Конституция

Конституция Российской Федерации

в разн. знач. статья; хаһыат ыстатыйата газетная статья; конституция үһүс ыстатыйата третья статья конституции; дохуот ыстатыйата статья дохода; инники ыстатыйа передовая статья, передовица.

утумнас диэнтэн хай
аата. Мин саныырбынан манна аат утумнаһыыта баарга дылы. ФЕВ ДьС
Оттон оробуочай былаан сүрүн соруга — ыһыыга үлэлэр хардарыта сибээстэрин уонна утумнаһыыларын олохтооһун. ЭБТ. Саҥа Конституция …… урукку Конституция үтүө өрүттэрин ылан салгыы сайыннарар, утумнаһыы бириинсиптэрин тутуһар. «Саха с.»

с. 1. (действие) олохтооһун, төрүттээһин; 2. (фундамент) олох, төрүт, акылаат; дом на каменном основании таас акылааттаах дьиэ; 3. перен. см. основа 2; 4. (повод, причина) олоҕуруу, тирэҕирии, тирэх, олох; без всякого основания туох да олоҕо суох; на основании статьи конституции конституция ыстатыйатыгар олоҕуран; 5. мат. олох; основание треугольника үс муннук олоҕо; 6. хим. олох; # разрушить до основания төрдүгэр тиийэ алдьат.

туохт.
1. Туохха эмэ сардаҥата оҥор (хол., уруһуйдаан). ☉ Приделать к чему-л. лучи, снабжать лучами (напр., на рисунке)
Оҕо Оҥостон олорон Ойуулаата, Ойор күнү Кырааскалаата Кыһанан Кыһылынан, Сардаҥалаата Сандаарыйар Сарбынньах уотунан. А. Кондратьев
2. көсп. Тугу эмэ киһи санаатын угуйар уоттаа, үөрүүлээ. ☉ Представлять что-л. радостным, светлым
Сардаҥалаа олох суолун, Саҥа конституция! Эллэй
Ахтылҕаҥҥын сардаҥалаан Тайҕа толоон киэркэйбит, Аан суолгун сыҥаһалаан Чаппараахтыы дьэргэйбит. А. Абаҕыыныскай

туохт.
1. Кими, тугу эмэ булардыы сорунан көрдөө; суолунан батыһан эккирэт. ☉ Искать целенаправленно, основательно, тщательно; выслеживать (напр., зверя по следу)
Сэрэйдэхпинэ, ийэ саһыл оҕолорун суохтаан, мин суолбун ирдээн кэлбит быһыылааҕа. Суорун Омоллоон
Онтон кытыыга тахсыбыт кус оҕолорун [эһэ] ирдээн, барытын тутан ылан, хоту диэки төбөлөрүн наардаан сиргэ кэккэлэтэ уурталыыр. Болот Боотур
«Кыһыллары кытта Сүөдэр уола кэлсибит, куоракка баар үһү, көрсөрүм буоллар...» - диэн, хайдах эрэ кинини ирдии сылдьар курдук тылласпыта. Н. Якутскай
Ыт күрүөйэхтэри, үспүйүөннэри атахтарын суолунан ирдээн тутар. Г. Угаров
2. Иэстээн, төлөтөн, көрдөөн ыл. ☉ Требовать возврата долга, востребовать долг
[Атыыһыт] аҕыйах манньыатынан тыын салҕаныах айылаах, күн туратура иэстэрин ирдээн, тэлиэгэлээх атынан куораты биир гына айаннатан таҥкынатара. Н. Лугинов
Өлбүтүн истэн баран: «Дьонуттан баайы ирдиэххэ баар», - диэтэ. Н. Заболоцкай
Көлөһүҥҥүн суут ирдээн биэртэ, төлөтүө! А. Сыромятникова
3. Тугу эмэ халбаҥнаабакка толорору модьуй. ☉ Потребовать, затребовать
Саҥа Конституция экономиканы салайыы миэтэтин, истиилин өрүүтүн лаппа тупсаран, сайыннаран иһиини ирдиир. ФММ ДьКС
Борогууллааччылары уонна сүрэҕэ суохтары саатынан-суутунан хоруотууртан, кинилэр үлэҕэ чиэһинэйэ суохтук сыһыаннаһалларын иһин кытаанахтык ирдииртэн кыбыстымыахха наада. Л. Брежнев (тылб.)
ср. казах. ер 'следовать за кем-л.'

аат дьөһ.
