айааһаа диэнтэн атын
туһ. Хантан эрэ саҥа айааһаммыт соноҕоһу булан көлүйбүттэр. Софр. Данилов
Сааһыра барбыт Саадьаҕай оҕус Доруобунньуктаах кууллары Чохчолуу тиэйбиттэрин Күүһүн муҥунан Көһөрөн истэҕинэ, Айааһана илик Ала кунан Аара көрсөн этэр. П. Тобуруокап
Уол оҕо барахсан Ат кулуннуу айааһанар, Анньыы тимирдии мүккүллэр. Суорун Омоллоон

туохт. Уһун, аһаҕас дьириһийэр тыаһы таһаар (хол., сылгы кистииригэр маарынныыр). ☉ Издавать звонкий вибрирующий звук (напр., похожий на ржание лошади)
Ат таныыта тардыргыыр, тыбыыран дырылатар. П. Ойуунускай
Муҥур тииккэ олорор элиэ кулуннуу кистээн дырылатта. Амма Аччыгыйа
Толору уулаах төбүлэх устун мотуордаах оҥочолоохтор өрөтаҥнары сүүрдэн дырылаталлара. А. Данилов

туохт. Кимиэхэ эмэ бары куһаҕаны, өлүүнү-алдьархайы ыҥыран ыар тыллары эт, кими эмэ кырыыска туруор. ☉ Предавать кого-л. проклятию, проклинать
Охоноон: «Соҕотох сорсуйан өлөргө дьылҕа кыраабыт да муҥнааҕа эбиппин», — диэн суланара. Л. Попов
Биирдэ кулуну уоран сиэбитин иһин: «Сааһыҥ тухары кулуннуу кистии-кистии собулҕаны тоҥсуйа сырыт», — диэн тойоно кыраан кээстэ үһү. Амма Аччыгыйа
Икки удаҕан Икки аҥыы кыыран — Биирдэрэ кыраан тамалыйда, Биирдэрэ алҕаан аймаһыйда. С. Васильев
△ Ыардык, хабырдык үөх. ☉ Жестоко обругать кого-л. [Уйбаан:] Арай күн тура-тура мөҕөрүҥ, кырыырыҥ эрэ баар. А. Софронов
Саҥардаҕыҥ, кыраатаҕыҥ тоҕо баҕас бэрдэй, санааҥ тоҕо ыараханай? МНН
♦ Кырыыстаах кыраабытын курдук көр кырыыстаах
тюрк. карҕан

I
көр кэбис I
Бу аан дойдуга эн кээспит кэриэһиҥ, Майгыҥ бастыҥа, алгыһыҥ — Араҥаччылыыра миигин мэлдьитин! Эллэй
Чэйгин хойуутук кээс. И. Гоголев
«Сааһыҥ тухары кулуннуу кистии-кистии, собулҕаны тоҥсуйа сырыт», — диэн тойоно кыраан кээстэ үһү. Амма Аччыгыйа
Ийэ аата ийэ, тугу да кээһэн туран барыахха баара. Айталын
II
кэпс., көр кэбис III
[Атаһа Өстүөпкэ:] «Ээ, кээс доҕоор! Улаханнык көрүмэ!» — диэтэ. П. Ойуунускай
Оо, кээс! Миигиттэн куттаныма, хаар хаҥаата. Аны мин бардам баҕаларым ааспыттар. С. Данилов
Кээс, ыйытыма. Күннүк Уурастыырап
Таһаҕастаах сыарҕаҕа киирбитим ээ. Ээ, кээс, доҕоор. Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Кыраттан кыыһыр, тымытын. ☉ Вспылить, разгневаться от чего-л. незначительного
[Кыыс Кыскыйдаан:] Үрүҥчэй субалаах Үтүөкэн барахсан Үөскээтэ диэхтээннэр, Ороммор уордайан Охсуһар буолбутум, Тэллэхпэр тэһииккээн, Тэһийэн сыппакка Тэбиэстэр буолбутум. П. Ойуунускай
Тимэх саҕа бэйэтэ Тэргэн курдук эһиннэ, Дэлби барда, тэбиэһиннэ, Көрдөһүүлээх эрэйдээҕи Көбдьүөрүйэ көбүөлээн, Көрүдүөргэ көҥүл үүрдэ. Күннүк Уурастыырап
Пётр Ильич, уокка арыыны куппуттуу, тэбиэстэн турбута. Р. Баҕатаайыскай
2. Туохтан эмэ эр ылан, эрдийэн эбии сэтэрэн, күүһүрэн биэр (хол., ырыа). ☉ Усиливаться, раззадориваться (напр., о пении)
Хайҕалтан быыппаста тэбиэстэн, Харса суох барыма, Сирииттэн сүөм түһэн, Сэнэнэ санаама. Күннүк Уурастыырап
Дьикти отуу иһиттэн Дьиэрэйэр кыыс ырыата, Гитараттан тэбиэстэн, Кылыһахтаан ыраатар. Р. Баҕатаайыскай
Таас биэрэгин сынньа, ууруу, Индигир устан дьэргэйэр. Киэҥ үөһэ, эмньик кулуннуу Тыалтан тэбиэстэн, өрө түллэр. Н. Босиков

I
туохт.
