таҥсый диэнтэн бэй
туһ. Тэйиччи суор обургу араастаан куолаһын куллурҕатта, таҥалайын таҥсынна. И. Гоголев
Ньургун харчыны ааҕаат, үөрүүтүттэн таҥалайын таҥсынна. «ББ»

сыһ. Бөлтөйөн тахсыар диэри, лоппойуор диэри. ☉ Нареч
от кулҕай. Хараҕын муҥунан көрүөр диэри кулҕаччы омурдар, буугунуу-буугунуу ыйыстан куллурҕатар. Суорун Омоллоон
Эр дьоннор үрүҥ төбөлөөхтөрү ылан сиэптэригэр кулҕаччы уктан кэбистилэр. С. Руфов

туохт. Тугу эмэ ылаары илиигин эмискэ уун. ☉ Вдруг, внезапно вытянуть руку, пытаясь схватить что-л. Хаппытыан дабык гынна да, Кыыс Хотун уһун суһуоҕун бобо харбаан ылла. А. Сыромятникова
[Хачыкаат бөҕө] кымыһы аҥаар илиитинэн дабык гына харбаан ылар уонна ыйыстан куллурҕатар. Р. Кулаковскай

туохт. Көтөн иһэн аллара түһүөхтүү элиэтээн баран, өрө көтөн таҕыс (хол., суору этэргэ). ☉ То плавно снижаться при полёте, как бы намереваясь приземлиться, то взмывать вверх (напр., о вороне)
Хамыйахтаата хаста да суор, Куолаһын иҥсэлээхтик куллурҕатта. С. Тарасов
Биир туох да улахан кырдьаҕас суор хамыйахтаан ааста. Б. Павлов
Халаахтаан, хамыйахтаан ааста Хара суор чардаакка кэлиигэ. «ХС»

чэрэҥнээ диэнтэн дьаһ
туһ. Куттас куобах сэрэнэн Кулгааҕын чэрэҥнэтэн, Аргыый аҕай лэкээрэн Аһыы киирбит, көр эрэ! С. Данилов
«Туораах» кыараҕас харахтарынан ырыаһытын көрбөхтүүр, кыракый кулгаахтарын чэрэҥнэтэр, эгэ-дьэгэ буолар. Т. Сметанин
Аттар …… кулгаахтарын чэрэҥнэтэ-чэрэҥнэтэ, оргууй аҕай уулаан куллурҕаталлар. А. Фадеев (тылб.)

туохт.
1. Киһи сөбүлүүр, эҥээркэй, кэрэ дорҕоонун таһаар, туой. ☉ Издавать голосом различные по высоте музыкальные звуки, петь
Харытыана эрэйдээх оҕо эрдэҕинэ ыллыыр ырыаларын кистээн ыллаата, таҥалайын тыаһатта, хабарҕатын куллурҕатта. П. Ойуунускай
Ол истэҕинэ, кини уҥа өттүнэн …… кыыс оҕо хатан куолаһа ыллаан кылыһытара иһилиннэ. М. Доҕордуурап
Өскө күндү ыалдьыт хонор буоллаҕына, оҕонньор түүнү быһа олоҥхолоон, ыллаан тахсар. И. Данилов
2. поэз. Кими, тугу эмэ уус-уран тылынан хоһуйан уруйдаа, айхаллаа (хол., хоһооҥҥо). ☉ Воспевать, восхвалять, славить кого-что-л. (напр., в стихах)
Тымныыга, итиигэ, тыаллаахха, Сиэстэрэ, эйигин көрөбүн. Кэрэтиэн эйигин ыллыахха, Эн дьикти күүстэргин сөҕөбүн. Эллэй
Дойдулаах! диэн дьолун туһунан Намыын ырыабын мин ыллыам. С. Данилов
Ылаарда мин дууһам, дьоллонно. Ыллыыбын мичээрдээх ырыабын, Амарыых-амарах дьоннордоох Атыылаах кыраайбын санааммын. «ХС»
♦ Ытаа да ыллаа көр ытаа. Ытаа да ыллаа — оҥорон тэй
□ Ытаа да ыллаа ону хайыаҥ баарай?! Н. Лугинов
Ытаа да ыллаа, саатын төрүт уларсыбат. НАГ ЯРФС II
ср. др.-тюрк., тюрк. ырла ‘петь’

