м. 1. ист. кулут, хамначчыт; 2. перен. үдьүмэр, илииһит-атахсыт.

аат., түөлбэ. Ким эмэ сорукка сылдьар илии-атах үлэһитэ, кулут, хамначчыт. ☉ Слуга, раб, посыльный кого-л.
Аанча кулгааҕыттан Дьэрэмииһэп «нохоо» диэбит кэһиэхтээх куолаһа сүппэтэ, «адьас бэгэдэл оҥостубут эбит», — диэн Ньуркучааны аһына санаата. Болот Боотур

ык диэнтэн дьаһ
туһ. Икки өттүттэн ыктарбыт наҕыл этэрээтэ …… эмиэ онно тиийдэ. Амма Аччыгыйа
Максим үлэһитин мин өрүү сөҕөрүм. Ханнык да быһыыга-майгыга мэһэйдэппэккэ, төһө да атын үлэҕэ ыктара сырыттар, туруммут дьыалатын ситэн тэйэрэ. Н. Лугинов
Көөнньөрбүт буочукаларыгар хаалбыт отонун хаҕын. сиэмэтин хостоон таһааран «прескэ» эрийэллэр. Эмиэ арыгыны ыктаран ылаллар. Н. Якутскай
Баайдарга эттэрин симэһинин ыктаран баран, уҥуохтаах тириилэринэн куоппут кулуттар-хамначчыттар …… бандьыыттарга уун-утары кэлэн иһэллэр. Эрилик Эристиин

аат.
1. Туох да бырааба, бас билиитэ суох, бэйэтэ киһи бас билиитэ буола сылдьар киһи. ☉ Раб
Тыыннаах ордубут эр дьон хандалы кэтэн кулут буолбуттара. П. Ойуунускай
Кулуттар уонна колоннар бастаанньаларыттан күүһэ өһүллүбүт Арҕааҥы Римскэй империя 476 сыллаахха «варвардар» сууһарыылаах охсууларыттан самныбыта. АЕВ ОҮИ
2. Көлөһүннээһиннээх уопсастыбаҕа тутулуктаах баттаммыт-атаҕастаммыт киһи. ☉ Зависимый, угнетенный человек (в условиях эксплуататорского общества)
Миэхэ үөрэхтээх разночинецтэр наадата суохтар, миэхэ тыл-өс аахсыбат кулуттар наадалар. И. Тургенев (тылб.)
3. хаарты. Таҥас хаарты саамай кырата. ☉ Валет
Кулут, тойон, хотун хаартылары ылан ыйдаҥарда-ыйдаҥарда, ботугуруу-ботугуруу кулгааҕар даҕайан иһиллэтэлиир. Суорун Омоллоон
Ойоҕоско чиэрбэ кулута сытар, ис диэки — чиэрбэ тууһа, кытыыга буугунай аҕыһа түспүттэр. Г. Угаров
◊ Кулуту бас билээччи истор. — былыргы кулуттааһыннаах уопсастыбаҕа кулуту бас билэр киһи. ☉ Рабовладелец
Кулуту бас билээччилэр кулуту атыылыыр, атыылаһар, кырбыыр, өлөрөр да бырааптаахтара. КФП БАаДИ. Кулут дьахтар — кулут балаһыанньатыгар сылдьар дьахтар. ☉ Рабыня
Кулут дьахтар оҕото кулут төлкөлөнөн төрүүрэ. КФП БАаДИ. Нэктэл кулут — саамай кирдээх, мара, ыарахан үлэни толорор киһи, кулут-хамначчыт. ☉ Батрак, выполняющий самую грязную работу. Нэктэл кулут баайга үлэһит кулут буолуохтаах. БСИ ЛНКИСО. Энньэ кулут — сүктэн барар баай кыыс энньэтин иһигэр киирсэн барсыһар кулут (хамначчыт). ☉ Батрак (раб), входящий в состав приданого богатой невесты. Энньэ кулут диэн кыыс энньэтигэр тоҕус-уон икки оҕоҕо тиийэ барыахтаах. БСИ ЛНКИСО
ср. тюрк. кул ‘раб, холоп’

аат. Туох эмэ (хол., түү) түүнүгүрэ сытыйан кэлимсэлэспитэ эбэтэр мөчөкө буолбута. ☉ Слипшаяся масса чего-л., покрытая плесенью, свалявшийся ком шерсти (напр., на шкуре животного), колтун
От түгэҕэ нэктэл буолбут.  Көрбүппүт — уҥуох-тирии буола дьүдьэйбит, хараҕын уота көҕө рө өһөн хаалбыт, нэктэл буолбут түүлээх кырдьаҕас эһэ хотон аттыгар кэлэн, тө б өт ө с а л ла й ан о ло р о р о. Е. Макаров
Нэктэл буолбут түүлээх быычыкайкаан ыт хатан баҕайытык үрэн ньаҕырҕаат, сыарҕаттан ыстанан кэб и с т э. Т. Халыев
◊ Нэктэл кулут көр кулут
Бардам Баайга үүрүүгэ сылдьар үлэһитэ, тэпсиигэ сылдьар нэктэл кулута хамначчыт Уол баар үһү. Софр. Данилов
Гитлер үтүө дьонун нэктэл кулут оҥостон умса баттаата, куораттарыгар түрмэ эркинэ уйбатынан ынчыгы олохтоото. Суорун Омоллоон

