1) гнездо; нора, норка; чыычаах уйата птичье гнездо; тииҥ уйата беличье гнездо; кымырдаҕас уйата муравейник; тигээйи уйатын тоҕо тарпыт курдук словно разорили осиное гнездо (обычно говорится о большом внезапно поднявшемся шуме по какому-л. поводу); уйатыгар уу киирдэ в его гнездо хлынула вода (говорится, когда человек чем-то очень обеспокоен и суетится); 2) диал. колыбель, люлька, зыбка.

уй курдук ис вздутый живот (напр. у детей, больных рахитом).

шум, крик, гвалт; уй-хай бөҕөнү түһэрдилэр они подняли страшный гвалт # уйа-хайа суох безудержно, безостановочно; уйа-хайа суох ытаата он безудержно плакал.

прям., перен. выдерживать, выносить, устоять; баттааһыны уй= выдержать какое-л. давление; улахан эрэйи уйда он пережил большое горе.

аат.
1. Көтөр, кыыл, эриэн үөн төрүүр (сымыыттыыр) сирэ, хорооно. ☉ Гнездо птиц, нора животных
Киһитээҕэр үрдүк кытыан оттор быыстарыгар араас көтөрдөр ыксалаһа уйа туттунан ууһуур эбиттэр. Амма Аччыгыйа
Андаатар сэрэх кыыл, ол иһин умсар, ханан тахсарын муннарар, буор уйатын кистиир дииллэр булчуттар. Далан
Кутуйахтар эмэҕирбит холбуйаны хаппаҕын тэһэ хаһан киирэн иһигэр уйа оҥостубуттар. Т. Сметанин
2. Туохха эмэ анаан оҥоһуллубут дириҥэтии, оҥхой. ☉ Небольшое углубление в чём-л., лунка, ячейка, гнездо (напр., картофеля, зуба)
Хортуоппуйу үүннэриигэ уоҕурдуулары кэлимник уонна уйаларга кутуу ньымаларын тутталлар. ХКА
Вал өссө үчүгэйдик халтарыҥныырын ситиһэр инниттэн подшипник-уйалары уҥунуохтуурга тиийиллэр. ЮГ КХЭДьС
Куораты тула бүлүмүөт уйаларын, уулуссаларга баррикадалары оҥордулар. «ХС»
3. түөлбэ. Оҕо биһигэ. ☉ Люлька, колыбель младенца
Быыкайкаан уолун хаалларан баран үлэтигэр барара. Онно оҕоһута, ханнык да санааҕа-онооҕо киллэрбэтэ ити кыракый уйата буолбута. А. Сыромятникова
Вера Оляҕа аҕалан тымтайы өҥнүбүттүү көрдөрөр. [Вера:] Мин санаабар, киниэхэ [оҕоҕо] бэрт уйа. С. Ефремов
4. көсп. Төрөөбүт-үөскээбит түөлбэ, дьиэ. ☉ Родной дом, очаг, родной кров, колыбель
Ол иһин эн Саҥа уолбуту [сир аата] уонунан көс сиртэн быһа ахтан, кэтэһэн, бэйэҥ төрөөбүт уйаҥ курдук санаан кэлэҕин. Н. Заболоцкай
Наталья Харлампьева дьонун дьиэтэ киниэхэ уонна кини быраата Коляҕа сылаас уйалара этэ. «Далбар Х.»
