туохт. Көһөҥө курдук буол, бөдөҥ хомуок, мөчөкө курдук буол. ☉ Стать огромным, глыбообразным, предстать большими бесформенными комками
[Уот Кулахай дьон] хаһыытаһахаһыытаһа, бары өрүһү, күөлү көтөҕөн мадьыктаһан, сир түөрт өттүгэр сүүрэн көһөҥөлөнө турдулар. Д. Апросимов
Кырыһы уонна оһорбону сайын хорутуу, ордук ыарахан почваҕа, күчүмэҕэй, оннук сир хаттаҕына аанньа үлтүрүйбэккэ көһөҥөлөнөр. СОТ
Халлааҥҥа үллэн, өһөн, хара былыт халыйда. Бытааннык көһөҥөлөнөн Сир диэки сыылан барда. П. Ламутскай (тылб.)

1. сыһ. Кыҥнары, хайа эмэ өттүгэр иҥнэйэ. ☉ Наклонно, набок
   Миша соруйан кэтэһиннэрэн төбөтүн иҥнэри туттан олорбохтоото. Н. Лугинов
   Эргэ алтан чаанньык иҥнэри түһэн сытар. Амма Аччыгыйа
   «Байбал! Ыалыҥ, Кууһума оҕото Киргиэлэй суруксут хотуна өлөн хаалла дуо?»- диэн күтүөт оҕонньору иҥнэри тардан ылан, кулгааҕар хаһыытаата. Эрилик Эристиин
   Чаһыны аннынан улахан хара суот иҥнэри ыйаммыт. Н. Габышев
2. даҕ. суолт. Иҥнэйбит, иҥнэйэ түспүт. ☉ Наклонный, косой
   Сүрдээх кыараҕас, иҥнэри сиргэ Роман Семенов Кыстыктаах сайылыга тэллэх баттаһа тураллар. Амма Аччыгыйа
   Иҥнэри кырыысаттан ирэн, таммах түһэрэ. Күннүк Уурастыырап
   Кыараҕас иҥнэри түннүгүнэн, Кырыалаах мууһу симиктик өтөн, Ийэм эрэйдээх оронун сырдаппаккын. С. Васильев
   Иҥнэри сурааһыннар ахсааннара кэрискэ ахсаан суолтата суолталаах быһыылаахтар: маҥнайгы, иккис, үһүс. Багдарыын Сүлбэ
   ♦ Иҥнэри көр фольк. - охтуохха диэри, өлүөххэ-сүтүөххэ диэри (оннук ынырыктык, күүстээхтик) көр (былыргы сахалар киһи хараҕа уоттаах, онон өлөрүөн-өһөрүөн сөп диэн өйдүүллэрэ). ☉ Посмотреть дурным глазом, сглазить, приносить несчастья (в старину у якутов считалось, что глаза обладают магической силой, способной убить, уничтожить человека - букв. опрокинуть взором)
   Ыарахан тыыннаах, Ыар санаалаах Ытык ыалбыт ыаматын Инньэ-манньа диэтэххэ - Иҥнэри көрөн, Иэстии сылдьыахтара. П. Ойуунускай
   Ытыллар халлаан кыыһа Ытык Иэрэҕэй удаҕан Иирээннээх Эҥсэли Кулахай эҥээриттэн Икки илбистээх хараҕынан Иэччэхпинэн иҥнэри көрүөхтүн! П. Ойуунускай. Иҥнэри хаамп (үктээ, тэбис) фольк. - күүскүнэн күөнтээн харса-хабыра суох алдьат, самнар. ☉ Оказывать разрушительное воздействие на судьбу, жизнь грубым вмешательством
   Түгэх дойду түөкүттэрэ, Ньүкэн Буурай удьуордара Икки атахтааҕы, Иннинэн сирэйдээҕи Иҥнэри хаампыттар. П. Ойуунускай
   Кыыстаах уолларым олохторун иҥнэри үктээбиттэр - бу оҕонньордоох эмээхсин. А. Софронов
   Иирээннээхтэри иҥнэри тэпсэн, Уодаһыннаахтары умсары дапсыйан, Сарбаҥ тарбахтаахтары салыннарар, Куодаһыннаах өйдөөхтөрү чугутар. С. Зверев

I
даҕ., эргэр. Быһаҕас, толорута суох. ☉ Неполный, недостаточный. Бу мээрэй арыый кудук
II
аат.
1. фольк. Куртах. ☉ Желудок
Хотун Кутуй Куораһыйар кудугуттан, Уорааннаах уораҕайыттан Уоттаах холорук Умса ытыллан түстэ. П. Ойуунускай
Улуу Куктуй хотун Уорааннаах кудугуттан олорбуппут оччо дэтэр омуннаах уот холорук Умса уһуутаан түстэ. П. Ойуунускай
2. көсп. Туох эмэ ис киэҥэ, киэбэкиэлитэ. ☉ Вместилище чего-л.