тэбис диэнтэн хай
аата. Бардам Баайга үүрүүгэ сылдьар үлэһитэ, тэпсиигэ сылдьар нэктэл кулута хамначчыт уол баар үһү. Софр. Данилов
Килиэби атах иһэҕэр тэпсии — Киһи сиэрин-майгытын кэһии! И. Федосеев
Сүөһү тэпсиититтэн ходуһа кырса бытарыйар, чиҥиир, түргэнник куурар-хатар, тууһурар. ПАЕ ОС
◊ Атах тэпсиитэ — 1) саха төрүт оонньуута: утарыта турар уоллаах кыыс санныларыттан тутуһан, хаҥас атахтарын бокутан, уҥа тилэхтэрин сиртэн араарбакка, тыастаахтык бэйэ-бэйэлэрин атахтарын тэпсэллэр. Ким хаҥас атаҕын көннөрөн, уҥа тилэҕин сиртэн арааран тэпсибит ол туоруур. Быраабыланы тутуһан уһуннук тэпсибит оонньооччу кыайар. ☉ Якутская национальная игра — наступание на ноги: девушка и парень, стоя лицом к лицу и положив руки на плечи друг другу, подгибая левую ногу, пытаются наступить правой на ногу партнёра. Игрок, выпрямивший левую ногу или оторвавший правую пятку от земли, проигрывает. Тот, кто продержится дольше всех, не нарушая правил игры, выигрывает. Сайын эргийэн кэллэҕинэ, чэгиэн салгыҥҥа оонньууҥ арааһа өссө дэлэйэр: кыыртаах кус, иэс баайсыы, сасыһа оонньооһун, атах тэпсии, хайах хостоһуу, кулун куллуруһуута уо. д. а. ЧМА ЭТНББ; 2) саха төрүт үҥкүүтүн биир хамсаныыта: утарыта турааччылар ойуоккалаан атахтарын хардарыта холбуу туталлар. ☉ Элемент якутского национального танца — попеременно приставлять ногу к ноге партнёра, стоящего напротив (правую к правой, левую к левой) с подпрыгиваниями. Бүгүҥҥү үҥкүү дьарыгар атах тэпсиитин үөрэттибит

туохт.
1. Туохха эмэ хараҕата оҥор, хараҕата ук. ☉ Вкладывать, вставлять во что-л. стержень, чеку ΄
Тугу барытын ууран-санаан, толкуйдаан, туллаҥнаабат гына тулааһыннаан, халбаҥнаабат гына хараҕалаан оҥороро. Н. Босиков
Эбэтэр тутаах маһы аллара чорбойор оҥорон баран хараҕалаан кэбиһиллэр. ГПП ТО
2. Тугу эмэ (хол., ааны) сыҕарыччы анньан олуур маһынан хатаа, бүөлээ. ☉ Закрыть на засов (напр., дверь). Ааны хараҕалаа
□ Аҕабыыт ыллаабытын кэннэ хоруобун хаппахтаан, хараҕалаан бэрт түргэнник, тиэтэйбит курдук, түһэрэн, буор кутан, көмөн киирэн бардылар. Н. Түгүнүүрэп
3. Кими, тугу эмэ өлөрөрдүү уһуктааҕынан (хол., үҥүүнэн, оҕунан) дьөлө ыт, саай. ☉ Пронзить кого-л. насквозь чем-л. острым (напр., штыком, стрелой)
Ону Өлбөт Бэргэн бэйэлэрин ытыалаата, иккиэннэрин хара быарга хараҕалаата. ПЭК ОНЛЯ I
Иккис убай, сырҕан эһэлии часкыйаат, тойон убайын сытыы кылыһынан көхсүтүнэн аньыылаах буорга умса хараҕалаабыта. Д. Апросимов
Клим, өйдөөн көрбүтэ, фашист көхсүн Снитко ыстыыгынан хараҕалаан кэбиспит. «ХС»
4. Туох эмэ уһуктаахха (хол., мас мутугар, иннэҕэ, бүргэскэ) тугу эмэ дьөлө ас, тис (хол., оҕуруону, шашлык этин, хатарар, хаһаанар аскын). ☉ Нанизывать что-л. на что-л. (напр., бисер на нитку, шашлык на шампуры)
Тииҥнэр мас мутугар хараҕалаан хаһааммыт тэллэйдэрэ түүрүллэ хатан тураллар. Амма Аччыгыйа
5. көсп. Кимиэхэ эмэ барар-кэлэр кыаҕы биэрбэккэ, тугунан эмэ олуйан, хааччахтаа. ☉ Ставя в затруднительное положение, крепко привязать кого-л. к чему-л., ограничить кому-л. свободу передвижения
Оҕонон хааччахтаан, бачча эдэрчи сааспыттан хайдах дьиэ иһигэр хам хараҕалаан кэбиһиэҥий. В. Васильев
[Бардам Байбал] Кыра-хара норуоту бууттаах ыарахан сутуруганан сохсолоох ыар кытаанах үлэтин сүктэрэнкөтөхтөрөн хара көлөһүннэрин сүүрдүбүт, хааннаах хабалаҕа хараҕалаан хара кулут, хамначчыт оҥостубут. Н. Түгүнүүрэп
6. көсп. Кими эмэ олус соһутан, уолутан, долгутан, сатаан саҥарбат гына талбаарт. ☉ Заставить кого-л. застыть на месте, оцепенеть, пригвоздить кого-л. к чему-л. (от чрезмерного волнения, растерянности)
Ити тыллар миигин турар сирбэр хараҕалаан кэбиспит курдуктара. И. Федосеев
Кыыс мичилийэ көрбүт харахтара миигин биир сиргэ туруору хараҕалаан кэбиспиттэрэ. А. Фёдоров
«Федя!» — хаһаайка кэргэнин биир тылынан хам хараҕалаан кэбиһэр. П. Чуукаар