Олорор дьиэни саха орнаменын туһанан киэргэтии эдэр ыччаты үтүөҕэ, кэрэҕэ иитиигэ, кини төрөөбүт, улааппыт уйатыгар убаастабыллаах буолуутугар көмөлөһөрө чахчы. «Кыым»
△ үрд. Оҕо аймах, ыччат иитиллэн, уһуйуллан тахсар сирэ, үөрэх кыһата. ☉ Кузница кадров, храм науки
Үгүс саха ыччата сардаҥалаах нуучча культуратыгар тиксибит, норуокка туһалаах дьон буола үүнэнтөлөһүйэн тахсыбыт сылаас уйалара [Якутскайдааҕы учуутал оскуолата]. Амма Аччыгыйа
Үрдүк үөрэх чыпчаалыгар талаһар саха ыччатын ичигэс уйата — Саха государственнай университета. «ЭК»
5. көсп., сөбүлээб. Омсолоох, куһаҕан дьаллыктаах дьон мустар, хорҕойор сирдэрэ. ☉ Место сомнительных, преступных сборищ, логово
Сэрии уйата буолбут, сор-муҥ биһигэ Берлин суулунна. Германия сүрүн өһүөтэ түстэ. Т. Сметанин
Олох бандьыыттар уйалара буолбут сир эбит. Болот Боотур
Көөдөҥнөөх — хаартыһыттар уйалара. Сүүйсүһүү, сүүйтэрсии хабараана бу манна буолааччы. «ХС»
♦ Көмүс <ньээкэ> уйа фольк., көр ньээкэ
Биһиги [мородулар] хаһан киниттэн [Дьэлликтэн] ордон, уоскуйан, арыый тыын ыла түһэн, көмүс ньээкэ уйа туттабыт, төрөтөр оҕону төлкөлүүбүт? Н. Заболоцкай
[Эбэм] миигин адьас аччыгый эрдэхпиттэн оҕолообут, көмүс ньээкэ уйабыттан көччөх гынан көтүппүт күн сиригэр күндү киһим. А. Кривошапкин (тылб.)
Күндүмааны көмүс уйам, төрөөбүт дьиэм барахсан! «ХС»
Тураах (кымырдаҕас, тигээйи, ыҥырыа) уйатын тоҕо тарт көр тарт. Ырааһыйаҕа мустан олорор кыыллар ортолоругар, ыҥырыа уйатын тоҕо тардыбыт курдук, дьүүлэ-дьаабыта биллибэт кый-хай, айдаан-күүгээн биирдэ оргуйа түспүт. Эвен фольк. Бэс ыйын 22 күнүгэр, эбиэттэн киэһэ этэ. Дэриэбинэ ыҥырыа уйатын тоҕо тардыбыт курдук буолта. ПДА СС
Тураах уйатын тоҕо тарпыттыы, эмискэ аймалҕан бөҕө өрө оргуйа түстэ. Ф. Софронов. Уйатыгар уу киирдэ — уустук балаһыанньаҕа түбэһэн ыксаата, куттанна. ☉ Попав в критическое положение, испытать сильную тревогу, волнение (букв. в его нору хлынула вода)
Сорохтор уйулҕалара хамсаан, уйаларыгар уу киирэн, утуйбакка сыттылар. Болот Боотур
Хобороос уйулҕата хамсаан, уйатыгар уу киирбит курдук, тугу гыныан булбакка холоруктуу сылдьар. А. Сыромятникова
Оччолорго «Катюша» ньиэмэстэр уйаларыгар ууну киллэрэр кырдьык да модун тиэхиньикэ этэ. «ХС»
др.-тюрк., тюрк. уйа

