1. даҕ., кэпс. Кимиэхэ, туох ха эмэ маарынныыр (дьүһүнүнэн, быһыытынан). ☉ Похожий на кого-что-л., подобный кому-чему-л.
   Тэтиҥ кыыска майгылаах. Р. Баҕатаайыскай
   Ыраах дьиэ майгылаах туох эрэ көстөр. «ХС»
2. аат эб. суолт. Сэрэйэн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает предположение, дог а д к у
   [Ньургустай:] Кулун Куллус туур! Тохтоо! Болҕой! Кубулҕап пын кумуттуҥ быһыылаах, албаспын алдьаттыҥ майгылаах. ПЭК ОНЛЯ III
   [Б ө р өлөр — Олоон-Долооҥҥо:] «Быы һаа! Өлөөрү гынныбыт, кутурукпут сыста тоҥно майгылаах …… саатар кутурукпутун арааран кулу!» — дии-дии ыһыытаспыттар. Саха ост. II

даҕ.
1. Өрө күдээрийэн ыһылла сылдьар убаҕас лэппэччи кырыллыбыт баттахтаах (үксүн кыра оҕолор тустарынан). ☉ Имеющий слегка взлохмаченные жидкие, коротко подстриженные волосы (обычно о маленьких детях)
Кини [кыысчаан] сырдык күөх харахтааҕа, сэрбэгэр, муус маҥан баттахтааҕа, тэтэркэй кыракый уостааҕа. Л. Попов
Оо, сэгэртэйдэрим, Сэрбэгэр түүлээхтэрим, Сэгэйэр сэлииктэрим! С. Дадаскинов
Алталаах-сэттэлээх сэрбэгэр кыысчаан мин ыйытыыбыттан мунааран эдьиийдэрин өрө мыҥаата. С. Федотов
2. Намыһах, сиртэн арбах курдук элбэх салааланан үүммүт (үүнээйи). ☉ Низкий, густо разросшийся от самых корней (о растении)
Сэрбэгэр сигэ талахтар, Сибигинэһэ-сибигинэһэ, Сэбирдэхтэрин кытта кумуттулар. С. Васильев
Хараҕын сотто-сотто биир сири, сэрбэгэр талахтар үүммүт томтордорун одуулаһар. «ХС». Онно-манна сэрбэгэр сэппэрээктэр көстөллөр
ср. тув. селбегер ‘мохнатый’, кирг. сербегей ‘торчащий’

аат. Киһи илиитин тарбахтарын кумутан баран ытыһыгар ыга туппута. ☉ Кисть руки со сжатыми пальцами, кулак
Митя уол сарылаабытынан ыстанан киирдэ, сутуругун дуомун боччоччу туттубут. Амма Аччыгыйа
Аллара далаһаҕа били эбирдээх сирэйдээх уолчаан, сутуругун күөрэҥнэтэ-күөрэҥнэтэ, боруллуону кыйдаан хаһыытыы турар эбит. Н. Лугинов
Көлөпүнэ [киһи аата] бууттаах сутуругун мин үрдүбэр күөрэтэн эрэр эбит. Н. Заболоцкай
♦ Илиитин (сутуругун) көтөхпүт көр көтөх I
Сыллай дьуһуурунайдыыр күнүгэр оскуола иһэ киһи өлөн сытар дьиэтин курдук, кэри-куру буолар, кини сутуругун көтөхпүт киһитэ бэйэтин сордоох киһинэн ааҕынар. Амма Аччыгыйа
Кыһыл сутуругунан — кыһыл илиитинэн диэн курдук (көр кыһыл). Эһэ иннигэр кыһыл сутурукпунан хаалбыттыы сананным. Далан. Сутуругар сокуоннаах (сууттаах) — күүһүнэн эрэ быһаарсар идэлээх, охсуһуук. ☉ Способный решать всё только при помощи силы, драчливый
Маппыр, этэргэ дылы, сутуругар сокуоннаах, тойон оҕото тойон курдук, улаатан испитэ. Л. Попов
Субуруускай бырааппыт Сутуругар сокуоннаах. Р. Баҕатаайыскай
Сутуругар сууттаах Иванов сэтээтэл кыыллыы сидьиҥ сирэйин даҕаны саралыы тардыбыттара. «ХС». Сутуругунан оонньооһун — улахан төрүөтэ, сылтаҕа суох охсуһуу. ☉ Драка без существенного повода
Кыыс чиэһин тэпсибит …… ол урдуһу, сидьиҥ быһыытын иһин, баран сирэйин эттиэххэ баара... Бэйэ, эмиэ тоҕо итинник санаата, сутуругунан оонньооһунтан кэһэйбэтэх киһиэхэ дылы. В. Васильев. Сутуругунан сотуһар кэпс. — охсуһарын сөбүлүүр, охсуһар. ☉ Давать волю кулакам
Соторусотору сутуругунан сотуһар. НАГ ЯРФС II. Сутурук бэргэһэтэ — мэлдьи кырбанар, охсуллар киһи. ☉ соотв. мальчик для битья
Ол тип-тилигирэс, киһини быһа көтө сылдьар уолаттар обургулар ортолоругар түбэстэхпинэ …… аспын былдьаан аһыахтара, таҥаспын талаан таҥныахтара, бэйэбин сутурук бэргэһэтэ оҥостуохтара. В. Титов. Су- туруккун сытыылаа — кимиэхэ эмэ кыыһыр, саан. ☉ соотв. иметь зуб на кого-л., точить зуб на кого-л.