Үлэһит дьон кини [Бүлүү өрүһүн] дириҥ далай кудугар Үйэҕэ көрбөтөх көһөҥө таастарын куттулар. Эллэй
Хахыйах чаппатын Сааскы халаан уу Күлтэйэр күөл улуу Кудугар таспыта. Эллэй
♦ Кудуга туолбат — туохха да топпот, сөп буолбат. ☉ Не наедаться, никак не насыщаться
[Өһөх Харбыыр] Айаҕынан аччаан …… Луо-бээгэй оҕустарын …… Кута-нуора ынахтарын, Кудуга туолбакка, Хомуйан сиэн, Хойутаатаҕа буолуо. П. Ойуунускай
Кудуга туолбатах, Кулахайа хараабатах, хап гынар хаппардаах, Түп гынар түптүрдээх …… Хотуннаахтар эбит. П. Ойуунускай. Кудугун тоҕор (тарҕатар, таһаарар) — мунньуллубут, тууйуллубут санаатын-оноотун, кыһыытын-абатын таһаарар, тарҕатар (хол., ытаан, ыллаан, этэн-тыынан, күүлэйдээн). ☉ Рассеять грусть, печаль (напр., плачем, песней, рассказом); вволю выплакаться, облегчить душу плачем
Кини, дьиэтигэр тиийэн уордайбыта уҕараан баран, Акимовы булан кудугун тохто. Р. Баҕатаайыскай
Тэһийэн-тулуйан олорботох хоноһолор ханна эрэ, атын сиргэ баран, «көрүлээн» кудуктарын тоҕон баран, түүн төннөллөр. Д. Таас
Кудуккун таһааран, аны санааҥ көннө ини, тукаам! Билигин дьэ оҕускун миин уонна көрдөөх-нардаах тойугу тардан кэбис. С. Сарыг-оол (тылб.). Тэҥн. таҕылгын тарҕат
◊ Аар Кудук Мас — Аал Луук Мас диэн курдук (көр аал III)
Аҕыс иилээх-саҕалаах Атааннаах-мөҥүөннээх Аан ийэ дойдуларын Хаба ортотугар Аҕыс Салаалаах Аар Кудук Мас үүммүт эбит. Ньургун Боотур
Аҕыс салаалаах Аар Кудук Маспыт Айгырыы чэлгийэ үүнүөхтүн. С. Зверев
ср. МНТ худух ‘благословение; святой, священный’

туохт.
1. Киминэн, тугунан эмэ сөп буолар гына киэптэн, симилин. ☉ Становиться полным, наполняться кемчем-л.
Отонноотоххо оҥоойук туолар (өс хоһ.). Үрэхтэр сүүртүлэр — Толооннор туоллулар. Болот Боотур
Күнүскү ыам буолан, тиэргэн туолан, тигинээнтаҥынаан турар. М. Доҕордуурап
2. Тугунан эмэ (тыаһынан, сытынан, тылынан-өһүнэн о. д. а.) бүүс-бүтүннүү тунулун, сабардан. ☉ Становиться насыщенным, пропитанным чем-л., наполняться чем-л. (шумом, запахом, слухами и т. д.)
Айылҕа, этиҥнээх ардахтан уоскуйан, Арамаат сытынан туолбута. Күннүк Уурастыырап
Түөлбэ киэҥ сайылык Өссө тупсан Оҕо саҥатынан туолар, Дьон ырыатынан ньиргийэр. С. Васильев
[Сандаарка:] Нэһилиэк иһэ туолбут дии: Сандаарка Сарапыанаҕа Барахсаанап сыбыытаабыт үһү диэн. С. Ефремов
3. Ханнык эмэ иэйиигэ бүүс-бүтүннүү ыллар. ☉ Быть полностью охваченным, объятым каким-л. чувством
Оҕотун дьон хайгыырыттан Хабырыыс ийэтин сүрэҕэ үөрүүнэн туолар. Н. Якутскай
Имэҥинэн туоллахха, Илбиһирэн турдахха, Киһи тугу кыайбат буолуой, Кимтэн-туохтан тутуллуой?! Күннүк Уурастыырап
Уоскуйан испит Маша сүрэҕэ эмиэ сорунан-муҥунан туолан кэллэ. М. Доҕордуурап
4. Олоххо киир, ситиһилин (санаа, былаан, сорудах о. д. а. туһунан). ☉ Становиться реальным, осуществляться, выполняться (о желании, плане, задании и т. д.)
