сов. 1. (лишиться крова от пожара) уокка былдьат; 2. (сгореть) умай, умайан хаал; хлеба погорели бурдук умайан хаалла; 3. разг. (сгнить, сопреть) умайан хаал, буһан хаал; сено погорело в стогу кэбиһиилээх от буһан хаалбыт; 4. (гореть некоторое время) умайа түс.

аат.
1. Көтөр, кыыл, эриэн үөн төрүүр (сымыыттыыр) сирэ, хорооно. ☉ Гнездо птиц, нора животных
Киһитээҕэр үрдүк кытыан оттор быыстарыгар араас көтөрдөр ыксалаһа уйа туттунан ууһуур эбиттэр. Амма Аччыгыйа
Андаатар сэрэх кыыл, ол иһин умсар, ханан тахсарын муннарар, буор уйатын кистиир дииллэр булчуттар. Далан
Кутуйахтар эмэҕирбит холбуйаны хаппаҕын тэһэ хаһан киирэн иһигэр уйа оҥостубуттар. Т. Сметанин
2. Туохха эмэ анаан оҥоһуллубут дириҥэтии, оҥхой. ☉ Небольшое углубление в чём-л., лунка, ячейка, гнездо (напр., картофеля, зуба)
Хортуоппуйу үүннэриигэ уоҕурдуулары кэлимник уонна уйаларга кутуу ньымаларын тутталлар. ХКА
Вал өссө үчүгэйдик халтарыҥныырын ситиһэр инниттэн подшипник-уйалары уҥунуохтуурга тиийиллэр. ЮГ КХЭДьС
Куораты тула бүлүмүөт уйаларын, уулуссаларга баррикадалары оҥордулар. «ХС»
3. түөлбэ. Оҕо биһигэ. ☉ Люлька, колыбель младенца
Быыкайкаан уолун хаалларан баран үлэтигэр барара. Онно оҕоһута, ханнык да санааҕа-онооҕо киллэрбэтэ ити кыракый уйата буолбута. А. Сыромятникова
Вера Оляҕа аҕалан тымтайы өҥнүбүттүү көрдөрөр. [Вера:] Мин санаабар, киниэхэ [оҕоҕо] бэрт уйа. С. Ефремов
4. көсп. Төрөөбүт-үөскээбит түөлбэ, дьиэ. ☉ Родной дом, очаг, родной кров, колыбель
Ол иһин эн Саҥа уолбуту [сир аата] уонунан көс сиртэн быһа ахтан, кэтэһэн, бэйэҥ төрөөбүт уйаҥ курдук санаан кэлэҕин. Н. Заболоцкай
Наталья Харлампьева дьонун дьиэтэ киниэхэ уонна кини быраата Коляҕа сылаас уйалара этэ. «Далбар Х.»
Олорор дьиэни саха орнаменын туһанан киэргэтии эдэр ыччаты үтүөҕэ, кэрэҕэ иитиигэ, кини төрөөбүт, улааппыт уйатыгар убаастабыллаах буолуутугар көмөлөһөрө чахчы. «Кыым»
△ үрд. Оҕо аймах, ыччат иитиллэн, уһуйуллан тахсар сирэ, үөрэх кыһата. ☉ Кузница кадров, храм науки
Үгүс саха ыччата сардаҥалаах нуучча культуратыгар тиксибит, норуокка туһалаах дьон буола үүнэнтөлөһүйэн тахсыбыт сылаас уйалара [Якутскайдааҕы учуутал оскуолата]. Амма Аччыгыйа
Үрдүк үөрэх чыпчаалыгар талаһар саха ыччатын ичигэс уйата — Саха государственнай университета. «ЭК»
5. көсп., сөбүлээб. Омсолоох, куһаҕан дьаллыктаах дьон мустар, хорҕойор сирдэрэ. ☉ Место сомнительных, преступных сборищ, логово
Сэрии уйата буолбут, сор-муҥ биһигэ Берлин суулунна. Германия сүрүн өһүөтэ түстэ. Т. Сметанин
Олох бандьыыттар уйалара буолбут сир эбит. Болот Боотур
Көөдөҥнөөх — хаартыһыттар уйалара. Сүүйсүһүү, сүүйтэрсии хабараана бу манна буолааччы. «ХС»
♦ Көмүс <ньээкэ> уйа фольк., көр ньээкэ
Биһиги [мородулар] хаһан киниттэн [Дьэлликтэн] ордон, уоскуйан, арыый тыын ыла түһэн, көмүс ньээкэ уйа туттабыт, төрөтөр оҕону төлкөлүүбүт? Н. Заболоцкай
[Эбэм] миигин адьас аччыгый эрдэхпиттэн оҕолообут, көмүс ньээкэ уйабыттан көччөх гынан көтүппүт күн сиригэр күндү киһим. А. Кривошапкин (тылб.)