туохт.
1. Уута ис, утаххын ханнар (сүөһү, кыыл туһунан). ☉ Напиться воды, утолить жажду (о животных)
[Куобах] биирдэ өйдүү түспүтэ уулаабатаҕа хас да хоммут. Саха ост. I
Оҕустара алта уон иккитэ омурдан уулаата. Амма Аччыгыйа
Таас үрэххэ түүн дуолан Тайах уулуу киирбитэ. И. Гоголев
Ынахтар ойбонтон уулаан тахсаннар …… хотоннорун диэки бара турдулар. Эрилик Эристиин
2. кэпс. Элбэхтик, баҕаран туран, куллурҕаччы уута ис (киһи туһунан — сүөһүгэ майгыннатан этии). ☉ Напиться, пить много, жадно, большими глотками (о человеке, уподобляя его животному)
[Тойон Ньургун] Ыаҕастаах ууну Уулаан куллурҕатан, иһэн кэбистэ. ТТИГ КХКК
Мин өрүскэ таҥнары түһэ сытан тыбыс-тымныы ууну уулуубун. Элбэҕи да истим. Т. Сметанин
3. Мууһу, хаары ириэрэн, ууга кубулут, уу оҥор. ☉ Растапливать лёд, снег, превращать лёд, снег в воду
Табаларбытын ыыталаан баран, сорох киһи уот оттон, хаар уулаан чэй оргута барда, сорох балаакка тута барда. А. Софронов
Итиннэ дьөлө тимирэн туруоҥ дуо, муускун киллэрэн уулаамына! Эрилик Эристиин
Хаар уулаан чэй өрүннүбүт, эт буһарынныбыт. И. Данилов
Муус уулуур саха ууһа тардан оҥорбут обургу дьэс алтан солуура турар. Р. Кулаковскай
4. Испиири кытта ууну булкуй (уоҕунхатанын сымнатаары). ☉ Разбавлять спирт водой для уменьшения его крепости
Доропуун оҕонньор испиири уулаан, остуол үрдүгэр килбэтэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
Аким Акимович булка хаһан да умнубат «эмин» — биир бытыылка арыгылааҕын — уулуу күөлгэ киирбитэ. Н. Габышев
Уолаттар хаалан кистээн сипсистилэр, Испиири уулаан имэҥирэн истилэр. С. Васильев
Үс суотай испиирбин уулуубун. И. Бочкарёв
5. эргэр. Көмүскэ алтаны булкуй. ☉ Добавлять медь к серебру, золоту во время плавки
Манньыакка алтаны уулууллар. ПЭК СЯЯ
6. Кумаар, тигээйи туһунан: супту обор (хол., киһи-сүөһү хаанын); тобулу сиэ (хол., киһи-сүөһү тириитин). ☉ О кровососущих насекомых: высасывать (кровь человека, животных); прокусывать насквозь (кожу человека, животных)
Хоту дойду тыатын бу кырыыстаах үөннэрэ [кумаардар] кыыл табалары, тайаҕы, бэл диэтэр, эһэни кытта хааннарын уулаан өлөрбүт түбэлтэлэрин мин элбэхтик көрөр этим. Н. Заболоцкай
Эбэтэр кумаар үрдүгэр кумаар хас да дьапталҕа буола олорон, таба хаанын хааппыланы да хаалларбакка супту уулаан, өлөрөн кэбиһэллэр. И. Федосеев
Тигээйилэр табалар тириилэрин уйан, ыарыылаах сирдэринэн дьөлү уулаан куйукталарын уураллар. «ХС»
7. көсп. Кыра-хара дьону атаҕастаа, көлөһүннээ-баттаа. ☉ Подвергать эксплуатации, притеснять бедный люд, высасывать кровь
Дьокуускай Эбэ хотун Түөрт улууһун бүрүүкээбит, Уон тоҕус нэһилиэгин уулаабыт Чоочо баай тойон абаҕам, …… Иринньэх ийэтэ, араҥа аҕата Аатырарыҥ биллибэт. С. Зверев
Дьэдьэннии тэтэрбит иэдэстээх эдэрдэр! Ооҕуй баай уулаабат, сор-баттал тууйбат, Ол иһин көҥүл күн көмүстүү күндээрдэ. Эллэй
Мөлтөҕөр бүтүн нэһилиэги умса уулаан олорбута дии. А. Сыромятникова
♦ Супту уулаа (обор) көр обор
Соххор-доҕолоҥ Субай хаанын Супту уулаабыт. С. Зверев
Аны кини биһиги хара көлөһүммүтүн супту уулуу олорбута тохтуура буолуо. А. Софронов
Улахан баай сүүһүнэн киһи көлөһүнүн супту уулаан байар диэн этэллэрэ чахчы эбит. Н. Якутскай