1. Хайааһын оҥоһуллар, тарҕанар кыраныыссатын, миэстэтин ыйарга туттуллар, үксүгэр быһаарар сыһыан дэгэттэнэр. ☉ Употребляется при указании на предмет, в пределах, до пределов которого распространяется, совершается действие, часто служит для выражения определительных отношений (по, до)
Бу уол сүүс иһинэн ахсааны үчүгэйдик билэр.  Чугас эргин, биэс-алта көс иһинэн ыал даҕаны, оҕо даҕаны суоҕа. Дьүөгэ Ааныстыырап
Биһиги биригээдэ иһинэн тахсар хаһыат аата эмиэ «Чаҕылҕан». «ХС»
Вузтар истэринэн бэлэмнэнэр отделениелар тэриллиилэрин курдук дьоһуннаах дьаһалы биһиги норуоппут улахан астыныынан көрүстэ. Л. Брежнев (тылб.)
2. Хайааһын хайдах-туох оҥоһулларын миэстэ сыһыана дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает отношения образа и способа действия (по)
Бастыҥ чороону ылан, бэйэтин иҥнэри тутан илиитин иһинэн үс төгүл уокка кымыһы кутан биэрдэ. Саха фольк. Бу оҕонньор мин санаам иһинэн саҥарда. И. Никифоров
3. Хайааһын оҥоһуллар кэмин, болдьоҕун ыйарга туттуллар. ☉ Употребляется при указании времени, срока совершения действия (в, через, в течение, на протяжении)
Ымынаҕа биир нэдиэлэ иһинэн хатырык курдук хастанан түһэн хаалыаҕа. Амма Аччыгыйа
Аны биэс хонук иһинэн Баабылыкы дэриэбинэтигэр баар буолуҥ. И. Никифоров
Дуоһунастаах дьоннор гражданнар этиилэрин уонна сайабылыанньаларын олохтоммут болдьох иһинэн көрөр, олорго эппиэти биэрэр уонна наадалаах дьаһаллары ылар эбээһинэстээхтэр. ССРС К
4. Сокуону, ыйааҕы, уурааҕы, инструкцияны бэлиэтиир ааттары кытта сөп түбэһии, бас бэринии, салайтарыы сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает отношение соответствия, употребляясь с наименованиями каких-л. официальных документов (закон, указ, постановление ит.п
- согласно). Бары тэрилтэлэр Конституция иһинэн үлэлииллэр. Бырабыыталыстыба бэйэтин боломуочуйатын иһинэн дьаһаллары ырытан оҥорор уонна олоххо киллэрэр. Устаап иһинэн сүөһүнү тутуллуохтаах.  Барыта сиэр иһинэн. Н. Габышев
△ Ардыгар ааттары туохтуу падежка салайар. ☉ Иногда управляет винительным падежом имен
Былаан кыаҕы иһинэн буолуохтаах. «ХС»

I
аат.
1. Тугу эмэ тупсаҕайдык оҥорорго, айарга айылҕаттан бэриллибит талаан. ☉ Талант, дар, способность, особые природные данные
Чинчийээччи дьоҕура, син-биир худуоһунньук, поэт дьоҕурун кэриэтэ, киһи ахсын бэриллибэт. Софр. Данилов
Суруйар уонна саҥарар дьоҕурдар куруук бииргэ аргыстаспыт бэйэкэлэрэ буоллаҕа. Ф. Софронов
Ол айылҕаттан силис тардыбыт күндү бэлэҕи, ол дьоллоох дьоҕуру хайдах туһанан, туохха туттан улам сайыннаран иһэрэ дуу, төттөрү кэҕиннэрэн кэбиһэрэ дуу, киһиттэн бэйэтиттэн тутаахтааҕа өрүү саарбаҕа суох суол. «ХС»
2. Сатааһын, сатабыл. ☉ Умение, сноровка, опыт
Киһи бэйэтин дьоҕуругар ордук дьүөрэлээх идэни талан ыллаҕына, ол идэтинэн үлэлээн, дьоҥҥо, уопсастыбаҕа үгүс туһаны аҕалар буоллаҕына …… оннук киһини олоҕун суолун сөпкө булуммут киһи диэн ааттыыллар. Софр. Данилов
Ыларов эмчит быһыытынан теоретическай билиитэ татым, практическай дьоҕура кыра. Р. Баҕатаайыскай
Кини, бэрэссэдээтэл кириэһилэтигэр олорон баран, …… сыыйа үлэһиттэри дьоҕурдарынан, билиилэринэн-көрүүлэринэн көрөн, өрө-таҥнары сыымайдааһыны уларытыыны-тэлэритиини оҥортолообута. С. Никифоров
Саҥа Конституция этэринэн идэни, дьарык уонна үлэ көрүҥүн бэйэ аналыгар, дьоҕуругар, идэтийбит бэлэмигэр, билиитигэр, үөрэҕэр сөп түбэһиннэрэн итиэннэ уопсастыбаннай наадыйыылары учуоттаан талан ылар быраап буолар. ФММ ДьКС
3. Тугу эмэ гынарга сөптөөх кыах. ☉ Возможность, умение производить какие-л. действия
Уу хайа боруодаларын суурайар дьоҕура уларыйарынан сибээстээн, өрүс саҕаланар уонна түһэр сирдэрин диэки хочотун оҥоһуута уонна онно дьапталлар сөҥүүлэр тус-туспа састааптаах буолуохтаахтар. Г. Угаров
[Биһиги дойдубут] обороналанар дьоҕура өссө хаһан даҕаны бачча бөҕө, бачча эрэллээх буола илигэ. Л. Брежнев (тылб.)
