прил. кумахтаах, кумах; песчаный берег кумах биэрэк.

уунан нарылааһын (анал оҥоһукка туруоран эрэн, дэтээл ньуурун кумахтаах уунан тыктаран ыраастааһын уонна килэбэчитээһин.)

аат. Бытархай, уустук быһыылаах оһуор. ☉ Мелкий, сложный узор
Күөлү тула күөх тыалаах, дэхси кумахтаах үрдүк биэрэктэр ахсын оһуор-бичик ойуулаах, кырасыабай дьиэлэргэ, улахан балааккаларга пионерскай лааҕырдар көстөллөр. «ХС»

1. көр сууралхай. Сииктэлээх, талахтаах Күөх дьирбии аппанан, Суураххай кумахтаах Сүүс курдук саалынан Таба кыыл ааһара, Туйаҕа тыаһыыра. С. Васильев
   Арҕаа уонна хоту халдьаайыларыгар суулла турар суураххай буордаах эмпэлэрдээх. И. Сосин
   Суккуллар уулаах, Суураххай кумахтаах, Сууллар эниэлээх, Соһо чуоҕур хайалардаах, Суостуганнаах Суола эбэ хотунуом. Н. Степанов
2. көсп. Дьүдьэх, ииммит-хаппыт көрүҥнээх. ☉ Худой, болезненного вида
   — Оҕом ити тоҕо суураххайа бэрдэй? Астаах-таҥастаах, баай ахан ыал оҕото эбээт! А. Сыромятникова

даҕ. Ис-иһиттэн сырдаан, дьиримнээн, ойуута, сааһа барыта ырылхайдык көстөр (хол., ып-ыраас сүүрүктээх уу түгэҕэр). ☉ Светящийся как бы изнутри, так, что четко видны каждая линия, рисунок (напр., о предметах на дне водоема с чистой, проточной водой)
Дьэргэһэ таас тэлгэхтээх, Чайдааһын таас дьайыҥнаах …… Боролҕон таас оломноох, Аалыы көмүс кумахтаах …… Аммакайдыыр өрүһүм. Нор. ырыаһ.

аат. Имигэс лабаалаах, синньигэс сэбирдэхтээх, дьылыгырас талах (кумахтаах уу кытыытын таптаан үүнэр). ☉ Ива (кустарник или дерево)
Үрдүк сыырдартан таҥнары өҥөйөн үмүрүһэн турар хойуу иирэлэр анныларынан, хойуу кыламаннаах санаарҕас харахтар курдук, төгүрүк чүөмпэлэр онон-манан чөҥөрүһэн хаалаллар. Амма Аччыгыйа
Хойуу лабаалаах күөх иирэлэр куударалаах төбөлөрүн күҥҥэ көөчүктүүллэр. И. Бочкарев. Саха тыла барахсан иирэ курдук имигэс, солко курдук сымнаҕас тыл. «ХС»

1. көмп диэнтэн дьаһ. туһ. Бадаай тойон сиэнэ, таҥараһыт Ылдьаа кинээс, эһэтин уҥуоҕун, араҥастан түһэрэн, буорга көмнөрбүт, үрдүгэр бу аҕыс кырыылаах ампаары туттарбыттар. Л. Попов
   Көмнөрө хоруттарыыга анаан люпины кумахтаах хобдох почваларга ыһааччылар, итинник почваларга кини үчүгэйдик үүнэр кыахтаах. ХКА
2. көсп. Туохха эмэ (хол., үлэҕэ) саба баттат. ☉ Быть заваленным чем-л. (напр., работой)
   Үлэ бөҕөҕө көмнөрөн сылдьар. «ХС»

даҕ. Олус итии, уотунан салыыр (күн уотун, куйаас туһунан). ☉ Знойный, жаркий (обычно о солнце)
Оргуйар кумахтаах куйаарга Үнүрүүн мин бара сырыттым, Онно кутаалай куйааска Утаттым да этэ, утаттым. Л. Попов
Өстөөх халҕаһата кутаалай уотунан Саба тибиирэн чугаһаан кэлэр. А. Михайлов (тылб.)

аат., бот. Үрэхтэр, өрүстэр кумахтаах кытылларыгар, өрүстэр уу ылбат арҕастарыгар, таас хайалар маһа суох быардарыгар үүнэр сүөһү аһылыга буолар от (кэтит уһун сэбирдэхтэрэ үрүҥ түүлээх, куоластардаах дьукаах сибэккилээх). ☉ Вострец (растущая на прибрежных песках, галечниках, незаливаемых гривах пойм рек кормовая трава с широкими длинными листьями, покрытыми белыми волосками, с соцветием в виде колосков). Түүлээх куоластаах кылыстык. Ачатыҥы кылыстык. Тостуган кылыстык

аат., бот. Сиибиктэттэн арыый улахан, хайа үрэхтэригэр үүнэр боруу (омнуонаны элбэҕи сиэбит сылгы өлүөн сөп). ☉ Род хвоща, растущего по берегам горных речек (лошади, наевшиеся этого хвоща, могут пасть). Сиибиктэ сирдээх, Оһуор хонуулаах, Омнуона сиэгилээх, Сиэбэлэс мастаах, Болбукта тумуллаах, Харыйа халдьаайылаах, Оҕуруо чайдаах, Бурдук кумахтаах. Саха фольк.