Күндүмааны көмүс уйам, төрөөбүт дьиэм барахсан! «ХС»
Тураах (кымырдаҕас, тигээйи, ыҥырыа) уйатын тоҕо тарт көр тарт. Ырааһыйаҕа мустан олорор кыыллар ортолоругар, ыҥырыа уйатын тоҕо тардыбыт курдук, дьүүлэ-дьаабыта биллибэт кый-хай, айдаан-күүгээн биирдэ оргуйа түспүт. Эвен фольк. Бэс ыйын 22 күнүгэр, эбиэттэн киэһэ этэ. Дэриэбинэ ыҥырыа уйатын тоҕо тардыбыт курдук буолта. ПДА СС
Тураах уйатын тоҕо тарпыттыы, эмискэ аймалҕан бөҕө өрө оргуйа түстэ. Ф. Софронов. Уйатыгар уу киирдэ — уустук балаһыанньаҕа түбэһэн ыксаата, куттанна. ☉ Попав в критическое положение, испытать сильную тревогу, волнение (букв. в его нору хлынула вода)
Сорохтор уйулҕалара хамсаан, уйаларыгар уу киирэн, утуйбакка сыттылар. Болот Боотур
Хобороос уйулҕата хамсаан, уйатыгар уу киирбит курдук, тугу гыныан булбакка холоруктуу сылдьар. А. Сыромятникова
Оччолорго «Катюша» ньиэмэстэр уйаларыгар ууну киллэрэр кырдьык да модун тиэхиньикэ этэ. «ХС»
др.-тюрк., тюрк. уйа

1) оставаться; дьиэҕэр хаал = остаться дома; 2) оставаться, сохраняться; хаассаҕа уонча билиэт хаалла в кассе остался десяток билетов; биэс мунүүтэ хаалла осталось пять минут; 3) оставаться, доставаться; нэһилиэстибэ бүтүннүу киниэхэ хаалла всё наследство осталось ему; 4) оставаться; оказываться, очутиться; попадать, находиться; үлэтэ суох хаал= оказаться без работы; харчыта суох хаал = остаться без денег; хааман хаал = а) лишиться имущества, остаться без крова (напр. в результате стихийных бедствий); б) прост, остаться без места (за столом, в аудитории); 5) не использоваться; оҕоруот аһын ото биһиэхэ хаалар, туһаныллыбат ботва у нас остаётся, не используется; хаалыа суоҕа разг. пригодится; (бу да) хаалбат разг. и то польза; и то хорошо; 6) оставаться неосуществлённым, не иметь результата; мунньахха ылыныллыбыт уураах хаалыа суохтаах решение, принятое на собрании, не должно оставаться неосуществлённым; хаалар тыл пустые слова пустословие; хаалары саҥар = говорить пустое, пустословить; 7) не иметь последствий; оставаться без изменений; буруйуҥ хаалыа твой проступок ничего за собой не повлечёт; урукку дуоһунаскар хаал = остаться на своей старой должности; иккис сылгар хаал = остаться на второй год; 8) отставать; поезтан хаал = отстать от поезда; былааны толорууга хаал = отстать в выполнении плана; чаһым хаалар у меня часы отстают; дьонтон хаалыма не отставай от других; 9) выходить из употребления; выходить из моды; көмүлүөк оһох аны хаалан турар теперь уже камелёк отошёл; 10) приходить в негодность; выходить из строя; мотуор хаалбыт мотор вышел из строя; 11) терять силу, переставать действовать; урукку сокуон аны хаалар старый закон теперь теряет свою силу; 12) терять прежнюю силу, привлекательность (об умении, мастерстве кого-л. в чём-л.); ырыата хаалбыт теперь он уже не может петь так хорошо, как раньше; 13) в сочет. с деепр. на =ан, =эн основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает законченность, категоричность действия: баран хаал = уйти; алдьанан хаал = разбиться; сломаться; сүтэн хаал = потеряться, затеряться; кууран хаал = высохнуть, засохнуть; харааран хаал = почернеть # кулгаах хаалар, муос үүнэр погов. уши отстают (в росте), (а) рога растут (т. е. будущее за тем, кто развивается, работает над собой); тыыннаах хаал = остаться в живых; харыс хаал=, сүөм түс = сильно огорчиться, пасть духом.