II
дьоҕуран олор - хаһан да туруом суоҕа диэбиттии дьиппинийэн, олохтоохтук оҥостон олор. ☉ Сидеть, показывая всем своим видом, что не намерен сдвинуться с места
Тэлиэгэҕэ тобус-толору арбуһу тиэйбит биир киһи дьоҕуран, куорап иннигэр олорон иһэн, …… казахтыы ыллыы иһэр эбит. Эрилик Эристиин
Елбой нойон күндү түүлээҕинэн бүрүллүбүт үрдүк өйөнүүлээх олоппоско дьоҕуран олорон утуктуур. Пьесалар-1956. Тэҥн. дьуоҕар

I
1. аат.
1. Ким эмэ өбүгэтэ; ким эмэ төрөөбүт-үөскээбит силиһэмутуга, удьуора, ууһа. ☉ Предок; происхождение, корни
Хайабыт да төрдүгэр суруксут буолбут удьуорбут суоҕа, эн да суруксут буоларыҥ баһа биллибэт. А. Софронов
Моисей Ефимов төрдө Дьааҥы киһитэ. Багдарыын Сүлбэ. Сахалар төрүттэрэ Омоҕой уонна Эллэй соҕурууттан бу Өлүөнэҕэ кэлэн олохсуйбуттара, ол дьон удьуордарыттан улуустар, нэһилиэктэр төрүттэрэ үөскээбиттэрэ диэн сэһэннэр бааллар. ССЛИО
2. Туох эмэ үөскүүрүгэр олох, тирэх буолар туох эмэ; туох эмэ үөскээбит силиһэ-мутуга. ☉ То, что даёт начало чему-л., источник; основа, почва для возникновения чего-л.
Алгыс үөскээбит төрдө былыргы дьон дьарыктарыттан, мифологическай өйдөрүттэн-санааларыттан, итэҕэллэриттэн ситимнээх. Саха фольк. Бэйэбиттэн ордук, ордук киэҥ өйдөөх, ыраас сүрэхтээх буолуохпун баҕарабын. Үүнэриҥ төрдө ол ээ. Амма Аччыгыйа
Прототип — айымньы геройун суруйууга төрүт буолбут киһи. ПНЕ СТ. А. Кулаковскай, А. Софронов, Н. Неустроев айымньылара профессиональнай тыйаатыр үөскүүрүгэр төрүтү, бөҕө олоҕу биэрбиттэрэ. «ХС»
△ Туох эмэ (хол., ханнык эмэ наука уобалаһын) сүрүн, тутаах өттө. ☉ Основа, фундамент, база чего-л. (напр., какой-л. отрасли науки)
Константин үөрэх төрүттэрин баһылыырга туох баар сыратын биэрбитэ, кыһамньытын уурбута. П. Филиппов
Ханнык баҕарар улахан, киэҥ далааһыннаах үлэни сатаан тэрийиэххэ, былаанныахха, научнай төрүккэ олоҕурбут сөптөөх методологическай базаны булуохха наада. ПДИ КК
3. Туох эмэ саҕаланар сирэ, миэстэтэ. ☉ Место, где берёт начало что-л., исток
Үрүйэ төрдө ыраас кырдал эбит. Амма Аччыгыйа
Аттаахтар, сатыылар бары туох да бэрээдэгэ суох булкуһан, күөл мууһун устун, сапка тиһиллибит оҕуруо курдук субуруһан, өлүү-алдьархай күүппүт аппатын төрдүгэр тиийэн кэллилэр. Эрилик Эристиин
4. Туох эмэ саҕаланар алын өттө (хол., киһи-сүөһү этин-сиинин чааһа, үүнээйи, туттар сэп, оҥоһук киэнэ). ☉ Основание, нижняя часть чего-л. (напр., части тела человека, животного, растения, инструмента, изделия)
[Бухатыыр] сөмүйэтин төрдүгэр диэри алтан ыаҕаска батары биэрдэ: сөмүйэтэ төрдүнэн түһэн хаалла. ПЭК ОНЛЯ III
Сэргэ төрдүттэн, дьиэҕэ диэри күөх оту тэлгэтэн кийиити сиэтэн киллэрбиттэр. Саха фольк. Буолак саҕатыгар үүммүт икки үрүҥ сибэккиттэн биирдэстэрин төбөтө быстан, төрдүгэр түһэн сытар. Суорун Омоллоон
Бэрт уһуннук астаһан баһымньытын угун төрдүн туурда. М. Доҕордуурап
5. көсп. Туох эмэ төрүөтэ, биричиинэтэ. ☉ Основание, причина чего-л.
