ньылай диэнтэн хамс
көстүү. Арай кинини сыапка сытар мойбордоох хара ыт үөрэ-көтө тоһуйда: кутуругун куймаҥната-куймаҥната сүүрэн ньыларыйан кэллэ. И. Никифоров

сыһ. Уос оппойорун курдук. ☉ Сложив губы в трубочку
Сахаар уоһун оппоччу үрдэ. Амма Аччыгыйа
Соболор тууттан соторутааҕыта ылыллыбыт буоланнар, өссө да тыыннаахтар, айахтарын оппоччу атан ылаллар, кутуруктарын куймаҥнаталлар. В. Протодьяконов

дьүһ. туохт. Тугу эмэ билэн көр-иһит, тулуйбатах-тэһийбэтэх курдук тутун (хол., ыты этэргэ). ☉ Забеспокоиться, засуетиться от чего-л. (напр., о собаке)
Ыт, билэн, чэрэҥнии-чөрөҥнүү түстэ, кутуругун куймаҥнатта, аан диэки көрүтэлээтэ. Болот Боотур

сыһ. Үчүгэмсийбиттии, үтүөмсүйбүттүү, үөннээхтик, дьээбэлээхтик (көр). ☉ Игриво, кокетливо, лукаво (взглянуть)
Дыгыйа …… ходьоччу тутунна, үтүөмсүйбүттүү хоҥкус-хаҥкыс гынна, хараҕын тылбыччы көрдө. Болот Боотур
Саһыл уһун кутуругун куймаҥната-куймаҥната, хараҕын сыыһын тылбыччы көрөн баран, быар куустан туран эрэ, хара тыа улуу кырдьаҕаһыгар бэйэтин санаатын, кыһыытын-абатын тоҕо-хоро кэпсээн барбыт. В. Ойуурускай
Ити кэмҥэ Алина, бэйэтэ этэринэн, кылаас биир кырасаабыссата, үөннээх баҕайытык тылбыччы көрөн Катяҕа сыста олорунан кэбистэ. «Чолбон»

сыһ. Кырыктаахтык, киһи этин сааһа аһылларын курдук (көр, саҥар). ☉ Пронизывающим холодом взглядом (смотреть), злобно (говорить)
Боруогу атыллаат, [Мила] ааныттан Дьыбардаахтык тыынан, эригэр Кыйыдыйа сыһыаннаспыт, Кыыдааннаахтык тылласпыт. Р. Баҕатаайыскай. [Моҕой кыыл] хара дириҥ, чыпчылыйбат харахтарынан Куралай Кустук түөһүн тылын дьыбардаахтык, өһүөннээхтик тобулу көрөн, …… уһуктаах кутуругун куймаҥнатан ылла. Д. Апросимов
Дьылҕалаах андаҕар ылынаммын Дьыбардаахтык эттим-тыынным. С. Васильев

сыһ. Араастаан мунньаҥнатан. ☉ Всячески кривляясь, изгибаясь; криво, косо (делать что-л.)
«Тыҥырах» [ыт аата], үтүө сарсыарданан эҕэрдэлээбит курдук, кутуругун иэх-маах куймаҥнатта уонна уун-утары хааман кэлэн, иччитин сыллаан көрдө. И. Никифоров
Федот Кононович сүөргүлээбиттии мүчүйэн ылар, уоһун иэхмаах туттар. «ХС»
♦ Иэх-маах буол - тугу гынаргын билбэккэ мух-мах буол; дөйбүт курдук буол. ☉ Теряться, приходить в замешательство, в растерянность (соотв. сбиваться с толку), не знать, что говорить и что делать
Ыгыллан, тыыммытын кыайан ылбакка иэх-маах буоллубут, харахпыт ирим-дьирим буолла. И. Данилов. Иэх-маах дэппэккэ - элбэҕи, ону-маны саҥарпакка. ☉ соотв. без лишних слов
Маршал мин диэки эргиллэ түстэ уонна иэх-маах дэппэккэ, миигин эмиэ бэйэтигэр эпсэри тарта. А. Данилов

туохт.
1. Тыҥыы кытаатыннар (быччыҥнаргын). ☉ Сделать упругим, напрячь (мышцы)
[Сыллай] учууталга үҥсээри гыммыт оҕо муннугар томороон сутуругунан дуксуйар эбэтэр суон быччыҥын күүрдэн баран, харбатан чаҕытар. Амма Аччыгыйа
Юрий Семенович …… икки илиитин быччыҥнарын күүрдэн, тыыллаҥнаан ылла. Н. Лугинов
2. Адаарыт, туруор (хол., арҕас түүтүн). ☉ Ощетинить, поднять дыбом (шерсть)
[Ыт оҕото] ол ыт диэки үөрэн-көтөн сэлэкэччийэ сүүрбүтэ. Анарааҥҥыта арҕаһын түүтүн күүрдүбүтэ, хараҕын хаһылыччы көрбүтэ, муннун мырдыҥнаппыта, аһыытын ырдьаппыта. И. Федосеев
Хоруотааҥҥа кэлээт, адьырҕа эһэ арҕаһын түүтүн өрө күүрдүбүт, тылын салбаммыт, оттон сур бөрө аһыытын килэҥнэппит, кутуругун куймаҥнаппыт. «ХС»
3. көсп. Ким-эмэ санаатын өрө көтөх, өрүкүт; көҕүт, көбүт, тэптэрэн биэр. ☉ Поднимать настроение кому-л., возбуждать кого-л., воодушевлять кого-л. на что-л. Төрөөбүт айылҕа уйулҕаны хамсатар кэрэ көстүүлэрэ киһини күүрдэллэр. Н. Лугинов
Кини сүрэҕин туох эрэ улахан үөрүүлээх суол өрө күүртэ, хараҕар сырдык мичээри уматта. М. Доҕордуурап
Бу Казань университетын бүтэрбит улахан биллиилээх киһи бэйэ дойдутун айылҕатын, кини барҕа баайын билэргэ, таптыырга эдэр дьону күүрдэрэ. П. Филиппов