1. Тугу эмэ ким, туох эмэ көрбөтүн-билбэтин курдук, саһыар. ☉ Прятать
Чүөчээски суругун кистии тутан, түбэһиэхчэ биир кинигэ быыһыгар анньа охсон кэбистэ. Суорун Омоллоон
Онон-манан аралдьытан, биллэрбэккэ, сүгэни-быһаҕы кистээбиттэр. Күннүк Уурастыырап
Оҕонньор өс киирбэх хамсатын саппыйатыгар суулаан сиэбигэр кистиир. Н. Якутскай
△ Ис санааҕын, биллэримэ. ☉ Скрывать, утаивать, не подавать виду (о чувстве, состоянии)
Баһылай маладьыас — кини ис санаатын хаһан да кистээбэт. П. Ойуунускай
Ийэ долгуйбутун кистээн, соруйан, кыыһырбыт куоластаммыт. Амма Аччыгыйа
Лоокуут айманар, санааргыыр буолбутун дьонуттан кистии сатыыра. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. харыс. т. Өлбүт киһини көмп, ииҥҥэ түһэр. ☉ Хоронить (умершего)
Киһилэрин кистээн киирэннэр, мустубут дьон хоолдьуга этин аһаабыттар. Болот Боотур
Бокуонньугу кистиир, кэриэстиир күннэргэ Сүөдэр Сүөдэрэбис толору сырытта. П. Аввакумов
Доҕорбун дойдубутугар таһааран кистээбитим. Н. Кондаков. Тэҥн. көмп
♦ Айыыны кистээбэккэ эттэххэ (тугу кистэниллиэй) көр айыы III
Эдэр кыргыттар сорохторо, чэ, айыыны кистээбэккэ эттэххэ, сүрэҕэлдьииллэр. Амма Аччыгыйа
Айыыбын тугу кистиэмий! Мин бу букатын быраҕыллыбыт оҕо дии санаабытым, ол иһин харайбытым. С. Ефремов
Айыыны тугу кистэниллиэй, …… ардыгар баһаам харчыны туора дьыалаҕа ороскуоттууллар. «Кыым»
Тыҥыраҕын кистиир көр тыҥырах. Биһиги туох-ханнык буолуор диэри тыҥырахпытын кистээн, хайдах эрэ албыннаһан, ньылбыйан сылдьыахтаахпыт. Н. Якутскай
ср. тюрк. кизле ‘прять, скрывать’
II
туохт. Дьырылас саҥаны таһаар (сылгы, элиэ туһунан). ☉ Ржать (о лошади), издавать крик, похожий на ржание лошади (о коршуне)
Аан дойду атыыра кистиир үһү, улуу дойду оҕуһа мөҥүрүүр үһү (тааб.: этиҥ). [Ат] Дьырылаччы кистээтэ, Тыбыыран кээстэ. П. Ойуунускай
Муҥур тииккэ олорор элиэ кулуннуу кистээн дырылатта. Амма Аччыгыйа
ср. тюрк. кишне, саг. кистэ ‘ржать (о лошади)’

аат. Төрүөҕүттэн алта-сэттэ ыйын туолуор диэри (хаар түһэн, халлаан лаппа тымныйыар диэри) сылгы оҕото. ☉ Жеребенок (с рождения и до шести-семи месяцев)
Соҕотох хара кулун, кутуругун тойтоҥното-тойтоҥното, кистии турар. Суорун Омоллоон. Кулун төрөөбүт күнүттэн алта-сэттэ ыйын туолуор диэри кулун диэн ааттанар. Сылгыһыт с.
