1) быть, работать портным, портнихой; 2) разг. портняжить, кроить и шить (не имея специальности портного); тугу бортунуойдаатыҥ ? что ты шьёшь?

I 1) кроить, выкраивать; таҥаһы кырый= раскроить материал; 2) стричь, постригать; баттаҕы кырый= стричь волосы.
II стареть.

сыһ. Туора-маары, көнөтө суохтук (хол., уур, быс). ☉ Вкось, криво, неровно (напр., складывать, кроить). Одьоотук быһар
□ Одьоотук бу мастар бастарын уурбуккун. ПЭК СЯЯ

1) резать; перерезать; отрезать; килиэптэ быс = резать хлеб; баһын быс = обезглавить; ынахтар тиһигин быспакка субуллаллар коровы тянутся непрерывной цепью; 2) жать; бурдугу быс = жать хлеб; 3) кроить; былааччыйата быс = кроить платье; 4) уничтожать; лишать жизни; куобаҕы быстылар зайцев уничтожили; 5) перерезать, преграждать (напр. дорогу); 6) перен. делать прививку (против какой-л. болезни); куортан быһыы быс = сделать прививку против кори.

I возвр. от кырый= I 1) кроить (себе, для себя); 2) остричь (себе, для себя, у себя).
II ходить за чем-л. (несколько раз); ууга иккитэ кырынным я сходил за водой два раза.

сыһ., кэпс.
1. Олдьу, туора. ☉ Косо, криво (напр., кроить)
Кырынаас тириитин киэбэ көнө муннуктаах чараас мастан оҥоһуллар, кинини устарга дөбөҥ буолар гына хоһуойдуу быһыллыбыт икки чаастаах буолар. Булчуттарга к. Маҥнайгы олордуу эрээттэрин хоһуойдуу туора тарыыллар. ГСҮЦХ
2. Кылардыы, холбуу (көр). ☉ Косо (смотреть). Хоһуойдуу көрөр

I
туохт.
1. Кыптыыйынан быс. ☉ Резать, кроить что-л. ножницами
Дьахталлар ичигэс таҥаһы тигээрилэр сукуна курдук сымната имитиллибит таба тириитин кырыйаллар. Н. Якутскай
Ким бу курдук, хас сэбирдэҕи барытын биир быһыылаах гына кырыйан, киэпкэ баттаан оҥоортой? Суорун Омоллоон
Мавра сыппах кыптыыйа таҥас кырыйар тыаһа чылыгыраан иһиллэр. М. Доҕордуурап
2. Тугу эмэ сарбый, быһыы-таһаа биэрэн быс (хол., баттаҕы, тыҥыраҕы, үүнээйини). ☉ Стричь, подстригать (напр., волосы, ногти, кусты)
Лэрилэкэгэр төбөтүн киччэччи кырыйбыттар, уол оҕолуу боспоччу таҥыннарбыттар. Амма Аччыгыйа
Былыргы баай ыал мааны оҕолоро буолан, баттаҕын хаһан да кырыйбатахтара. Күннүк Уурастыырап
Суоппуйа өрүүлээх баттаҕын аҥаарын, сүр түргэнник быһа кырыйан кэбиспитэ. А. Сыромятникова
3. көсп. Тугу эмэ икки аҥыы хайытардыы инниҥ диэки түс, сыт (хол., ууну, хаары). ☉ Рассекать что-л. (напр., воду), двигаясь вперед
Аллаах оҥочо биллэрдик иэҕэс гына-гына, улам түргэтээн, уу кырсын икки аҥы тэлэ кырыйда. В. Яковлев
Онно, кубалыыр долгун баалларын, Тыы курдук Тылбыҥныы тэлээрэн, Хопто-доҕорбут кыната кырыйар. В. Чиряев
Уу дьикти кылбаархай урсунун мэник тыал кырыйда. Н. Босиков
4. көсп., поэт. Туох эмэ аттынан эбэтэр устунан кэрийэ көт, бар, туох эмэ иэнин кэрийэ, батыһа көт, бар. ☉ Лететь, парить над чем-л.; идти, тянуться вдоль по периметру чего-л.