аат.
1. Тугу эмэ хатыырга аналлаах тимир оҥоһук. ☉ Замок
Бу олордоҕуна эмискэ күлүүс тыаһа халыгырыы түстэ. Суорун Омоллоон
Арамааскы хаайыы күлүүһүн тылын Мироновка биэрдэ, кини күлүүһү ылаат, Александр сытар хоһун аспытынан барда. М. Доҕордуурап
Мариса сытар хаайыытын айаҕар ыстанан көрбүтэ: синньигэс соҕус дугалаах күлүүһүнэн хатаабыттар эбит. Эрилик Эристиин
2. Гаайканы эрийэн киллэрэргэ, өһүлэргэ эбэтэр тугу эмэ аһарга-сабарга туттуллар тэрил. ☉ Приспособление для откупоривания чего-л.; гаечный ключ. Уон сэттэлээх күлүүстэ аҕал. Чаһы күлүүһэ
3. Массыынаны, матасыыкылы, уо. д. а. собуоттуурга туттуллар аналлаах оҥоһук. ☉ Ключ зажигания
Бэҕэһээ Иван массыынатын күлүүһүн убайыгар туттарбыта. Н. Лугинов
Эһиги күлүүһү холбоомоҥ. Уопсайынан, олох тыытымаҥ. Өкүмүлээтэр олорон хаалыа. Багдарыын Сүлбэ
4. көсп. Предмет, өйдөбүл, о. д. а. ис дьиҥин өйдүүргэ, кистэлэҥин арыйарга төрүтүнэн буолааччы туох эмэ. ☉ То, что способствует разгадке, пониманию чего-л., овладению чем-л., ключ
Оҕо ускуустубаны өйдүү үөрэнэригэр айылҕаны элбэх өрүттээх күлүүс быһыытынан сыаналыахтаахпыт. ЧКС ОДьИи
Кымыс — нэһилиэнньэ доруобуйатын тутаах күлүүстэриттэн биирдэстэрэ буолар. ЩМФ ККЭБС
♦ Күлүүһэ суох үпкэ киирбит — күрүөтэ суох окко киирбит диэн курдук (көр күрүө)
◊ Күлүүс тыл — норуот эмчитэ киһиэхэ уонна айылҕаҕа сабыдыаллыыр, дьайар кистэлэҥ күүстээх хас да таһымнаах иччилээх тыла. ☉ Магическое, насыщенное энергетикой слово как прием, используемый народными целителями при лечении больного, а также при несчастных случаях, стихийных бедствиях, ключевое слово
Түөллүгэни, сааныгы, Төбөлөөҕүкииннээҕи Эндэппэккэ суох гынар Эрэдэһин күлүүс тыла. Күннүк Уурастыырап
Ыарыыны эмтииргэр күлүүс тыллааххын. ПНИ ЭД
Уоту күлүүс тылынан да тохтотобун. ПНИ АДХ. Күлүүс тыла — күлүүһү арыйарга уонна хатыырга аналлаах, кыра тимир оҥоһук. ☉ Ключ от замка
Айан дьонун киэнин аттарын сыгынньахтаан, ындыыларын ампаарга угуҥ, ампаар аанын хатаан, күлүүс тылын киллэрэн тойонноругар туттарыҥ. Саха фольк. Көстөкүүн ойоҕун сиэбиттэн күлүүһүн тылын ылан, дьааһыгын аһан мөһөөх харчытын ылан, Баһылай Охонооһойоптооххо хаартылыы барда. Күндэ
Арамааскы, кини илиитин өрө ууннаран туран, түрмэ күлүүһүн тылын сиэбиттэн сулбу тардан ылла. М. Доҕордуурап
Күлүүс хаайыыта көр хаайыы. Арба даҕаны, били, биһиги бухгалтербыт Чалаар Байбал үс сыл күлүүс хаайыытыгар түбэспит. Н. Босиков
Субу киһини — кубаҕай, уһун сөмүйэтинэн бүк түһэн олорор киһи оройун дугдуруйбута — туох да үгүс эрэйэ суох күлүүс хаайыытыгар утаарыахха. В. Титов
Сыҥаах күлүүһэ көр сыҥаах. Дьааһыйарбар Мин сыҥааҕым күлүүһэ Тахса сыһан, ардыгар Төннөрүм [кулууптан]. И. Гоголев
[Моҕой кыыл] хаан кыһыл айаҕын, сыҥааҕын күлүүһэ ыллыар диэри атан …… кутуругун куймаҥнатан ылла. Д. Апросимов. Ыаҕас күлүүс — ыарахан ыйааһыннаах, томороон быһыылаах улахан күлүүс (былыр саха уустара тимиртэн, чугуунтан таптайан оҥороллоро). ☉ Массивный, громоздкий замок (в старину якутские кузнецы ковали его из железа или чугуна)
[Күкүр Уус:] Көрүҥ эрэ, бу ыадар бэйэлээх ыаҕас күлүүһү! Суорун Омоллоон
Ыаҕас күлүүһүнэн түрмэ ыксары хатаммыт. «ХС»