Олох сатамматын төрдө диэн — киһи киһиэхэ мэһэйдэһэриттэн буолар эбит быһыылаах. А. Софронов
Норуот олоҕун үчүгэйдик билии — суруйааччы үлэтэ, ситиһиилэнэрин төрүтэ. Софр. Данилов. Иирсээн баар эбит Эстэрбыстар төрдө; Өһүөннэһии баар эбит Өлөр-сүтэр Өһүллүбэт төрүтэ; Ньоҕойдоһуу баар эбит Ньохчойуохха диэри Ночоотуруу төрүөтэ!… Р. Баҕатаайыскай
6. мат. Ханнык эмэ истиэпэҥҥэ таһаарыыга атын чыыһыланы биэрэр кэриҥ. ☉ Величина, которая при возведении её в ту или иную степень даёт новое число, корень. Кыбадырааттаах тэҥнэбил төрүтэ. Элбэх-чилиэн төрүтэ
2. даҕ. суолт.
1. Үтүө дьонноох, үчүгэй силистээх-мутуктаах, удьуор. ☉ Со знатными предками в роду, унаследовавший знатные корни, потомственный, родовитый
Хайа, эн кэм дойдулаах, дьонноох төрүт киһи буоллаҕыҥ дии, оттон мин эрэйдээх ийэ-аҕа диэни билбэтэҕим, киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
Кини [Алексей Лукич] төрүт көлүөнэ нуучча, Угрень киһитэ этэ. Г. Николаева (тылб.)
2. Урут-уруккуттан баар, урукку, төрүкү. ☉ Существующий с самого начала, традиционный, исконный
Эмээхситтэрбит эрэйдээхтэр! Төрөөбүт төрүт норуоппут үйэлэргэ үөдүппүт эйэҕэһин, ыалдьытымсаҕын туоһулара, урукку олох уларыйбатах үтүө лоскуйдара! Далан
Саха киһи, төрүт үгэһинэн, Ыҥырбыта буолуо ыалдьытын, Бэйэтэ, инники түҥ-таҥ түһэн, Аспыта буолуо ураһатын. И. Эртюков. Саха төрүт тылларыгар аҕыйах тыл икки бүтэй дорҕоон сэргэстэһиитинэн бүтэр, холобур, бэрт, түөрт, кыырт, о. д. а. ПНЕ СТ
3. Туохха эмэ сүрүн, тутаах буолар. ☉ Касающийся самых основ, корней чего-л., основной, самый главный
Кулаак төрүт санаата чааһынай бас билии сүппэтигэр баҕарыы, мөккүһүү буолар. Суорун Омоллоон
Ыраахтааҕы былааһын тутулун төрүт акылааттарын, баһылыктыыр кылаастар олохторун Л.Н. Толстой «Тиллии» диэн арамааныгар сытыытык кириитикэлээбитэ. Софр. Данилов
♦ Куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр көр кулгаах. Ити киһини мөҕөн-этэн да диэн, куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр буоллаҕа. Төрдө өтөр, төбүрэҕэ күөрэйэр — ханнык эмэ түгэҥҥэ ким эмэ соччото суох удьуора, куһаҕан кэмэлдьилээх төрүттэрин утумнаабыта биллэн-көстөн кэлэр. ☉ Даёт о себе знать чьё-л. неблагородное происхождение (в какой-л. ситуации)
Төрдө өтөр, төбүрэҕэ күөрэйэр буоллаҕа дии. Биир ынахтаах Ырыыһай уолуттан итинтэн атын тахсыа дуо? «ХС»
Төрдүгүттэн туттар көр туттар. Ойуун төрдүттэн туттарбыт
Төрөөбөтөх ойуун таҥарата түспүт, сүдү ойуун үчүгэйдик уһуйдаҕына, улуу ойуун буолар киһи үөскээбит диэн сорох ойууннар төлкөлөөбүттэр. Болот Боотур