Бөлүһүөктэр эппиттэрэ хаһан да сыыһа буолбат, туолан иһэр. П. Ойуунускай
Кыһыныгар …… араас былаан, соҕотуопка туолумаары ыксатар. Амма Аччыгыйа
Итэҕэй — туолуоҕа ырабыт, Мин сиэним, эн ону көрүөҕүҥ. С. Данилов
Түүл эрэ барыта туолбат. Н. Лугинов
5. Төһө эрэ кэмҥэ-кэрдиигэ, болдьоххо кэл, төһө эрэ кэмнээх, саастаах буол. ☉ Достигать предела, истекать (о сроке); исполняться (о возрасте)
Сүүрбэ биир сааспын туоларбар, …… мин байыаннай оскуоланы туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитим. Н. Якутскай
Үс сыла туолла эрэйи-муҥу көрбүтүм. Н. Заболоцкай
Тоҕус чаас туолла да бэрэдэбиэс маҕаһыынын аһан быстыбата. В. Ойуурускай
6. кэпс., сөбүлээб. Туох эмэ олус дэлэйигэр сылдьан, сөп буол, аһара байтот. ☉ Получать что-л. в избытке, сверх меры, пресыщаться чем-л. (напр., богатством)
Бэйэм аспар туолан бараннар, көрүөхтэрин-харайыахтарын билиминэ ампаарбын алдьаттахтара! Эрилик Эристиин
[Остуорас Охоноос] сопхуос аһыгар туолан-туолан, төбөтүнэн тыыммыта дьэ бэрт этэ. «ХС»
♦ Айыыта <харата> туолар көр айыы III
Ардыгар саныыгын, быһатын эттэххэ, «Айыым бу туоллаҕа». С. Васильев
Аҥаарыйа туол көр аҥаарыйа. Аҕыс уон сааспын Аҥаарыйа туоламмын, …… Өлөр күнүм бүрүүкээн Олордоҕум үһү, оҕолоор! С. Зверев
Иһитэ туолбат көр иһит III. Икки атах туохха даҕаны иһитэ туолбат, баҕата хаммат диэн бар дьон сөпкө да этэллэр эбит. Күннүк Уурастыырап
Иһитэ туолбут көр иһит III. Далла уола ортоҕунан томтойбуккун, кытыыгынан басхайбыккын, иһитиҥ туолбут, сэтиҥ-сэлээниҥ сиппит эбит. М. Доҕордуурап
Кудуга туолбат көр кудук II. Кудуга туолбатах, Кулахайа хараабатах …… Ньүкэн Буурай удьуордаах …… хотуннаахтар эбит. П. Ойуунускай
Кытыйата туолла көр кытыйа. Киэҥ көҕүс дьэ кыараҕастыйда, кытыйа дьэ туолла. Амма Аччыгыйа
Маҕалайа (маҥалайа) туолбат (хаммат) көр маҕалай (маҥалай). Буор маҕалайдара туолбат Дуулаҕа дохсун бурсуйдар Үөр бөрөлүү үмүөрүстүлэр, Сырҕан эһэлии сырыстылар. С. Зверев
Сэт-сэлээн сиппит, <сэмэ-суҥха туолбут> көр сэт-сэлээн. [Нүһэр Дархан:] Эмэгэт илэ саҥарда. Сэтим-сэлээним туолара чугаһаабытын биттэннэҕэ дуу? И. Гоголев. Төбөтө (баһын иһэ) туолла — туох эмэ санааҕа-онооҕо ылларда. ☉ соотв. голова распухла от дум (букв. голова переполнилась)
Даша төбөтө араас санааларынан туолан, дьиэтигэр элэстэнэн кэллэ. М. Доҕордуурап
Араас ынырыктаах санааларынан кини баһын иһэ туола истэ. «ХС»
Үтэһэтэ туолла көр үтэһэ. Үтэһэтэ туолбатах үтүмэн үтүргэни кэлин тиһэх дьүүллээччи …… кэлэригэр сөп буолла! Суорун Омоллоон
[Вася — Владикка:] Үтэһэҥ дьэ туолла ини. Э. Соколов
Хараҕа туолар көр харах. Уол оҕо хараҕа буур тайахха туолар (өс хоһ.). Бу даҕаны биир киһи хараҕа туолар түүлээҕэ, ама да, кини баайын иһин. Н. Якутскай
Хараҕа туолбат көр харах. Баайга баҕалара хаммакка, харчыга харахтара туолбатах баайдар, күөх истэр, аан алдьархайы оҥорторбут эбиттэр. П. Ойуунускай
Эчи, кинилэр обургулар харахтара туолбатын эриэхсит! Н. Якутскай
◊ Туолбут ый — үүнэн төгүрүччү толору буолбут ый. ☉ Полная луна
Ситэ туола илик кэлтэгэй ый, ханньастыгас сирэйдии малайан, туман быыһынан өлбөөдүйэн турара. Эрилик Эристиин
Туолбут ый тыа быыһыгар ыйаммыт курдук санньыйбыт. А. Фёдоров. Үөһэ туолар — арыылаах, аһыы аһы олус элбэҕи сиэн, айаҕар ап-аһыы амтан кэлэр, хотуолуур, иһэ ыалдьар. ☉ Испытывать недомогание, связанное с застоем желчи
[Маайа:] Ольга, торбос өлүүтэ элбээри гынна. Дьахталлар, туой үөһэ туолан өлөр дииллэр. С. Ефремов
[Кинээс] үөһэ туолбут уонна төбөтүн хаана ыкпыт. Л. Толстой (тылб.)
др.-тюрк., тюрк. тол