нареч. от түҥнэр = 1; түҥнэрһ ас = свалить, опрокинуть толчком; түҥнэри кэт = надеть что-л. наизнанку; түҥнэрв олор = сидеть спиной к кому-л.; түҥнэри саай = свалить с ног ударом; түҥнэри тэп = опрокинуть что-л. пинком; түҥнэри хайыс= отвернуться в сторону; түҥнэри ыт = застрелить (наповал); түҥнэри эргит = перевернуть (вверх дном) # түҥнэри өттө оборотная сторона; түҥнэри киһи человек, который всё делает наоборот, наперекор кому-л.

тёмный, непроглядный; түҥ бараан дойду фольк. страна в кромешной тьме; түҥ бараан түүн ийэ поэт, непроглядная матушка-кочь; түҥ былыр седая старина; түҥ ойуур густая лесная чаща; түҥ тыа дремучий лес.

түҥ-таҥ тыллас= говорить несвязно, бестолково; түҥ-таҥ бар= терять сознание.

1. сыһ.
2. Охтон түһэр биитэр түҥнэстэр гына. ☉ Так, чтобы упало или опрокинулось
   Тогойкин сулбу тардан ылаары, куруускатын түҥнэри охсон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Күүстээх Кулааһынньык биир уолу кулгаах тааска биэрэн, түҥнэри охсон кэбистэ. Н. Павлов
   Киниттэн чугас көтөн иһэр куһу түҥнэри ытан түһэрдэ. П. Филиппов
   Бурхалей Эрбантейы түҥнэри сөрөөн түһэрдэ. Эрилик Эристиин
3. Умсары, түгэх өттүн үөһэ гына (хол., тугу эмэ уур). ☉ Вверх дном, опрокидывая (напр., ставить что-л.)
   Сири, кырсын түҥнэри эргитэн, кырыытынан кыстыы уурбутум. М. Доҕордуурап
   Толору уулаах бытыылканы уу анныгар түҥнэри тутуллар. ДНА СХБКК
   △ Тугу барытын түөрэ сүргэйэн. ☉ Разбушевавшись, крутясь вихрем
   Түҥнэри холоруктуу олорор таллан тараах таас уораҕай дьиэтин үрдүгэр соҕотохто тиийэммин үктэнэ түһүөм. Ньургун Боотур
   Түҥнэри ытыллан, Илистэ-эккирии олорор Идэмэрдээх илиэһэй тумулун Уһуктаах төбөтүгэр, Уоттаах ньууругар Үс харыйа Эриллэ сыталлар. П. Ойуунускай
4. Төттөрү, төттөрү диэки өттүгэр. ☉ В обратную, противоположную сторону
   Фокин чахчы кэлэйэн, түҥнэри хайыһан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Эһээ, мунан түҥнэри баран эрэбит дии. М. Доҕордуурап
5. даҕ. суолт. Төттөрү, утары өттүн диэки оҥоһуулаах. ☉ Обращённый, направленный в обратную, противоположную сторону
   Ол туолуутугар оройунан харахтаах, уолугунан айахтаах, төттөрү хайыылаах, түҥнэри сүргүөхтээх өлүү бидьий балыгын төрөтүөхтээхпин. Күннүк Уурастыырап
   Түҥнэри өттүнэн ааннаах, сиргэ иҥнэри түспүт эргэ балаҕан. Амма Аччыгыйа
   △ Туохха эмэ сөп түбэспэт, утары. ☉ Не соответствующий чему-л., противоположный
   Абааһы санаалаахха, Түҥнэри өйдөөххө, Үөдэн сүрэхтээххэ Хатан харахтан, Хабараан майгылан, Сытыы-кылыс тыллан! Өксөкүлээх Өлөксөй
   Тулуйдум араас түктэри, Түҥнэри да түгэннэри. Р. Баҕатаайыскай
   ◊ Түҥнэри көр — сүүһүҥ аннынан, өһөспүттүү умсары көр. ☉ Смотреть исподлобья, упрямо
   Сирэйэ даҥ курдук үллүбүт, ыга кыыһырбыт, уоһа ханньастыбыт, хараҕын өҥүргэһинэн түҥнэри көрбүт. В. Протодьяконов
   Ньыкыы уоһун боллоччу туттан, хараҕын сүүһүн аннынан түҥнэри көрөн олордо. Болот Боотур
   Түҥнэри соҕус көрбүт өһөс харахтаах, кырыылаах хоппоҕор муннулаах, быһа ньимийбит халыҥ уостаах. А. Данилов. Түҥнэри көт — ааһан иһэн, анньан охтор. ☉ Свалить, опрокинуть кого-что-л., толкнув на ходу
   [Муҥха дьоно] тойону балык үрдүгэр түҥнэри көтөн кэбиспиттэр да, балыгы былдьаһан барбыттар. Эрилик Эристиин
   Көлөпүнэ кыайан сыҕарыс гынан биэрбэтэ, оҕус түҥнэри көтөн, кутуруга өрө хоройо турда. Н. Заболоцкай