Хайа, бу тоҕо Костяҕа сутуруккутун сытыылаатыгыт? Кини тугу оҥордо? Кэпсээннэр. Сутуруккунан киир — кими эмэ кырбаа, охсус. ☉ Бить кого-л., драться с кем-л., набрасываться на кого-л. с кулаками
«Эт бас» диэн күүстээх киһи: баайдарга атыыланан дьадаҥыларга сутуругунан киирэр. «ХС». Сутуруккунан көрүс — кими эмэ өһүөннээхтик көрүс, туохтан эмэ көҥөн. ☉ соотв. встречать с кулаками
«Мин Дулҕалаахпын ылабын — диэбитэ Дьөгүөрдээн. — Онно сарбаҥнаабыты сутурукпунан көрсөн иһиэм». Амма Аччыгыйа. Сутуруккунан (илиигинэн) сууттаа — тылынан быһаарсыбакка оҕус, кырбаа. ☉ Кидаться с кулаками на кого-л., бить кого-л. (букв. судить кулаками)
Итиччэ киһини сутуругунан сууттуур табыллыбат. Н. Якутскай. Сутурук ыл — кырбан, охсулун. ☉ соотв. получить по шее
«Мин эйигин, дьиҥэр, үөхпэтэҕим ээ», — Агдам, охсуһуу таҕыстаҕына Зубртан сутурук ылыахпыт диэн, намыраата. Р. Баҕатаайыскай
◊ Сутурук саҕа — олус кыра, быыкаа. ☉ Величиной с кулак, махонький
Ол, биһиги тиҥэһэ кунаммыт диэн, сутурук саҕа баҕайы. Амма Аччыгыйа. Сутуруккун тутун — илиигин сутуруктуу тут. ☉ Сжать пальцы в кулак
[Уот Уһутаакы] суоҕун эрэ аанньа Сутуруккун туттаҥҥын Суоһурҕана турар инигин. П. Ойуунускай
Мин диэки чэлкэҕэлээҕинэн көрөн кэбистэ, охсуох курдук сутуругун тутунна. Н. Заболоцкай. Сутурук уйарынан — күүс тиийэринэн, кыах баарынан. ☉ Изо всех сил, во всю прыть
Үөрүү буолла да — хабарҕа муҥунан үөрүү, кыыһырсыы буолла да — сутурук уйарынан киирсии. Э. Соколов. ДТС йыдрух, йудрух, каракалп. жудырык, кирг. жудурух, алт. дьудрук, тат. йодрык

аат.