♦ Кулун атаҕа киирбит — сааһырбытын кэннэ эдэр эрдэҕинээҕи тэтимэ, кыаҕа эргийбит. ☉ Наступила вторая молодость (о приливе новых сил в пожилом возрасте)
Илбиһирэн кулун атаҕа Иккистээн киирбит бадаҕа — Таабырын ырыа табыталланан Дайан таҕыста Таллан! «ХС». Кулун босхо сылдьар (барар) — туох да дьарыга, үлэтэ суох, туос иллэҥ сылдьар. ☉ Быть совершенно свободным от дел
Мантан чугас Кумах Хаппытыан кинээс Куччугуй кыыһа Кулун Босхо сылдьар. А. Софронов
Уһун сайын устата куорат оҕото букатын кулун босхо барар диэтэххэ сымыйа буолуо суоҕа. «Кыым»
Кулун куллурус көр куллурус. Оҕолор …… арыт түмсэ түһэн дьиэрэҥкэй тэбэн дэгэрэҥнэһэллэр, арыт кулун куллуруһаллар. Софр. Данилов. Кулун кэбиһэр (кулун кээспит) — итэҕэс, сиппэтэх эбэтэр өлбүт кулуну төрөт (биэ туһунан). ☉ Недонашивать, выкидывать жеребенка (о кобыле)
Кыһын хаар халыҥ буоллаҕына, сылгытыгар үчүгэй дьыл буолар, чараас буоллаҕына, сылгы ырар, биэ кулун кэбиһэр. Л. Габышев
Биэлэр ырыган буоланнар, аҥаардарыттан ордуктара кытарыыра эбэтэр кулун кэбиһэрэ. НД ДК. Кулуннаах биэ курдук куодарыһаллар — наһаа бэртиилэр, хаһан да арахсыбат, куруук бииргэ сылдьар табаарыстыылар. ☉ Очень дружить, ходить всегда вместе (букв. они ходят вместе, словно кобыла с жеребенком)
Куонааннаах Сэмэн, кулуннаах биэ курдук куодарыһар дьон: «Эмиэ звено буолабыт, хайа алааска, хас гектары, хас туоннаны оттуурга сорудах биэрэҕит?» — дэспиттэрэ. В. Протодьяконов. Кулуннуу уурдар (кулун уурдарда) — туос бөтөрөҥүнэн барда. ☉ Ехать галопом
Били икки саллаат аттарын үрдүгэр түһэн эмиэ кэннилэриттэн кулуннуу уурдаран истилэр. Н. Түгүнүүрэп
◊ Кулун кутуруга бот. — киистэ курдук хойуу куоластаах синньигэс умнастаах, уһун синньигэс сэбирдэхтээх хонуу ото. ☉ Лисохвост
Манна араас өҥнөөх сибэккилэр кулун кутуругун кытта булкуһа үүннүлэр. А. Бэрияк
Кинилэр кулун кутуруга, ньалаҕай, локуора былаастаах оттор ыга аспыт сирдэрин …… охсон дьүккүһэ тураллар. Н. Заболоцкай. Кулун кымыһа (ыһыаҕа) — бэс ыйын бастакы аҥаарыгар чугас аймахтары кытта маҥнайгы кымыһы иһии (амсайыы). ☉ Питье раннего кумыса в узком кругу ближайших родственников (обычно в первой половине июня)
Былыр бурдук ыһар, сир табыйар иннинэ көр-нар үксэ эбитэ үһү. Сылгылаах ыаллар кулун кымыһын бэлэмнээн эрэллэр. М. Доҕордуурап. Кулун (сылгы) туйаҕа бот. — холбоҕор төгүрүк сэбирдэхтээх, араҕас сибэккилээх сааскы уу хонор сиригэр үүнэр от. ☉ Калужница болотная
Кулун туйаҕа (калужница болотная) бааска туттуллар. Сир үрдүнээҕи чааһа ыам ыйыгар хомуйуллар. МАА ССКОЭҮү