I
туохт.
1. Туох эмэ ыарахан баттааһынын, күүһүн, дьайыытын ыарырҕаппакка, туох да буолбакка тулуктас. ☉ Выдержать, устоять под тяжестью чего-л.
Дьиэлэр үрдүлэрэ, күл ыараханын уйумуна, сиҥнибиттэр, хорҕойбут дьону хам баттаабыттар. Н. Якутскай
Киһини таба, сүүс киилэ ыйааһыннааҕын да иһин, кэбэҕэстик уйар. ПАК АаТХ
Күһүн муус үчүгэйдик тоҥмутун, киһини уйар буолбутун кэннэ улахан күөллэри муҥхалыыллара. ВПК СОо
2. көсп. Олоххо көрсөр ыарахаттары, моһоллору эрдээхтик тулуй, тулуурдаах буол. ☉ Стойко перенести, выдержать что-л. (напр., тяжёлое испытание судьбы)
Кэргэнэ, уруккута бастыҥ суоппар киһи, кэлин дьон хайҕалын уйбакка, арыгыга убаммыт диэбиттэрэ. В. Титов
[Хобороос:] Бу мин кырдьар үйэбэр Дорҕоонноох айан суолун тутустум! Биэс хотойбун сэриигэ былдьатар Баламат аһыыны эмиэ уйтум! И. Егоров
[Василий Васильевич] олох күчүмэҕэйдэрин, ыарахаттарын киһи сөҕүөн-бэркиһиэн курдук кэбэҕэстик тулуйара-уйара. МВВ
♦ Борбуйгун уй (уйун, кыан, көтөх) көр борбуй
Борбуйдарын уйаат, ууга булкуһаннар, икки уол балык курдуктар. Амма Аччыгыйа
Саха борбуйун уйда да, тустубутунан барар идэтэ. «ХС»
Тэппини уйбат (истибэт, көрбөт) көр тэппи. [Арамаан] бэркэ сирдиргээн, киҥэ-наара холлон, тэппини уйбат буолан сылдьар. Амма Аччыгыйа
II
уй курдук истээх <буол, истэн> көр ис IV
Ийэлээх кыыс истиҥник кэпсэтэр доҕордоро арай ити уй курдук истээх, кып-кылгас атахтаах бээгэй ынах. И. Гоголев
[Интэринээт оҕолоро] уй курдук истэнэн, сирэйдэрэ дыгдаччы иһэн, үксүн сыта мээрик буолтара. Күндэ
Уй курдук истээх сыгынньах оҕолор оһох кэнниттэн быгыаластылар. М. Доҕордуурап; уй түс — санааҥ улаханнык түһэн самныбыт дьүһүннэн, сүрүҥ тостубукка дылы буол. ☉ Быть, находиться в подавленном, угнетённом состоянии
Кэлин [эбэм] оронуттан турбакка сытара элбээн, күн-түүн улам уй түһэн испитэ. Н. Лугинов
Охоноон туох да үтүө тахсыа суоҕун көрөн уй түстэ. «ХС»
Сергей уота-күөһэ суох имик-самык сүөдэҥниир. Эдэр киһи итинник уй түһэ сылдьара көрүөххэ сүөргү. «ХС»
ср. др.-тюрк. у ‘выносить, выдерживать; мочь, быть в состоянии’, фин. вой ‘мочь’

уй-май буол (бар) — көр өй-мэй: өй-мэй буол (бар)
[Коля] Биһиккэ бигэнэ сытар курдук, кулгааҕа чыҥкынаан, эмиэ уй-май баран иһэн, иккиһин өйдөнөн кэллэ. Эрилик Эристиин
Оҕонньор уй-май буолла, онтон, сонно тута өйдөнө охсон, кыыһын сүүһүттэн сыллаан ылла, кыра кыыһы баттаҕыттан имэрийдэ. Н. Павлов
[Эһэ] киэһэни быһа хааман тугу да булбакка аччыктыырыттан букатын уй-май буолуталаабыта. «ХС»

көр ый-хай
Оҕус ойон туран туора ыстанна уонна айаатаан уй-хай бөҕөнү түһэрэн аллара, үрэх диэки таҥкычахтанна. Далан
Уойбуттоппут тойоттор таҕылларын тарҕатар Уй-хай күүрээннэрэ араадьыйанан оргуйар. А. Абаҕыыныскай
♦ Уйа-хайа суох ытаата — күүскэ, тохтоло суох маккыраччы ытаа. ☉ Плакать безудержно, безутешно, безостановочно
Глафира бу хара-бараан киһини моонньуттан кууһа түһэн, уйа-хайа суох ытыан баҕарда. Л. Попов
«Онон араас сымыйаны тарҕатааччылар миигин булбуттар», — дии-дии, Тамара уйа-хайа суох ытаан үллэҥниир. «ХС»

v. to support, support the weight of