Тэһииргээбиттии үөр туллук Хаар көҕүрүмтүйэр иэнин кырыйар. Н. Босиков
Кытылы кырыйар Кыйыа таас хайата, Эрийэр-буруйар Эрбэгэр иирэтэ. А. Бродников
◊ Кырыйа көт (хаам, сүүр) — тугу эмэ кэрийэ хаам, сүүр, көт. ☉ Двигаться (напр., идти, бежать, лететь) вдоль, по краю чего-л.
Күн олус уһаабыта, саһар икки саспат икки ардынан саҕаҕы кырыйа көппүтэ. Далан
Уҥа диэки түннүктэри кырыйа хаамта. Н. Заболоцкай
Кылбаара устан Кыталык кэллэ, Кыҥкыныы ыллаан Кырыйа көттө. М. Доҕордуурап
Уу кырыйа — кыл имэрийэ диэн курдук. — Былааҥҥыт туолуута хайдаҕый? — Эбэһээтэлистибэлиин уу кырыйа — диэхтэрэ. «Кыым»
Ууну ыытар магистральнай хоруулар Куда өрүс уҥа террасатын чабырҕайынан уу кырыйа хаһыллыбыттар. «ЭК»
ср. тюрк. кырк, кыр ‘стричь, скоблить, скрести’
II
туохт.
1. Уһуннук олох олорон, эт-хаан өттүнэн мөлтөө-ахсаа, сааһыр, кырдьаҕас буол. ☉ Состариться, становиться старым
[Сэмэн] Бу да кырыйдарбын, биир кыыс оҕону иннин ылыам дии саныыбын. А. Софронов
2. Баар буолбутуҥ, туһаныллыбытыҥ ырааппыт буолан эргэр, хаарбахсый. ☉ Становиться ветхим, обветшать
Хатыҥ тэллэйэ кырыйдаҕына, Хаахыныыкыыкыныы оонньуур. Е. Васильев
3. Былыргыта бэрдиттэн аныгы кэмҥэ сөп түбэспэт, туттуллубат буол. ☉ Устареть, выйти из употребления (о чем-л.)
Норуот тапталлаах ырыаһыта ыллаабыт, ыллыыр ырыата мэлдьи норуотун кытта! Таптал сөҕүрүйбэт, ырыа кырдьыбат! «Кыым»
♦ Кырдьан баран кылыыһыт буол — сааһыран баран эдэр киһилии быһыылан. ☉ Будучи уже немолодым, вести себя как молодой человек; вести себя не по возрасту легкомысленно
Кырдьан баран кылыыһыт буолбут диэбиккэ дылы, оҕонньор ойох ылаары тииһэн эрдэҕин. А. Софронов
Киһиҥ, эр бэрдэ, өссө оҕо оҥоруох санаалаах. Кырдьан баран кылыыһыт буолбут диэбиккэ дылы. П. Ойуунускай. Кырдьан баран кыраһыт буолбут түөлбэ. — урут хаһан да ылсан көрбөтөх дьыалатынан, идэтинэн дьарыктанан эрэр киһи. ☉ Человек, который принимается за незнакомое дело (букв. состарившись, стал мелким воришкой). Бадаҕа, кырдьан баран кыраһыт буолбут диэбиккэ дылы
◊ Кырдьар саас — киһи ситии-хотуу сааһын кэнниттэн кэлэр сааһа, эт-хаан өттүнэн кэхтэр кэмэ. ☉ Старость, старческий, пожилой возраст
Кырдьар саас киһи аайы тиксибэт, дьоллоохторго эрэ тиксэр дьылҕа. Н. Лугинов
Киһи кырдьар сааһыгар Ийэ киин буора тардар. С. Данилов
Өлөр үйэбитигэр, кырдьар сааспытыгыр хайдах-хайдах олоххо тиксэн иһэр буоллубут. М. Доҕордуурап
ср. тюрк. кары ‘стареть’

туохт.