Үгүс эмтээх үүнээйилэр: киис тиҥилэҕэ, кулун туйаҕа, …… кулааһай ото диэн ааттаахтар. «ХС». Кулун тутар (ый) — календарнай сыл үһүс ыйа. ☉ Март
Кулун тутар ый. Улаҕата көстүбэт, остуол ньуурун курдук ыраас, киэҥ хонууларга сааскы көмүөл уута тэлгэммит. Амма Аччыгыйа
Кулун тутар алта күнүгэр дьыбардаах тымныы сарсыарда этэрээт Төхтүртэн тиһэх айаҥҥа хоҥнубута. С. Никифоров. Эмньик кулун — түөрт ыйыттан биир сааһыгар дылы ийэтин эмэ сылдьар кулун. ☉ Жеребенок-сосун (от четырех до двенадцати месяцев)
Элбэх хаһаа аайытын эмньик кулун элбээбит. Боруода сүөһү Муҥутаан хойдубут. Саха нар. ыр. III
Эн, Микиитэ, эмньик кулун курдук, олус бырдааттаама эбээт. Амма Аччыгыйа
тюрк. кулун

I
быыһаа I диэнтэн бэй., атын
туһ. Дьиэттэн дьиэ икки арда тугунан да быыһамматаҕа үгүс. Амма Аччыгыйа
Федор Васильевич учительскай түгэҕэр хаптаһынынан быыһаммыт кыракый хос аанын тэлэйдэ. Софр. Данилов
Нэһилиэк сирин бүтүннүүтэ кэрчик-кэрчик быһыллан, тоһоҕонон, остуолбанан быыһанан, сорохторо эргиччи бүтэйдэнэн тураллар. А. Бэрияк
II
туохт.
1. Ким эмэ көмөтүнэн туох эмэ куһаҕантан, кутталлаахтан босхолон, өрүһүлүн. ☉ Спастись, освободиться, избавиться от опасности, беды
Мин хара үлэһит, дьадаҥы норуот атаҕастабылтан-баттабылтан быыһанарын иннигэр кыра-хара норуот көлөһүнүн өҥсөр баайдары хаайталыыр этим. Күндэ
Соһумардык быыһаммыт кыһыллар хаһыытаспытынан хомустан сырсан таҕыстылар. Амма Аччыгыйа
Миша, эн хайдах өйдөөбөккүн, эн букатын быыһанаҕын, өссө хамандыыр буолаҕын. С. Ефремов
2. Буруйгуттан босхолон, буруйа суоҕунан ааҕылын. ☉ Быть невиновным, оправданным
Суох, доҕоттор, эһиги бостуой эрэйдэнимэҥ, баттаппыттаах буоллаххытына, суутунан, дьыаланан үҥсэн быыһаныҥ. А. Софронов
Бу дьахтар буруйа суох буолла, быыһанна. Кинини көҥүллээҥ уонна били икки дьахтары киллэртээҥ! Эрилик Эристиин
Өскөтүн кини тугу эмэ көрбүтүн эбэтэр истибитин туһунан эппэтэҕинэ, биир туох эмэ чахчыны токурутан көрдөҕүнэ, кутталлаах буруйу оҥорооччу быыһанан хаалыан сөп. СГПТ
3. көсп., кэпс. Этэҥҥэ, үчүгэйдик оҕолон, төрөө (дьахтар туһунан). ☉ Благополучно разродиться, родить (о женщине)
Эрдэлиирдэр ийэлэрэ, Даарыйа эмээхсин, Сөдүөччүйэ быыһанан туруор диэри аҕыйах хонукка олорбут эбит. Амма Аччыгыйа
Дьиэлээх хотун Дьэбдьикиэйэ сатаан быыһаммакка, хаҥас диэки быыс иһигэр кулуннуу мөҕө сытар. Күннүк Уурастыырап
Ол түүнүгэр, сарсыарда таҥара сырдаан эрдэҕинэ, Аанчыгым быыһаммакка эрэ барбыта. Суорун Омоллоон
4. Бэйэ күүһүнэн туохтан эмэ босхолон, көмүскэн. ☉ Освобождаться, спасаться, избавляться, защищаться от чего-л.