Биир аймах эбэтэр биир түөлбэ ыалтан элбэх сэттэ, аҕыс, тоҕус киһи иирэн ыарыйдахтарына былыргы саха Тоҕус Уйгуур кыргыттарын төрдүттэн туттаран иирэн ыалдьаллар диэн ааттыыра үһү. ССЛИО
Төрдүгэр тиэрт (тиий) — төрдүгэр-төбөтүгэр тиэрт (тиий) диэн курдук (көр тиэрт). Уулаах туох да быһаарыыта суох мэктиэ тылын биэрдэ уонна ол мэктиэ тылын төрдүгэр тиийэ ырытыһар суох буолла. Эрилик Эристиин
Төрдүн түөс көр түөс I. Ити да төрдүн түөһэн көрдөххө, биһигиттэн ситимнээх дьыала буолуо эбээт. Амма Аччыгыйа
[Бэрт Хара уонна Бөтүҥнэр] дөксө онтон кэнники билсэн, кэпсэтэн төрүттэрин түөспүттэрэ, уруулуу буолан таҕыстылар. Эрилик Эристиин
Төрдүттэн түөр көр түөр. Судаарыстыбаннай уонна административнай өттүнэн биһиги уопсастыбаны утары быһыыны төрдүттэн түөрэргэ кытаанах дьаһаллары ылаттаабыппыт уонна ылаттыы туруохпут. Л. Брежнев (тылб.)
Төрүт киһи (ыал) төрүөҕэ, ытык киһи (ыал) ыччата (ыамата) көр төрүөх. Эттэрэппэтэр Эн даҕаны Ытык ыал Ыамата буоллаҕыҥ, Төрүт ыал төрүөҕэ буоллаҕыҥ. П. Ойуунускай
◊ Олох төрдө — ким, туох эмэ олоҕун сүрүннүүр туох эмэ. ☉ Основа чьей-л. жизни. Оттон билигин буолаары буолан, сир үллэһигин туһунан, тыа сиригэр үйэ-саас тухары үөдүйэн үөскээбит олох төрдүн уларытан тутар революционнай үлэ туһунан дакылаат оҥорон эрдэҕим… А. Бэрияк
Бурдук барахсан — киһи олоҕун төрдө, уйгу-быйаҥ акылаата, киһи аймах сайдыытын кэрэһитэ буолаахтаатаҕа дии. П. Егоров. Оһох төрдө — саха балаҕанын ортотугар турар көмүлүөк оһох кэлин хараҥа өттө. ☉ Тёмная, задняя сторона якутского камелька, стоящего в центре юрты
Оҕо маһын сүкпүтүнэн дьиэҕэ киирэн оһох төрдүгэр быраҕар. Күндэ
Кыра оҕолор орон улаҕатыгар, оһох төрдүгэр түһүтэлээтилэр. Амма Аччыгыйа
Тохсунньу чугаһыгар «күн кутуйах хаамыыта уһуур». «Ороһооспоҕо оһох төрдө сырдыыр» диэн буолар. КНЗ ОО
Өлүү чөркөчүөк төрдө көр өлүү I. Хараҕым кырыытынан өлүү чөркөчүөк төрдүнэн өҥөйөн көрдүм. П. Ойуунускай
Өрүс төрдө көр өрүс. Ол өрүс адьас муораҕа түһэр төрдүгэр, үрэх уҥуор-маҥаар өттүгэр, биэстии-алталыы ыал чөмчөх буола-буола олороллор эбит. А. Софронов. Суол төрдө — 1) икки эбэтэр хас эмэ суол быһа охсуһар, арахсар сирдэрэ. ☉ Место пересечения дорог, перекрёсток, распутье
Ол эрээри сэрэххэ-ханныкка үрүҥнэр куорат сүрүн сирдэрин бөҕөргөтүнэн, суол төрдүлэригэр тоһуурдарын туруортаан олорбуттара. П. Филиппов; 2) ханна эмэ барар, ханнык эмэ туһаайыылаах, хайысхалаах суол саҕаланар сирэ. ☉ Место, где начинается дорога, ведущая куда-л. Уолаттар Нуотара суолун төрдүттэн, дэриэбинэ арҕаа кытыытынан төттөрү бараллар. Н. Якутскай