1. Туох эмэ биилээҕинэн, сытыынан (быһаҕынан, сүгэнэн о. д. а.) охсон, кыһан тугу эмэ кыра чаастарга, өлүүскэлэргэ араар эбэтэр бааһырт, кэрчий. ☉ Отрезать; резать, порезать (чем-л. острым)
Быаны быс. Быһаҕынан быстым. Тарбаҕын быста. Атырдьах уктаабытым уонна эмиэ да күөрт күөртээбитим, сүгэ уга быспытым. М. Доҕордуурап
Эгэ сибэккини быһа тардыа дуо? Суох! «Барахсаттар үчүгэйдэрэ бэрт, үүннүннэр!» — диэн буолар. С. Васильев
2. Үүнэн турар бурдугу сиэрпэнэн, бурдук быһар массыынанан хомуйан түүтэхтээ. ☉ Жать (хлебные злаки). Сэлиэһинэйи быс. Бурдугу быһан бүтэрдибит
□ [Сэмэн:] Ынаҕы түргэнник да ыыра, бурдугу элбэҕи да быһара. А. Софронов
Бурдук буһан, холкуостар хомуур үлэтин күргүөмүгэр киирэн тураллар, онно-манна паара аттар бурдук быһар массыынаны соһо сылдьаллар. Күндэ
Бурдук быһар, от охсор, Тымныы күөлгэ балыктыыр Күндү-үтүө доҕоттор, Сарсын үлэ ыҥыртыыр. П. Тулааһынап
3. Таҥаһы тигэргэ анаан анал киэбинэн кырый. ☉ Кроить по мерке одежду для пошива
Уурумньулаах таҥастарын ороото, Мааны таҥастарын бааралаата, Киэргэл симэхтэрин кэккэлэттэ. Быһыыччыт бастыҥа быспыт Былаачыйаларыттан быыбардаан ылла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Даайыс кумааҕынан бэрт наадалааҕар эрэ, холобур, этэрбэс уллуҥун киэбин быһарга кэмчилээн туттар буолта. Н. Заболоцкай
[Саарыны] Балбаара быһыытын быста, Кэтириискэ тиктэрдилэр, Ыстапааһа ытырда. Саха нар. ыр. II
4. Кырган кэбис, суох оҥор, өлөрөһөр, эс. ☉ Уничтожать; лишать жизни
Сэбиэт былааһын быһаары, Өстөөх күүстэр турдулар; Фашист тыынын тыыннаары Өргөс-үҥүү туттулар. Күннүк Уурастыырап
[Көстөкүүн:] Суон Дьөгүөр, дьон билэринэн, кыра-дьадаҥы дьону улаханнык быспыт, быһа да олорор киһи. Күндэ
Уҥуох күлүн, ноһуому Уоҕурдаары ыспыппыт, Сиэччи үөнү, сыыс Суортаан, эмтээн быспыппыт. Күн Дьирибинэ
5. Туохха эмэ (хол., маска, тааска, металга о. д. а.) тугу эмэ (суругу, ойууну о. д. а.) оҥон оҥор. ☉ Делать посредством резьбы, вырезать (письмена, орнамент на металле, дереве и т. п.)