I
даҕ. Туох да сырдык көстүбэт, бүтэй хараҥа. ☉ Совершенно тёмный, беспросветный, непроглядный (о тьме, ночи). Түҥ хараҥа. Түҥ түүн
□ Сотору түҥ хараҥа буолла. Амма Аччыгыйа
Түҥ түүн илин эҥээртэн хотой кыыл курдук сабырыйа күөнтүү көтөн кэллэ. Суорун Омоллоон
Түлүк бараан түүн ийэ Түҥ хара сабыытын Аргыый аҕай түүрэн Арҕаа саҕахха түһэрдэ. С. Васильев
△ Хойуу буолан күн аанньа көрбөт, хараҥа (тыаны этэргэ). ☉ Тёмный, дремучий (о лесе)
Түҥ хара тыаны бүрүммүт Амма улаҕатыттан бөрөлөр улуһан онолуһар саҥаларын дуораана иһиллитэлээн ылар. Р. Кулаковскай
Түҥ тыа, суолбут айан суолугар киирэр чинчитэ ырааттахпыт аайы мэлийэн истэ, өссө уҥа диэки иэҕиллэн түҥ ойуур диэки түһэ турда. «ХС»
♦ Түҥ бараан түүн — хабыс-хараҥа түүн. ☉ Глухая ночь
Түбэ тыаҕа түҥ бараан Түүммүт түһэн налыйда. Көмүс кыымын ыһыахтаан, Кутаа үөһэ умайда. М. Ефимов. Түҥ бүтэй — сайдыыта суох, түҥкэтэх (киһи); олус хаалыылаах, хараҥа (олох). ☉ Отсталый, забитый (о человеке); тёмный, неразвитый (о жизни)
Кыыча бу түҥ бүтэй хараҥа олоҕор сатаатар биир үтүө дьыаланы оҥоруо этэ. Софр. Данилов
Кырдьан хаалбыт кулуба, тугу да билбэт түҥ бүтэй күтүр туох үчүгэйдээх буолуой? А. Сыромятникова
Биир үйэ чиэппэрин иһигэр Мин Сахам сирин түҥ бүтэй түгэҕэр Хайдахтык олохпут сайынна?! Дьуон Дьаҥылы. Түҥ хааһах <киһи> кэпс. — аһара кэнэн, түҥкэтэх киһи. ☉ Невежественный, тёмный, отсталый человек
Биһиги курдук түҥ хааһах буолуохтара дуо — бу билбиттэрэ-көрбүттэрэ эчи элбэҕин. С. Федотов
«Тугу да сатаабат түҥ хааһах киһи ханна даҕаны ыт курдук көрүллээччи», — диэн тойон кэпсээн барда. Эрилик Эристиин
◊ Түҥ былыргы (былыр) кэпс. — төрүт былыргы (былыр), үйэлэр улаҕаларынааҕы. ☉ Относящийся к глубокой древности, незапамятным временам
Ичээн этим-сииним били Түҥ былыргы үйэлэр түгэхтэриттэн Иҥэн кэлбит итэҕэли Өйбөр соҥнуур дуо, тириэрэн? В. Миронов
Суруналыыс үлэтэ аан дойду бэйэтин курдук түҥ былыргы. «Кыым»
Бу кыыл түҥ былыр өлбүт. П. Ламутскай (тылб.)
ср. др.-тюрк. түм ‘густой’, туркм. гүм ‘мгла; мрак, тьма, темнота’
II
тыаһы үт. т. Саа эстэр тыаһа. ☉ Подражание звуку выстрела
Шагуров эписиэргэ «түҥ!» диэн хаһыытаата. Т. Сметанин
Дьэ, кырдьык, «түҥ!» дэспэккэ улааппыт уол оҕо суох буолуо дии саныыбын. П. Аввакумов
ср. кирг. дүҥ ‘сильный, глухой, отрывистый звук’

