яма, котловина || котловинный; чоҥкучах алаас чашеобразный алас; чоҥкучахха түс = упасть в яму; чоҥкучахха киир = спуститься в котловину # чоҥкучах тэриэлкэ глубокая тарелка.

туохт., түөлбэ. Быһа хас, быһа хаһан хапчаан оҥор. ☉ Изрезать (напр., об ущелье)
Доҕорум туруору хайалары быһа оҥхорбут хапчааннары миигин кыбыммытынан ыстанан туоруур. Н. Абыйчанин
ср. тув. оҥгар ‘яма’, бур. хонхор ‘выбоина, котловина’

даҕ. Эмпэ түһүүлээх, дьоҕус, дириҥ (уу). ☉ Небольшой, глубокий, с крутым склоном (об озерце)
Сааскы түүн уматта Күөх төлөн уоттарын, Чөҥөрө чүөмпэлэр Күлүмнүү сыттылар. П. Тобуруокап
Аҕынным: хаан-уруу дьоннорбун, Чөҥөрө күөллэрдээх тыаларбын, Түптэлээх салгыҥҥа тыынарбын, Төгүрүк алааспар хаамарбын. Л. Попов
Онно-манна чөҥөрө көлүйэлэр уулара күн уотугар кылахачыйаллар. И. Данилов
ср. кирг. чукур ‘впадина, углубление, котловина’, казах. шүҥирек көҕ ‘с глубоко впавшими глазами’, эвенк. чүҥүрэ ‘центр, пуп’

