аат. Хаппыыста сэбирдэхтэрэ бэйэ-бэйэлэригэр бөкүнүк гына хатталаһан үүммүттэрэ. ☉ Кочан капусты
Хаппыыста хачаанын ыраастаан, сууйан, умнаһын ылҕаан баран, кырбаныллар. Дьиэ к. Эрдэтээҕи хаппыыстаны хачааннара ситиилэриттэн көрөн тала сылдьан хомуйуллар. САССР КОА
Аһара хойуутук ыстахха, оҕурсу үүнүүтүн аҥаара сүтэр, хаппыыста чиҥ сүрэҕи (хачааны) биэрбэт. «ХС»

1. даҕ.
2. Туохха да интэриэһэ суох, тугу да сэргээбэт, даҥ курдук. ☉ Не проявляющий участия, интереса ни к чему происходящему, окружающему, безразличный, равнодушный
   Үтүө өрүппүтүн билинэрбитигэр чычаас, дааргы, куһаҕан өрүппүтүн өйдүүрбүт наада. «ХС»
   Ыраахтааҕы былааһа көс дьоҥҥо дааргы сыһыанын туһунан А.П. Чехов, В.Г. Короленко абаран-сатаран суруйбуттара. Л. Брежнев (тылб.)
3. кэпс. Өйүнэн мөлтөх; аҥала. ☉ Слабоумный; туповатый
   Биһиги дэриэбинэбитигэр Кочан Миша диэн дааргы киһи баар. «ХС»
4. аат суолт. Көһүүн сыһыан, тугу да аахайбат буолуу. ☉ Медлительность, вялость, равнодушие ко всему
   Сороҕор олус да дааргыбыт: Туспа киһи кистэлин, туспа киһи эрэйин Уос номоҕо гынабыт. Н. Дьяконов
   Ньүдьү-балай дьоннуу Таах даҕаны мөккүспүппүн, Дааргы өйдүөҕүн кэриэтэ Таас хайа сууллан түһүөҕэ. Р. Гамзатов (тылб.)
   Алдаҥҥа тиийиэхпит биэс биэрэстэ хаалбытын кэннэ Фомин дааргытынан туһанан, сирдьиппит саһан хаалбыта. СБТТ
   ◊ Дааргы балык - ньиэрпэ. ☉ Нерпа. Дааргы балыктан тигиллибит таҥас ичигэс буолар

даҕ.
1. Сымнаҕаһа суох, кытаанах (хол., сир). ☉ Утоптанный, плотный, твёрдый, крепкий (напр., о земле)
Куммаа тарыырын чиҥ хаарга батары анньан, наартатын хамсаабат гына иҥиннэрдэ. Н. Габышев
Тимир лаппаакы хайыр тааһы хадьырыйара, хойгуо чиҥ буорга тобулута түһэрэ. Тумарча
Эбэ уонна көлүйэ ыккарда төһө да чугас буоллар үктэлэ кытаанах, чиҥ эбит, дулҕалаах. С. Маисов
△ Сымнаҕаһа суох, кытаанах, симэ, бөҕө-таҕа. ☉ Крепкий, тугой, плотный, прочный (напр., о ткани)
[Уйбаан:] Мин көрдөххпүнэ, чиҥ, үчүгэй баҕайы сиидэс дии. С. Ефремов
«Таман сир ото үчүгэй, үтүр, ааттаах чиҥ», — диир Чурапчы Кытаанаҕын ытык кырдьаҕаһа. Багдарыын Сүлбэ
[Хаппыыста тууһуурга] сибиэһэй, чиҥ, олус бөдөҥө суох кочаннар ордуктар. ФВН ТС. Зубатка хас да көрүҥнээх. Бу үчүгэй амтаннаах, чиҥ эттээх балык. ДьБ
Элбэх сыллаах люпин сиэмэлэрэ чиҥ хахтаахтар, ол иһин бытааннык дыгдайаллар. ХКА
2. көсп. Киппэ, күүстээх, бөҕө-таҕа көрүҥнээх. ☉ Физически здоровый, сильный, крепкий
Үлэһит киһи кэтит сабарай чиҥ ытыһынан мин илиибин бобо туппутун өйдүүбүн. Амма Аччыгыйа
Чиҥ, улахан Сутуруктарын Суулуу тутан Баттал сыабын Маҥыйаннар Сырбаталлар. И. Гоголев
Мин этим-хааным толуу да буолбатар, уҥуохтарым улахан уонна иҥиирдэрим кытаанах, чиҥ этилэр. Н. Абыйчанин
[Кыыс] мэлдьи үлэ үөһүгэр сылдьар Романын чиҥ, киппэ түөһүгэр сымнаҕастык сыһынна. Айысхаана
3. көсп. Булгуруйбат, халбаҥнаабат, эрэбиллээх. ☉ Твёрдый (о слове), крепкий (о дружбе), надёжный, прочный (об основе чего-л.). Сотору соҕус буолаат, эмиэ соҕотох чиҥ тыл ньиргийэ түстэ: «Түксү!» Амма Аччыгыйа
Арыт чиҥ да доҕордоһуу Үрэллэр бэрт кыраттан. И. Гоголев
[Кэргэнниилэргэ] өр кэмҥэ чиҥ быраабыла быһыытынан олоххо наадалаах үгэстэр үөскээн хаалбыттар. Н. Лугинов
Хара ааныттан кини оскуоланы чиҥ тирэхтииргэ, элбэх оҕону хабан үөрэтэргэ дьулуспута. «ХС»
4. көсп. Ол-бу тастан сабыдыалга бэриммэт, көнө сүрүннээх. ☉ Имеющий твёрдые принципы, не поддающийся влиянию кого-л., основательный
Кирилл Маркович кытаанах майгылаах, бэйэтин ис туругун таһыгар таһаарбат биир кэлимсэ таас көһөҥө курдук чиҥ, кытаанах киһи. Н. Лугинов
Улаханнара Мэхээлэ диэн сүр чиҥ, көрсүө, аҕыйах саҥалаах, биир кэм күлэн мүчүҥнүү сылдьар киһи. Р. Кулаковскай
5. көсп. Бэйэтин киэнин биэрэрин, үллэстэрин сөбүлээбэт, сүрдээх кэрээки, кытаанах. ☉ Скупой, скряга, прижимистый
«Бокуонньук дэлэ чиҥ киһи буолбатаҕа, кэм туохтаах эмэ буолуо диэн саныырым, онон тойотторум бу дьааһыгы астарыҥ», — диэтэ. Эрилик Эристиин
Улам-улам сиирэ астахха симэһин тахсыбат киһитэ буолан иһэр, аҕатынааҕар чиҥ буолбут. Болот Боотур
Биэрэ кыһын тэлгэһэтин иһиттэн ытыс хаары киһиэхэ ыһыктыбат чиҥ дьахтарынан биллэрэ. «ХС»
ср. уйг. тиҥ ‘плотный, утрамбованный’, чиҥ ‘крепкий, твёрдый, прочный’