биирдэм тыас туохт. Саа эстэрин курдук тыаһаа. ☉ Производить звук выстрела. Ыраах саа тыаһа түҥ гынна
□ Ити кэмҥэ төбөтүн туох эрэ кытаанаҕынан охсоллор, Дьуурай мэйиитэ түҥ гынар. А. Фёдоров

сыһ.
1. Бэрээдэгэ суох, күөрэ-лаҥкы, өрө-таҥнары. ☉ Беспорядочно, хаотично, вверх дном
Түөрт улахан бааҥка оҕурсу кэнсиэрбэтэ түҥ-таҥ угуллубут сиэккэтин уҥа илиитигэр тэйгэччи туппут. Н. Габышев
Оонньуу кэмигэр түҥ-таҥ түспүт олох мастары туруортуур тыастара тиһигирээтэ. Эрилик Эристиин
△ Туора-маары (көр). ☉ Криво-косо (смотреть)
Быйыл Климентий Сергеевич Саахарап оскуолаҕа учууталлаан түҥ-таҥ көрө сылдьар эбит. П. Аввакумов
2. Үтүөлүү-анньыалыы былаастаан, охторо сыһа-сыһа. ☉ Так, чтобы уронить, сбить с ног (толкать, трясти)
Мааҕын миигин түҥ-таҥ илгиэлээбитиҥ олус этэ. П. Ойуунускай
Оҕонньору түҥтаҥ анньан икки саллаат таһаараллар. С. Ефремов
3. көсп. Киһи өйдөөбөт гына (хол., саҥар); өйдөөбөтөх курдук, өйдөөбөтөхтүү (хол., көр). ☉ Несвязно, бестолково, невпопад (напр., говорить); непонимающе (напр., смотреть)
Оҕонньор нууччалыы түҥ-таҥ да буоллар билэр эбит. Амма Аччыгыйа
Түксү, уурай, эмээхсиэн, Түҥ-таҥ туойдуҥ, сөп буолла! Күннүк Уурастыырап
Байбааскылаах түҥ-таҥ таҥнан булумахтаһаллар. А. Фёдоров
♦ Түҥ-таҥ түс — ыксалынан тугу эмэ оҥор. ☉ Делать что-л. в спешке
Түҥ-таҥ түһэн дьиэлэрин хомуммута буоллулар. Амма Аччыгыйа. Түҥ-таҥ эрдэр (туойар, тыллаһар) — 1) мээнэмээнэ саҥар, буолары-буолбаты мээрилээ. ☉ Говорить что попало, что взбредёт на ум
Сэргэчээн …… кэнникинэн түҥ-таҥ туойан барда. Болот Боотур; 2) өй-мэй буолар кэмҥэр ону-маны тыллас (улаханнык ыалдьа сытан). ☉ Бредить, говорить несвязно (находясь в болезненном состоянии). Бэргээбит кэмигэр түҥтаҥ туойар буолан хаалла