Тиийэн били Чүөчээски хатыҥҥа дьөлө быспыт икки буукубатыттан хараҕа иҥнэ түспүтэ. Суорун Омоллоон
Федор Федорович таба муоһуттан быһан оҥостубут хамсатын айаҕыттан ылар. Н. Якутскай
6. Ханнык эмэ сири (алааһы, толоону, үрэҕи, тыаны о. д. а.) туораа, аас. ☉ Проходить или проезжать через алас, долину, лес. Тайҕаны быстым. Тыаны быһан, чараҥҥа таҕыстым. Сэттэ көстөөх сири быһан, Марханы буллубут
□ Онон-манан толооннору быһан туоруубут. Н. Неустроев
Сатыы хаамсан, Сиһи быһан, Үрэххэ өҥөйдүлэр. Дьуон Дьаҥылы
7. кэпс. Суолунан көҥүл сылдьар кыаҕы биэримэ, суолунан сылдьыһыыны боп, хаай. ☉ Перерезать, преградить дорогу
Ити кэмҥэ өстөөх чугуйар суолун биһиги чаастарбыт ойоҕоһуттан бүлүмүөт уотунан быспыттара. М. Доҕордуурап
Бандьыыттар Сулҕаччыттан Аммалыыр суолу хас да сиринэн быспыттара. П. Филиппов
Уйбаан күн сырдыга баарыгар, Оҕуруот, хотон, дьиэ ааныгар, Түннүк аайы тымтыгынан Кэлэр кэриим суолун быһан Кириэс анньан кэчигирэтэр. Дьуон Дьаҥылы
8. Тугу эмэ (хол., сыһыаны, кэпсэтиини о. д. а.) тохтот, уурат. ☉ Прекратить, прекращать какие-л. отношения, беседу и т. п. Эрдэттэн онон кыыс быспыта Эргэлиин ситимнээх быаларын. Күннүк Уурастыырап
[Барахсаанап:] Ол буолан баран, эн биһикки, саатар, көннөрү доҕордоһорбутун быһыма. С. Ефремов
«Чэ, чэ, кылгастык кэпсээ!» — диэн тойон быһан кэбистэ. Эрилик Эристиин
9. эмп. Ыарыыттан көмүскээн эбэтэр ыарыыны мөлтөтөөрү киһи этигэр-хааныгар вакцинаны киллэр. ☉ Делать прививку от какой-л. болезни. Куортан быһыы быс
□ Оччоҕо Хабырыыс биэстээх этэ
Кини илиитин быстарымаа-ры хотон иһигэр түспүтэ. Эрилик Эристиин
10. эргэр., хаарты. Оонньооччуларга хаартыны түҥэт, таһаар. ☉ Раздавать игрокам карты
[Күөх Көппө:] Кэбис, бырыылаабаппын, куруускалыах. [Дьөгүөр:] Баҕар, буоллун даҕаны, Бастаан мин быһыым. Суорун Омоллоон
«Мин остуос [хаарты оонньуутун көрүҥэ] быһабын! Туруоруҥ!» — хаһыытаата Дьэллик. «ХС»
11. Баран, айаннаан иһэр тэтими мөлтөт эбэтэр олох тохтоон хаал (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Снизить темп шага, езды или вообще остановиться (обычно в отриц. ф., оборотах)
Тогойкин сэлиитин быһан, хааман көрдө. Амма Аччыгыйа
Ааҕааччы Тиэхээҥҥэ кэллибит... Кутталлаах суолунан барбатах, Дьэ били сур ата бэрт эбит — Уон көскө сэлиитин быспатах. Эрилик Эристиин
Кинилэр хаһан да сылайбаттар, хаһан да тохтооботтор, айаннарын биирдэ да быспаттар. Н. Тарабукин (тылб.)