аат.
1. Киһи моонньун иннинэн (сүөһүгэ аллараа өттүнэн) тыҥатыгар тиийэр көҥкөлөй тыынар уорган. ☉ Дыхательное горло, трахея (у человека и животных)
Хабарҕа үөһээ бүтүүтүгэр, күөмэй иһигэр силгэлэр бааллар. ПНЕ СТ
Хабарҕа уонна боруонхалар эркиннэрэ өҥүргэс буолан, харбыйбыттар. ШВФ З. Тыынары аргыый күүһүрдэн муруну, хабарҕаны, куолайы ыраастанар. ФЕВ ТС
2. Киһи-сүөһү, кыыл моонньун илин өттө. ☉ Передняя часть шейного отдела человека и животных
Киһи олоро түспүт, суорҕанын хабарҕатыгар диэри саба тардыммыт. Саха фольк. Евстигней билиис ырбаахытын саҕата хабарҕатын хам тутар. Н. Якутскай
Бөрө улахан тайах хабарҕатыгар хатаастан соһулла сылдьар эбит. Н. Лугинов
3. Хороҕор иһит моонньо, үөһэнэн синньиир сирэ. ☉ Зауженная часть чего-л. (напр., сосуда), горлышко
Хабырыыс бытыылка хабарҕатыттан үүттээх чэйи иһэ-иһэ, хаппыт лэппиэскэни мотуйара. И. Гоголев
Бэнсиин бааҕа хабарҕата быыһылаан тэстэр гына хайаҕастанан, хомуру барбыт. П. Аввакумов
4. көсп. Туох эмэ кыарыыр, синньиир өттө. ☉ Узкая часть какой-л. местности
Сис тыа ити синньиир хабарҕата, кэрийдэххэ, бараммат элбэх быһытынан бүөлэммит. Н. Борисов
Кини сотору кэминэн, сүөһү оһоҕоһун курдук, үрүйэ хабарҕатын өксөйөн истэ. «ХС»
♦ Муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан көр муора
Биирдэм бас билиинэн тутулуктаах үйэҕэ ким уодаһыннаах өйдөөх муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан буолан олорор. Суорун Омоллоон
Өлүөскэ уолаттары кытта куодарыһан, күн көрүн көрүлээн, муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан буолбахтыыр. П. Аввакумов. Хабарҕата (бэлэһэ) хайдарынан (хайдыаҕынан) — олус улаханнык, күүһүн муҥунан (хол., хаһыытаа). ☉ Во всё горло, во всю глотку (напр., орать)
Күннэри-түүннэри хабарҕабыт хайдарынан үөгүлүүрбүт иһин, оҕом соһуйумтаҕай буолан хаалла. И. Гоголев
Чөмпүйүөн уол хабарҕата хайдарынан хаһыытыы-хаһыытыы, түөһүн тоҥсуммут. «ХС»
Нууччалар күүлэйдээтэхтэринэ хабарҕалара хайдарынан ыллыыр идэлээхтэр. С. Курилов (тылб.). Хабарҕатын тыгар — кими эмэ арыгылата ыҥырар; кими эмэ арыгылатар. ☉ Призывать кого-л. к совместной выпивке; предлагать кому-л. выпить спиртное (букв. щелкает по горлу)
