

I
аат.
1. Киһи этин тэһэ анньан ыарытыннарар туох эмэ сытыы саркааҕа, иннэтэ. ☉ Острая, колющаяся шероховатость, колючка, шип, иголка
Халтаһаларын иһигэр мас хатыыта киирбитин курдук аалар. П. Аввакумов
Люба ачыкытын бигээбитинэн төҥкөйөн, түүппүлэтин иһиттэн от хатыытын тэбиир. У. Нуолур
Өтөх таһыгар аһыҥалар атахтарын хатыытынан кынаттарын аалан сырдырҕаталлар. Н. Якутскай
Үгүс үүнээйилэр уу паар буолан көтүүтүн аҕыйатаары, сэбирдэхтэрэ олус кыра буолаллар, оттон сороҕор сэбирдэхтэрин оннугар хатыылар үүнэн тахсаллар. КВА МГ
2. көсп. Киһини өһүргэтэр, хомотор тыл-өс. ☉ Язвительное замечание, злобная насмешка, колючка, колкость
Маайа сүрэҕэр, өйүгэр: «Аны ким эрэ кэлэн албыннаан барбыта буолаарай?», — диэн санаа хатыы буолан дириҥник хатанар. Н. Якутскай
Бу көрсүһүүттэн мин үөрүүм Айыына киэнин курдук толорута суоҕа, дууһам түгэҕин хатыы аалара. Далан
Тыл да хатыыта, мас да хатыыта биир быһыылаахтар: бэрт кыралар да мэлдьи аалаллар. П. Тобуруокап
♦ Халлаан хатыытын курдук — ахсаана биллибэт элбэх. ☉ Неисчислимо много, бесчисленное множество
Оҕонньоттор буоллаҕына «күөл диэн биһиэхэ халлаан хатыытын курдук» биитэр «күөл диэн итиннэ сүүтүк доҕуутун курдук» дэһээччилэр. Багдарыын Сүлбэ
Манна мин өбүгэлэрим олорбуттара. Халлаан хатыытын курдук кыймалас элбэх этилэр. «ХС». Хатыылаах тыл — кыһыылаах, киһини хомотор, өһүргэтэр тыл. ☉ Язвительное замечание, колкость, шпилька
Хатыылаах тылынан тарбаабыт киһиэхэ иэс хаалар үгэһэ суоҕум да, бу түбэлтэҕэ аахса барбатаҕым. Н. Абыйчанин
Хатыы- лаах тылгынан аалын көр аалын. Оҕонньоро көрүдьүөстээх тылларынан күнүн-дьылын бараан кэлбит буоллаҕына, кини хатыылаах тылынан аалына сылдьарын таптааччы. М. Доҕордуурап
[Сэмэн:] Эмиэ туох буоллугут, хатыылаах тылгытынан Таанньаҕа аалынныгыт? «ХС». Хатыылаах хараҕынан (хатыылааҕынан) көрөр — сөбүлээбэтэхтии, өстүйбүттүү, өһөөбүттүү көр. ☉ Смотреть на кого-л. недружелюбно, злым взглядом (букв. колючими глазами смотрит)
Кууһума инитин диэки хатыылаах хараҕынан көрбүтэ уонна оронугар тиийэн таҥастыын сыппыта. Күннүк Уурастыырап
Турантаев, хаана уларыйан, Уолуктайы хатыылааҕынан тобулу көрдө. Болот Боотур
Баабылап тоҕо эрэ сэрэммит дуу, куттаммыт дуу курдук Өлөксөөс диэки хатыылааҕынан көрүтэлиир. Н. Якутскай
◊ Оҕо хатыыта көр оҕо. Оҕо хатыыта тахсарыгар ыарыыланар. Хатыы- лаах эрбэһин (ыт тыла) — таҥаскасапка, түүгэ хатанан хаалар бөлтөркөй астаах улахан кэтит сэбирдэхтээх сыыс от. ☉ Сорное растение с колючими цепкими соцветиями или плодами, лопух, репейник
Оннук арыы, дьүдьэйбит томуйах модьуунун курдук, күүркэнньиктийбит көбдөркөй кырыһыгар арай хатыылаах ытырыык эрбэһин үүнэн атыгыраан турар буолар. Амма Аччыгыйа
Лопух (хатыылаах ыт тылын) сиппит астардаах корзинкалара араас кыыл, сүөһү түүтүгэр эбэтэр киһи таҥаһыгар хатанан, үөскээбит үүнээйилэртэн букатын ыраатан хаалаллар. КВА Б
Кини бадараан устун аһара түргэнник сүүрэн аҕылаабыт, атаҕын хатыылаах эрбэһиҥҥэ хайыта тыыппыт. Р. Киплинг (тылб.). Хатыы от — хатыылаах эрбэһин (ыт тыла) диэн курдук. Хатыы от сиэмэтэ тарҕаныан иннинэ хотуурунан охсуохха эбэтэр илиинэн үргүөххэ наада. ВДИ ҮөКОБҮ
ср. алт. хаду ‘гвоздь’
II
хат I диэнтэн хай
аата. Охсуллубут от хатыыта мунньааччылар туруналлар. Хомус Уйбаан
♦ Тыҥ хатыыта көр тыҥ II
Оҕонньор, булчут киһи сиэринэн, уутунмаһын бэлэмнээн баран, тыҥ хатыыта саһылга уурбут хапкаанын көрө барбыта. В. Иванов
Турар-турбат өлгөм үүнүүнү былдьаһа Тыҥ хатыытыттан ходуһаҕа киирдэҕэ. Чэчир-76
III
1.
хат II диэнтэн хай. аата. Баҕадьы ситиитин хатыы — эмиэ ылбычча дьахтар ылсыбат үлэтэ. КЕГ ДьСТ
Сиэлинэн быа хатыыта — ньилбэк бааһырыар диэри сыралаах үлэ. НБФ-МУу СОБ
2. даҕ. суолт. Хатыллыбыт. ☉ Кручёный
Хатыы кымньыы кыланан Халтаҥ эккэ хатанна. И. Чаҕылҕан
Онуманы баайар, өрөр үгэстээх дьон хатыы сабы сууйарга тиийээччилэр — оччоҕо сап дыгдайааччы. ДьХ
Хатыы быа төһө да эриллибитин иһин син биир быстар. «Кыым»