Уулаах …… Дьаҕалыыр суол төрдүн диэки ньолох гынан көрөн кэбистэ. Эрилик Эристиин; 3) көсп. киһи олоҕор ханнык эмэ кэрдиис кэм саҕаланыыта. ☉ Начало какого-л. этапа, периода в чьей-л. жизни
Киһини дьахтар айыыга, куһаҕан суол төрдүгэр тэбэр. Н. Неустроев
Онон олох суолун төрдүгэр таһааран биэрбит, күндүтүк саныыр дьоннорбун, учууталларбын хайдах умнуомуй! ВВ ТТ
Төрүт дьон көр дьон. Хайа, биһиги даҕаны мааны, үтүө, төрүт дьон буоллахпыт, төһө да кырыйдарбыт. Н. Неустроев. Төрүт олохтоох — ханна эмэ урут-уруккуттан олорор киһи. ☉ Коренной житель, старожил, абориген
Европеецтар кэлиэхтэригэр диэри төрүт олохтоохтор сири оҥоруунан да, сүөһүнү иитиинэн да дьарыктаммат этилэр. КВА МГ
Төрүт өбүгэ көр өбүгэ. Кыталыктааҕы баһылаан олорбут Байбааскы кинээс төрүт өбүгэлэрин ууһаабатах, дириҥ эргитиилээх, өйдөөх киһи этэ. А. Софронов
Төрүт өбүгэ саҕаттан саха киһитэ өлбүтүн да кэннэ өтөҕүн үүтүттэн күөх буруо унаарыан баҕарара. А. Сыромятникова. Төрүт сокуон — судаарыстыба сүрүн сокуона. ☉ Основной закон государства, конституция
Биһиги саҥа Төрүт сокуоммут киһи олоҕун саамай төрдүн таарыйар гражданнар бырааптарын, көҥүллэрин лаппа кэҥэттэ. ФММ ДьКС. Сиэссийэ үлэтин ахсыс күнэ бүтүннүүтэ Саха өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуонун — Конституциятын бырайыагын дьүүллэһиигэ ананна. «Саха с.». Төрүттээтэр төрүт — туох эмэ саамай сүрүнэ, тирэҕэ. ☉ Основа основ чего-л.
Туохха барытыгар төрүттээтэр төрүтүнэн үлэ буолар диэн ааҕыллар. «Кыым». Төрүтү таһаар мат. — анал бэлиэ анныгар баар чыыһыла ханнык чыыһылаҕа истиэпэннэммитин, кини кэриҥин быһаар, бул. ☉ Извлекать корень
Төрүтү сөпкө таһаарбыппытын истиэпэҥҥэ үрдэтэн бэрэбиэркэлиэхпитин сөп. <Үс күлэр> Ньүкэн <Үөдэн> түгэҕэ (төрдүгэр) көр ньүкэн. Илин эҥээргэ Дуолан хара диэн Ньүкэн Үөдэн түгэҕиттэн да күөрэйбитэ, Халлаантан да түспүтэ биллибэт Туйгун Боотураат баар буолла. И. Гоголев
ср. др.-тюрк. төз ‘корень, основа, сущность’, ср. кирг. төрө ‘господин (эпитет властительного богатыря)’
II
сыһ. Букатын, адьас, ончу. ☉ Вовсе, совсем, совершенно
Барбаппын диэтим да — биир тыл: төрүт, киһи курдук эрдэхпинэ, барыам суоҕа. Н. Неустроев
Бэйэҥ ураты куолаһа суох, атын дьону үтүктэн саҥарар буоллаххына, айар үлэҕэ төрүт дураһыйбатыҥ ордук. Софр. Данилов
Хамначчыт дьахтар, төрүт да аанньа аһаабат эрэйдээх, сирэйэ кубарыйан хаалтын, күлүүһү аһыытыгар тарбахтара титирэстээн, мөхсөн ылбыттарын Болот көрөн ааспыта. Н. Заболоцкай