Арамаанап суоппар аттыгар тиийэн Ньыыпантап Ньыыкан ньылбыйа былаастаан, Хабарҕатын тыкта, хараҕын хамнатта. Р. Баҕатаайыскай
«Хайа, доҕоор, бачча сурахтаах-садьыктаах таҥаһы “сууйбаппыт” дуо?» — киһитэ хабарҕатын тыкта. Софр. Данилов. Хабарҕатыттан хап (ыл) кэпс. — сүгүн саҥардыбакка, быһа түһэ олор. ☉ Перебивать кого-л., прерывать чью-л. речь (букв. брать кого-л. за горло)
Хайа, мантан антах хабахха тыыннарыыһыгын, хабарҕабыттан хаба олорууһугун дии. И. Никифоров
Киһини хабарҕатыттан ылан түһэн, төрүт саҥардыбаттар, кэбис, итинэн бүтэбин. М. Доҕордуурап
◊ Кылдьыы (хабарҕа) симэх көр симэх
Былыргы кыыс бөҕөхтөөх, ытарҕалаах, хабарҕа симэхтээх буолар. Багдарыын Сүлбэ
Урут сахаларга моойго кэтиллэр киэргэл киэҥник тарҕаммыт: хабарҕа симэҕэ, моой симэҕэ, бөҕөх. ЗФМ ЮИЯ. Хабарҕа муннук — ампаар дьиэ эркинин мастарын төбөлөрө бэйэ-бэйэлэрин үрдүлэригэр туора аасыһан, чорбоһон туралларын курдук моонньоон түһэриллибит муннук. ☉ Закладка угловой части стены поперечными брёвнами с выступом, поперечный угол
Ампаар хабарҕа муннугар сөрүөстэн туран, Маайыс эһэтин кэнниттэн одуулаһан хаалар. Амма Аччыгыйа
Хабарҕа муннуктаах мал ампаарын оҥкучаҕа сууллан, дьөлөрүйэн көстөр. М. Доҕордуурап
Ити кэнниттэн хабарҕа муннуктаах ампаары киирэн көрдүлэр. М. Попов. Хабарҕа (от, тараах) ойуу — иһит айаҕын бүүрүгэр, чороон атаҕар, кытыйа орто томтоҕоругар уо. д. а. оҥоһуллар киэргэл ойуу. ☉ Орнамент, который наносится по верхнему краю сосуда, на ножку чорона, на опояске деревянной чаши и т. д. Хабарҕа ойуу сорох информатордар этэллэринэн «от ойуу», «тараах ойуу» дэнэр. НБФ-МУу СОБ. Хабарҕа хобото түөлбэ. — киһи сэҥийэтин аннынан бөлтөйөн көстөр өҥүргэс болчуок. ☉ Кадык
Евгения хабарҕатын хоботун бөлтөтөн баран, суон үчүгэй куолаһынан ыллаан барбыта. «Чолбон». Хабарҕа ырыата — сорох түүрдэргэ норуот ырыатын биир ураты көрүҥэ: бэлэс төрдүнэн быһыта баттаан, куллурҕатан ыллааһын. ☉ Отличительная особенность традиционных песен некоторых тюркских народов, горловое пение
Маайыс хабарҕа ырыатын күөмэйин төрдүнэн курдурҕатан, күөрэччи ыллыыр. Амма Аччыгыйа
Дьэ эрэ, ноколоор! Хабарҕа ырыатыттан саҕалаан …… күрэстэһэн көрүөх эрэ. Д. Апросимов
Тувалар хабарҕаларын ырыатын сахалар олус кэрэхсээн истибиттэрэ. АҮ
ср. тюрк., монг. кабирга ‘ребро’