1. сыһ.
2. Охтон түһэр биитэр түҥнэстэр гына. ☉ Так, чтобы упало или опрокинулось
   Тогойкин сулбу тардан ылаары, куруускатын түҥнэри охсон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Күүстээх Кулааһынньык биир уолу кулгаах тааска биэрэн, түҥнэри охсон кэбистэ. Н. Павлов
   Киниттэн чугас көтөн иһэр куһу түҥнэри ытан түһэрдэ. П. Филиппов
   Бурхалей Эрбантейы түҥнэри сөрөөн түһэрдэ. Эрилик Эристиин
3. Умсары, түгэх өттүн үөһэ гына (хол., тугу эмэ уур). ☉ Вверх дном, опрокидывая (напр., ставить что-л.)
   Сири, кырсын түҥнэри эргитэн, кырыытынан кыстыы уурбутум. М. Доҕордуурап
   Толору уулаах бытыылканы уу анныгар түҥнэри тутуллар. ДНА СХБКК
   △ Тугу барытын түөрэ сүргэйэн. ☉ Разбушевавшись, крутясь вихрем
   Түҥнэри холоруктуу олорор таллан тараах таас уораҕай дьиэтин үрдүгэр соҕотохто тиийэммин үктэнэ түһүөм. Ньургун Боотур
   Түҥнэри ытыллан, Илистэ-эккирии олорор Идэмэрдээх илиэһэй тумулун Уһуктаах төбөтүгэр, Уоттаах ньууругар Үс харыйа Эриллэ сыталлар. П. Ойуунускай
4. Төттөрү, төттөрү диэки өттүгэр. ☉ В обратную, противоположную сторону
   Фокин чахчы кэлэйэн, түҥнэри хайыһан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Эһээ, мунан түҥнэри баран эрэбит дии. М. Доҕордуурап
5. даҕ. суолт. Төттөрү, утары өттүн диэки оҥоһуулаах. ☉ Обращённый, направленный в обратную, противоположную сторону
   Ол туолуутугар оройунан харахтаах, уолугунан айахтаах, төттөрү хайыылаах, түҥнэри сүргүөхтээх өлүү бидьий балыгын төрөтүөхтээхпин. Күннүк Уурастыырап
   Түҥнэри өттүнэн ааннаах, сиргэ иҥнэри түспүт эргэ балаҕан. Амма Аччыгыйа
   △ Туохха эмэ сөп түбэспэт, утары. ☉ Не соответствующий чему-л., противоположный
   Абааһы санаалаахха, Түҥнэри өйдөөххө, Үөдэн сүрэхтээххэ Хатан харахтан, Хабараан майгылан, Сытыы-кылыс тыллан! Өксөкүлээх Өлөксөй
   Тулуйдум араас түктэри, Түҥнэри да түгэннэри. Р. Баҕатаайыскай
   ◊ Түҥнэри көр — сүүһүҥ аннынан, өһөспүттүү умсары көр. ☉ Смотреть исподлобья, упрямо
   Сирэйэ даҥ курдук үллүбүт, ыга кыыһырбыт, уоһа ханньастыбыт, хараҕын өҥүргэһинэн түҥнэри көрбүт. В. Протодьяконов
   Ньыкыы уоһун боллоччу туттан, хараҕын сүүһүн аннынан түҥнэри көрөн олордо. Болот Боотур
   Түҥнэри соҕус көрбүт өһөс харахтаах, кырыылаах хоппоҕор муннулаах, быһа ньимийбит халыҥ уостаах. А. Данилов. Түҥнэри көт — ааһан иһэн, анньан охтор. ☉ Свалить, опрокинуть кого-что-л., толкнув на ходу
   [Муҥха дьоно] тойону балык үрдүгэр түҥнэри көтөн кэбиспиттэр да, балыгы былдьаһан барбыттар. Эрилик Эристиин
   Көлөпүнэ кыайан сыҕарыс гынан биэрбэтэ, оҕус түҥнэри көтөн, кутуруга өрө хоройо турда. Н. Заболоцкай

дьүһ. туохт.