12. Ууну ходуһаҕа халытаары, үрэх сүнньүн быһыт тутан бүөлээ. ☉ Строить плотину (преимущественно с целью орошения лугов)
Эһиги Суола үрэҕи быһарга турунаҥҥыт, үтүө кэскиллээх дьыаланы төрүттээтигит. Амма Аччыгыйа
Сураҕа, бу сүүрбэ сыллааҕыта биһиги холкуос үрэҕи быһан үөскэппит күөлэ. Суорун Омоллоон
△ Туу угаары, кыараҕас үрэх сүнньүн талаҕынан хатыйан балыгы аһарбат күрүө оҥорон бүөлээ. ☉ Сделать заездку (плетень для ловли рыб)
Аҕата үрэҕи быһан үппүт илимнэрин соҕотоҕун бүөмнээн көрөр санаалаах күөлгэ киирдэ. «ХС»
♦ Быс да сыа, бас да арыы — байылыат, баай-тот (олох туһунан). ☉ Зажиточный, богатый (о жизни)
Билигин биһиги олохпут, сахалар этэр үгэстэринэн, быс да сыа, бас да арыы буолла. М. Доҕордуурап
Быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара хаалбыт (ордубут, буолбут) көр быһа I. Кинини, эргэ тахсыаҕыттан ыла, Уйбаанча быйыл сайын аан бастаан көрбүтэ, улаханнык уларыйан, дьүдьэйэн, хайа охсубут аҥаара, быһа охсубут быһаҕаһа буолбут, этэ. Н. Якутскай
Дьэ, тукаам, эрэй бөҕөнү эҥээрбинэн тэлэн төрөөбүт алааспын, Хомустаахпын, ахтан, хайа охсубут аҥаарым быһа охсубут быһаҕаһым буолла. Н. Габышев. Быһа түс I — ким эмэ кими эмэ кытта кэпсэтэрин саҥаран тохтот. ☉ Прервать разговор кого-л. с кем-л. «Олоххо сыал кырдьыктаах дьыала иһин охсуһууттан тахсар», — диэн салҕаан истэхпинэ, Айта быһа түспүтэ. Далан. Быһа түс II — 1) түргэнник уонна күүскэ ыр. ☉ Быстро и сильно похудеть
Кыһын олус быһа түспүт сылгылары үөрүттэн арааран аһылыкка киллэрэллэр. «ХС»; 2) олус күүскэ түс (уу таһымын туһунан). ☉ Сильно, резко убывать (об уровне воды)
Хайыы-үйэ көҥүс уута быһа түһэн бадараана хаалбыт. М. Доҕордуурап. Быһыы быс кэпс. — сэмэлээн күлүү-элэк гын. ☉ Осуждая, насмехаться. Бытыгын быһа үктүөр диэри көр бытык. Одуу быһар — кими, тугу эмэ сэмэлээн, элэктээн, күлүү-элэк гынан саҥарар. ☉ Осуждать, насмехаться над кем-чем-л. [Кыргыттар] Сайбаҕар таҥастааҕы Сахатыта санаатылар Оноолоох соннооҕу Одуу быстылар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Тиһигин быспакка — тохтобула суох, быыстала суох, ситимин быспакка. ☉ Непрерывно, непрестанно
Тыындалыыр суол сыһыыны ортотунан хайа тыыран ааһар, онон аттаах, сатыы дьон тиһигин быспакка сылдьаллар. Д. Таас. Тыынын быс — кими эмэ өлөрөн кэбис. ☉ Лишать жизни кого-л.. Ф. Охлопков элбэх фашист тыынын быспыта. Хайа быспыт аҥаара — тэҥ аҥаара. ☉ Половина
Өлүөнэ илин эҥээригэр эбэтэр Дьокуускайга ат сүүрүүтэ буоллаҕына, өрөспүүбүлүкэ хайа быспыт аҥаара онно ханньары тартарар. «Кыым»
◊ Кирсин быспыт — төрүүрэ олох чугаһаабыт (ынах туһунан). ☉ Вот-вот отелится (напр., через день — о корове)
Лүүчэ «Күннэйэ» кирсин быспыт. Арааһа, эмээхсин сарсыарданан көрдөрдөҕүнэ да көҥүлэ буолсу. В. Яковлев. Ситимин быспат — тохтобула суох буолар. ☉ Непрерывный, непрекращающийся
Синицын этэрээтэ уһун кыһыны быһа ситимин быспат уот охсуһууга сылдьыбыта. А. Сыромятникова. Сүһүөх быһарынан — тобугун сүһүөҕүнэн (мээрэй кээмэйэ). ☉ До коленного сустава (доходит — напр., трава)
Сүүрүк аты Сүһүөх быһарынан Сүөгэй тураҥнаах дойду. П. Ойуунускай