Алгыс көмөтүнэн былыргы дьон араастаан быыһаныах, арааһы барытын оҥоруох курдук сананаллар. Саха фольк. Куорат олохтоохторо, хата, эрдэтинэ дьаадьыйан биэрэн быыһаммыттара. Н. Якутскай
Ити хомуска кус тыҥырахтаах көтөртөн саһан быыһанна, киһи ытарыттан эмиэ хорҕойдо. Багдарыын Сүлбэ
5. көсп. Бэйэҥ буруйа суоххун, кырдьыккын дакаастаа, көрдөр. ☉ Оправдаться, оправдываться
Онон суукка да тиийэн кырдьыкпын булунан быыһаныам диэбэккэ олоробун, хата, холуобунайга түбэһэр киһи буолуом ээ. А. Софронов

I
туохт. Киһи сөбүлээбэтин оҥорбутун иһин кими эмэ буруйдаан саҥар. ☉ Ругать, бранить кого-л. за что-л. Киэһэ хараҥа буолуутун саҕана, Ылдьаана дьиэтигэр кэллэ
Эрим кыыһыран мөҕөр этэ диэн, куттана-куттана дьиэтигэр киирдэ. Н. Неустроев
Ми киитэни ийэтэ улаханнык мөхпүтэ. Амма Аччыгыйа
«Бу күһүн турунуопуспун хостоон биэриминэҕин, ынахтарым уолан эрэллэр», — диэн Аана оҕонньорун мөҕөр буолла. М. Доҕордуурап
II
туохт.
1. Киһини сүгүн миин нэрбэккэ өрө көтө, мөхсө сырыт, быраҕаттаа (хол., аты этэргэ). ☉ Становиться на дыбы, брыкаться, лягаться (напр., о лошади)
Биэ кулуннуу өрө мөхпүт да, кыайан төлө охсон куоппатах. МНН
«Дьэ, эн ат курдук мөх!» — диэн баран, баҕа күтэри «кус» гы на быһа биэрбит. Суорун Омоллоон
«Ат мөхтө, киһини тэпсээри, сэби алдьатаары гынна!» — диэн саҥалар айман нылар. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Олоҕо суох буолан, олордоххо, үктэннэххэ хамсаан, т үөрэҥнээн биэрэн киһини сууллар. ☉ Быть таким неустойчивым, шатким, что невозможно удержаться на нём (о чём-л.)
Дулҕа Витяны түөрэ мөҕөн кэбиһэ сыһарыттан өрүһүнэригэр — да сыратын бараата. Н. Заболоцкай
Талах олоппос т и э р э мөҕөр да, Чокомда ыаҕастаах сүө гэйин көтөхпүтүнэн күөрэ-лаҥкы барар. И. Бочкарёв
3. Эмискэ хамсаан ыл, мөҕүл гын (сүрэҕи этэргэ). ☉ Забиться, задрожать (о сердце)
Ньургуһун сүрэҕэ эмискэ мөхпүтэ, итиинэн-тымныынан хаарыйтарарга дылы буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
Маша сүрэҕэ түөһүн иһигэр ку лун курдук мөҕөр. М. Доҕордуурап
Дьаакып сүрэҕэ хайдах эрэ мөҕөн ылла. Н. Заболоцкай
△ Эмискэ уйбат курдук буолан ыл, хамсаа (сүһүөхтэри этэргэ). ☉ Задрожать, затрястись (о коленях), отняться, лишиться способности двигаться (о ногах)
Хоско киирэн тойон диэки баран иһэн, сүһүөҕэ мөҕөн тэмтээкэйдээн ылла. Болот Боотур
Дьаакып сынньалаҥ пааркатын үрдүк кирилиэһин өрө тахсан иһэн, сүһүөҕэ кыратык мөҕөн ыларын билбитэ. Н. Заболоцкай. Ыстапаан болуот хамсааһыныттан сүһүөҕэ мөҕөн хаста да оҕутта. И. Н икифоров
ср. алт. мөкү ‘встать на дыбы’, др.- тюрк. мөн ‘становиться на дыбы, вскидывать зад (о лошади)’

биэлээ диэнтэн бэй. туһ. Быйыл икки биэлэнним. Кулуннаабатаҕа буоллар биэлэниэ этибит