1. Ол-бу диэки арбаччы быраҕылын, арбайан-хоройон тур; онон-манан уһулута ойон тахсан тур. ☉ Беспорядочно раскидываться в разные стороны
Кинилэр үһүөн силлиэ охторбут, силистиин-мутуктуун адаарыйа сытар баараҕай маһын үрдүгэр олорон кылгастык сынньанан ылбыттара. С. Никифоров
Доропуун оҕонньор түптэлэрин күөдьүппүтэ кутаалаах уот, буруо-тараа бөҕө халлааҥҥа өрө адаарыйан таҕыста. Н. Заболоцкай
Батараактар, дьадаҥылар бука бары биир санаанан, үйэлэрин тухары үлэҕэ чэрдийбит илиилэрин өрө уунаннар, дьиэ иһэ адаарыйа түстэ. А. Бэрияк
2. Өрө тур, өрө тура сырыт (хол., баттах). ☉ Топорщиться, стоять торчком, дыбом (напр., о волосах)
Тракторист туруору үүнэн адаарыйа сылдьар баттахтаах, суон лыксыгыр, намыһах уол этэ. Софр. Данилов
Эһэ арҕаһын түүтэ өрө адаарыйан таҕыста. Н. Заболоцкай
[Кулаковскай] бытыга ордук кэтирии адаарыйан, дьүдьэйбитэ-илистибитэ ордук биллэн сытар. Амма Аччыгыйа
Дьахтар соһуйан хаалан, адаарыйбыт кыламанын тэрбэтэн, хараҕын киэҥник көрөн дьиэгэниппитэ. П. Аввакумов
3. көсп. Салаҥ уһун илиилээх-атахтаах буолан көһүн. ☉ Бросаться в глаза длинными нескладными конечностями
Василий Педан, адаарыйбыт салаҥ уҥуохтаах, кырыылаах үрдүк муруннаах украинец. ДАЛ УуУоО
Уол эргичис гынна да, суол устун сүүрэн адаарыйа турда. А. Сыромятникова
Айыы бухатыыра Адаарыйан сытарын көрөннөр, Туора ойон Чугурус гына түстүлэр. П. Ойуунускай
△ Ол-бу диэки быраҕылын (быраҕыыттан, күүстээх охсууттан охтон эрэр киһи уһун атаҕа, илиитэ көстүүтүн туһунан). ☉ Раскидываться, разбросаться (о виде длинных ног и рук падающего от сильного удара человека)
Кулааһынньык адаарыйбытынан, били киһитин кууспутунан, иин айаҕа харааран турарынан аллара түһэн хаалла. Н. Павлов
Василий да көрдөрөр олуйуутугар киирэн биэрбит киһи дөбөҥнүк атаҕа адаарыйбытынан көтүүһү быһыылаах. Е. Неймохов
4. көсп. Тыл-тылга киирсибэккэ бурайсан, атааннаһан арахсан бар. ☉ Не ладить, вздорить, ссориться, иметь неурядицы (напр., семейные)
«Аны мантан сылтаан биһиги олохпут адаарыйан барыаҕа», — диэн ботугураата, улаҕа диэки хайыста, уот диэки эргилиннэ. М. Доҕордуурап. Аллараа дойду аҕыс адаарыйар бииһин ууһа мунньустубут үһү. Саха фольк.
◊ Иһэ адаарыйар — иһэ быһыта тыытан, үллэн ыалдьар (үксүгэр быстах, сотору ааһар ыарыы). ☉ Страдать животом (чувствовать вздутие или кратковременные острые боли)
«Дэлби ону-маны маҕыйан, иһэ адаарыйдаҕа дуу, тугуй?» — дии-дии аанын сэгэтэн баран ытын атаҕынан үтүрүйэн иһирдьэ анньан кэбистэ. «ХС»
Кэнники билбиттэрэ, улахан туох да суох, тый көннөрү иһэ адаарыйбыт эбит, ол киэһэ үтүөрэн хаалбыта. «ХС»
Байдычан саха аһын наһаа туттан кэбиспитэ. Онтон иһэ адаарыйан үс күнү быһа ыалдьыбыта. А. Кривошапкин (тылб.)