кукушка; кэҕэ этэр кукушка кукует # арҕас кэҕэтэ первый спинной позвонок; кэҕэ кулгааҕа бот. чемерица.

говорить или кричать (громко и звонко); мунньахха тыл этэн чоргуйда на собрании он говорил громко и звонко (т. е. бойко и уверенно); кэҕэ этэн чоргуйар звонко кукует кукушка.

перестать куковать; кэрээбэт кэҕэлээх дойду фольк. край, где не перестают куковать кукушки (о благодатной стране из эпоса олонхо, где царит вечное лето).

1) отступать; кэннигинэн кэхтимэ назад не отступай; 2) останавливаться, прекращаться; кэхтибэт кэҕэ кукушка, не перестающая куковать; 3) перен. хиреть; вырождаться; хаһыҥтан үүнээйи кэҕиннэ от заморозков растение захирело.

туохт. Эт, саҥар (кэҕэ туһунан этэргэ). ☉ Куковать (о кукушке)
Торҕо хара тыаҕа кэҕэ Чугдаара туойар, кукууктуур. Эллэй
Көлүйэ уҥуор кэҕэ чуордук кукууктаата. И. Гоголев
Кэрэ күнү эҕэрдэлээн, Кэҕэлэр кукууктууллар. С. Васильев

туохт. Кэҕэни үтүктэн саҥар, кэҕэ курдук эт. ☉ Подражать кукушке, куковать
Дүҥүрдэрин дөр-дөр охсо-охсо, абааһыларын ыҥыран иһиирэн сирилэттилэр, кэҕэлээн чоҥуйдулар. Н. Якутскай
Дьукаахпыт Тиитэ уол муннукка сөрүөстэн туран кэҕэлээбитэ чахчы эбит. А. Неустроева

1) говорить; сказать; тугу эттилэр? что они сказали?; тылла эт = произнести речь, сказать речь; кырдьыгы эт = говорить правду; утары эт = возражать; сымыйанан эт = лгать, говорить неправду; эппит тыл биир погов. сказанное слово неизменно; 2) куковать (о кукушке); 3) греметь (ө громе) # этимэ даҕаны модальное словосочет. употр. обычно в диалоге (и) не говори; сылайдыбыт даҕаны ! — Этимэ даҕаны ! — как мы устали!—И не говори!; этэргэ дылы модальное словосочет. как говорится; в самом деле; этэргэ дылы , бэрди бэрт баһыйар как говорится, лучшего лучший побеждает; этэргэ дылы , кырдьык куһаҕан буолуо в самом деле, будет плохо.

тыаһы үт. туохт.
1. Быыстала суох синньигэстик «чартчарт» диэн эрэр курдук саҥар, оннук тыаһы таһаар (хол., дьабарааскыны, кырынааһы, чаччыгыныары этэргэ). ☉ Издавать монотонный, стрекочущий звук (напр., о суслике, горностае, дрозде)
Кырынаас кыылым …… Чаҕылыччы көрөн баран, Чардырҕаан ылла. П. Ойуунускай
Солоҥдо чардыргыы-чардыргыы өрүтэ ойуолуу сатаата. П. Тобуруокап
Чаччыгыныардар туохтан эрэ айманан чардыргыыллар. «ХС»
2. көсп. Синньигэс куоласкынан өрө күүрэн, хаһыытаан саҥар. ☉ Говорить визгливым голосом
«Үҥсүөм!» — диэн Сиидэркэ, элиэттэн куттаммыт дьабарааскы курдук, чардыргыы түспүтэ. И. Гоголев
Ася уолун көмүскэһэн өрө чардыргыы түстэ. М. Тимофеев
[Суоппуйа:] Аргыый чардырҕаа, эн да аанньал үһүгүн. Н. Туобулаахап
ср. кирг. чарда ‘квакать; куковать’

переставать; уменьшаться, ослабевать; хараабат кэҕэлээх дойду фольк. место, где без умолку кукуют кукушки (благодатная сказочная страна); бу ат уоҕа дьэ хараата эта (норовистая) лошадь наконец-то стала смирней.

I
туохт.
1. Уокка, төлөҥҥө салат. ☉ Опалить (что-л. на огне)
Мин көрбүтүм Волга туруору хааһыгар Чыпчаалын уот кэрээбит аарыма дуубун. С. Данилов
Киллэрбит отун, төлөҥҥө кэрээтэ. И. Гоголев
Тус бэйэтэ, дулҕаны, эмэҕи уокка кэрээн, олору төбөлөтөлөөн бултуура. Н. Босиков
2. Табаҕа суох хамсаҕа уоту даҕайан тарт. ☉ Посасывать, потягивать пустую курительную трубку, поджигая ее
Кини [Мэхээлэ] хамсатын кэрээн, оборо сылдьааччы. А. Сыромятникова
II
туохт.
1. Уостан симэлийэн тохтоон хаал (үксүн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Прекращаться, переставать; иссякать (обычно употр. в отриц. ф.)
Кэрээбэт кэпсээнин иннигэр Кэҕэ кыыл элбэхтик кэпсэнэр. С. Данилов
Өрүүтүн инники иһэргэ Биһиги кэрээбэт кэккэбит Биэрбит тылын толоруоҕа. И. Эртюков
Кэнчээри күөх оппут Кэмнээх анала кэлэн Кэрээн кэҕиннэ. Е. Иванова
2. Аймаа; алдьат, суох гын, симэлит. ☉ Расстраивать, разрушать; сводить на нет, изводить
Оччоҕо тугунан билиэмий Баайдары Уйбаанчык уол кэриэн? Эрилик Эристиин
Баартыйа уонна сэбиэскэй норуот эйэ иһин, дьоннор дьылҕаларын саҥа сэрии уота кэрээбэтин туһугар сыламтата суох охсуһаллар. «Кыым»
◊ Кэрээбэт кэҕэлээх, өрөөбөт өтөннөөх — киирбэт күннээх, кыһына суох, мэлдьи ичигэс, баай-тот, уйгу быйаҥ олоҥхо дойдутун хоһуйан этэр кубулуйбат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет благодатной страны олонхо с вечным летом, с незаходящим солнцем (букв. кукушка не перестает куковать, дикий голубь не перестает ворковать).