аат.
1. Тыа тулалаах ыраас сир, хонуу (үксүгэр оттонор ходуһалаах, ортотугар күөллээх). ☉ Алас, чистое поле (или луг), окруженное лесом; чистая поляна среди леса, поле или луг, окруженные лесом (обычно с озерком посередине). Алаас саҕата. Алаас ыала. Былыр сахалар алаастарга тарҕанан олороллоро
□ Дойду сурахтаах, алаас ааттаах (өс хоһ.)
Икки улуу алаас икки ардыгар, тыа быыһынааҕы чоҥолох толооннорго, быллаардар быыстарыгар уонча дьадаҥы ыал бытарыһан олорор. Амма Аччыгыйа
Халлаан ыраас бэйэтэ лүҥкүрэн, үрдүк бэйэтэ намтаан, алааһы иилиир хара тыа үрдүгэр быардыы түһүөх көрүҥнэннэ. Софр. Данилов
2. геогр. Ирбэт тоҥ мууһа ирэн, сир сиҥниититтэн үөскээбит намыһах сир, хотоол. ☉ Аласы, плоские понижения в районах распространения многолетнемерзлых горных пород, образующиеся в результате протаивания и просадки грунта.
♦ Алааһыттан арахпатах, тиэргэниттэн тэйбэтэх — ханна да сылдьыбатах, тугу да көрбөтөх-билбэтэх, муҥутах (былыргы түҥкэтэх патриархальнай олох туһунан). ☉ С (родной) поляны не отходил, со двора не удалялся, т. е
никуда не ездил, ничего не видел — отсталый, неразвитый (о старинной замкнутой патриархальной жизни). Алааһыттан арахпатах, тиэргэниттэн тэйбэтэх, Өтөҕүттэн өҥнүбэтэх [саха дьахтара]. Өксөкүлээх Өлөксөй
«Алааһыттан арахпатах, тиэргэниттэн тэйбэтэх» дэттэрэр этибит буолбаат биһиги, сахалар. Ф. Софронов
Биһиги да алааспытыгар күн тыгыаҕа көр биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө (кэҕэ этиэ, күөрэгэй ыллыа). [Күлүк:] Биһиги да алааспытыгар былыт быыһынан күн тыгыаҕа. А. Софронов. Биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө (кэҕэ этиэ, күөрэгэй ыллыа) — биһиги да олохпут тупсуоҕа (үтүө олох кэлэригэр бигэ эрэл туһунан). ☉ И на нашей поляне голубь заворкует, кукушка закукует, жаворонок запоет (о лучшем будущем для дореволюционных бедняков, соотв. и на нашей улице будет праздник).
◊ Бүөр алаас — улахан алааска силлиһэ сытар кыракый төгүрүк алаас. ☉ Небольшая круглая поляна, примыкающая к большой
Бүөр алааска куска үөмэрбэр чахчы баара [бартыбыалым]. М. Доҕордуурап. Бүтэй алаас — киһисүөһү сылдьыбат, ыраах, түҥкэтэх сиргэ сытар алаас; суола-ииһэ суох, түҥ ойуурга сытар кыракый алаас. ☉ Алас, поляна, находящаяся в захолустье; алас в глухом лесу
Бүтэ тоҥмут дьоҕус күөллээх Бүтэй чуумпу алааһа, Хара тыаҕа күлүктэнэн, Хараҕыттан сүппүттэрэ. Күннүк Уурастыырап. Ийэ алаас — ким эмэ төрөөбүт алааһа. ☉ Алас, где родился, родимый алас (букв. мать-алас)
Ый сырдыга сындалыйан, Күөл күлүмнүү сыппыта, Кини ийэ алааһыттан Арахсаары турбута. Эллэй
Мин да ийэ алааспар Сайын аайы тахсыам. С. Данилов. Оҥкучах алаас — үрдүк, туруору сыырдаах алаас. ☉ Глубокая котловина
Саах сыбахтаах Саха туруору балаҕана Оҥкучах алаас Уҥуоргу кэриитинэн... П. Тобуруокап
Оҥхой алаас көр оҥкучах алаас. Оҥхой курдук алаастар үрдүлэригэр эргэ, сиҥнэн эрэр эбэтэр сиҥнэн бүппүт былыргы өтөхтөр олорчу симэлийиэхтэрэ. В. Гаврильева. Сыҥаһа алаас — уһун ньолбоҕор көрүҥнээх, икки өттүнэн үрдүк сыырдаах алаас. ☉ Поляна длинной продолговатой формы, имеющая с двух сторон возвышенности (в отличие от обычных, круглых)
Сыалыһар балык быарынан Сыыллан сытарын курдук Сыҥаһа алаастар Сындыыстардаах эбит. Нор. ырыаһ. Бу айаннаан күн күнүскү аҥаар буолуутугар ыҥырыылаах дьиэлэригэр, Сыҥаһа диэн алааска тиийдэ. Эрилик Эристиин. Тыымпы алаас — биэрэгэ суох, тыаҕа анньан турар толору уулаах, күөллээх, аҥаар өттүгэр эрэ кыра хонуулаах тыа иһигэр сытар алаас. ☉ Небольшая поляна в лесу с полноводным озером без берегов
Тыаһаабат уулаах тыымпы алааспын хоһуйарбар буолан, күнү-ыйы мээнэ ыыттым. Н. Неустроев. Чоҥкучах алаас — тыа иһигэр сытар, үрдүк, туруору сыырдаах алаас. ☉ Находящаяся в глухом лесу котловина
Мин тыаны ахтыбыт да буолуохпун сатаммат; хайа, төрөөбүт сирим тыа быыһа, чоҥкучах алаас буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон. Чоҥолох алаас — үрдүк сыырдаах, төгүрүк кыараҕас алаас. ☉ Маленькая, совершенно круглая поляна, окаймленная крутыми возвышениями; круглая, довольно глубокая котловина
Муммут уоллаах кыысчаан …… Балаҕаннаах чоҥолох алаас Саҕатыгар кэлэн тохтоотулар. Эрчимэн
Дьонноох, ыаллаах сайылыктар. Чоҥолох-чоҥолох алаастар, Кэккэлии көҕөрөр сыһыылар, Кэрии, тумул, арыы тыалар. Дьуон Дьаҥылы

сов. 1. (лечь надолго) сыт, сытын; медведь залёг в берлоге эһэ арҕаҕар сыппыт; залечь спать утуйаары сыт; 2. (притаиться) саһан сыт; разведчики залегли в кустах разведчиктар ыарҕа быыһыгар саһан сыттылар; 3. геол. сыт, баар буол; руда залегла здесь неглубоко руда манна чычаастык сыппыт; 4. перен. (расположиться внизу) тэлгэн, тэлгэнэ сыт; город залёг в котловине куорат хотоолго тэлгэнэ сытар; 5. перен. (глубоко запечатлеться) иҥэн хаал; 6. (о морщинах и т. п.) сурулун, мыччыһын.