1. Киһи, кыыл, көтөр тарбаҕын төбөтүгэр үүнэр муос бүрүө. ☉ Ноготь, коготь
Эр — сүрэҕинэн, эһэ — тыҥыраҕынан (өс хоһ.). Халыҥ тайҕа уордаах улуу кыыла тыҥыраҕын дьулааннаахтык сарбатан, айаҕын идэмэрдээхтик атан, өлө сытара. Л. Попов
Алҕас хайа тардан оҕону бааһырдыбат наадатыгар ийэ тыҥыраҕын өрүү кырыныахтаах. Дьиэ к. Тыҥырах көрүҥэ киһи уопсай доруобуйатын туругун кэпсиир. ФВН ТС
2. көсп. Остуолбаҕа, хайаҕа ыттарга көмөлөһөр, атахха кэтиллэр, сытыы уһуктардаах тимир тэрил. ☉ Железные шипы (или иные приспособления), надеваемые на обувь для лазания на деревянные столбы, хождения по ледникам, кошки, когти
Остуолбаҕа хатаастар тыҥырахтарын кэппитинэн, радиорепродукторы иилиммитинэн Сиэҥкэ ааһар. Амма Аччыгыйа
Мэндэ быаны биилин эрийэ баанар. Тимир тыҥыраҕын кэтэр. Туруук тааска хатаастар. И. Гоголев
3. көсп. Ким, туох эмэ кими, тугу эмэ күүһүнэн баһылааһына. ☉ Власть, влияние; подчинение
[Айаанап:] Арай Саха сирэ Япония дуу, Америка дуу адьырҕаларын тыҥырахтарыгар киирдин? И. Гоголев
Ол көрдөһүүгэ генерал бүтүн бар дьон истиитинэн: «Бары биһиги тыҥырахпытыгар бааллар, кинилэр аны кыһыл илиитигэр тыыннаах киириэхтэрэ суоҕа», — диэн тыл биэрбит. Эрилик Эристиин
Көрүдүөргэ тахсан Уйбаан сибис гынна: «Дьэ, хотуой, мантан быыс булан, дьаадьыйдаххына эрэ табыллар буолла. Уорбалаан эрэллэр. Улахан тойоҥҥо тиэртэхтэринэ кинилэр тыҥырахтарыттан мүччүрүйэриҥ биллибэт». П. Филиппов
♦ Тыҥыраҕын хастаа — тыынын иһиллээ диэн курдук (көр иһиллээ). Сэрэн, ити иһин тыҥыраххын да хастыам. Тыҥырах <да харатын> саҕа кэпс. — кыра даҕаны; олус кыра. ☉ Малая толика; всего ничего
Ыалга сырыттаҕына тыҥырах саҕа куһуок саахары сиэттэхтэринэ, биирдэ ытыран баран, миэхэ аҕалара. Суорун Омоллоон
[Батурин:] Дьэ, кыайан уйбат суолум буолаахтаатаҕа: тыҥырах да харатын саҕа көмөнү оҥорботтор, ол оннугар үөһэ дакылааттыырга даллаҥнастар! В. Яковлев
Били этэргэ дылы Дмитрий Николаевич тыҥырах да харатын саҕа буруйа суох. «ХС». Тыҥыраххын кистээ (кумут) — сөптөөх түгэн кэлиэҕэр диэри өстүйбүккүн көрдөрүмэ. ☉ Не выказывать свою вражду, затаиться (до поры до времени); затаить злобу на кого-л.; держать камень за пазухой (букв. когти свои прячет)
Онон биһиги туох-ханнык буолуор диэри тыҥырахпытын кистээн, хайдах эрэ албыннаһан, ньылбыйан сылдьыахтаахпыт. Н. Якутскай
Мэйи сиригэр биһиги биир да киһини өһүргэппэккэ, уһаты-туора быһыыны таһаарбакка сылдьыах тустаахпыт, тыҥырахпытын кистээн. Л. Попов
Дулҕалаах кулаактара ханна да биллибэккэ-көстүбэккэ, им-дьим бүгэн, олорбуттарын курдук олорон хаалбыттара уонна аны мэнээк өтөҥнөспөт буолбуттара, — тыҥырахтарын кумунуохтарынан кумунан, истэригэр киирбиттэрэ. А. Бэрияк
Тыытылба тыҥырах көр тыытылба. Тыс этэрбэстээх Тыытылба тыҥырах Тииттээх, бэтэр бэстээх Түҥ тыаҕа, арах, — Һуу! — диэн, сытар Куобаҕы соһутар. С. Тимофеев
◊ Саарба тыҥыраҕа — киис тиҥилэҕэ диэн курдук (көр киис)
Аска уонна эмкэ туһанарга киис тиҥилэҕин (саарба тыҥыраҕын) уонна костяниканы хомуйуохха наада. МАА ССКОЭҮү. Тыҥырах ойуу — чороону, сэргэни, иистэнэр иһити киэргэтэргэ туттуллар, түүр омуктарга киэҥник тарҕаммыт оһуор. ☉ Широко распространённый у тюркских народов арочный узор, у якутов применяемый для украшения чорона (чороон), коновязи (сэргэ) и шкатулки для хранения швейных принадлежностей (маллаах иһит)
Сахаларга «биэ эмиийэ», «тыҥырах ойуу», «сарбынньах» диэн ааттарынан киэҥник биллэллэр. НБФМуу СОБ. Хоту дойду дьахталлара иистэнэр тэриллэрин, илдьэ сылдьар суумаларын, хааһахтарын айаҕын синньээлии сиигинэн тыҥырах уонна сарбынньах ойууну түһэрэллэрэ көрөргө үчүгэй буолар. АЕЕ ӨҮОБ. Тыҥырах саҕата — тыҥырах анна (уһаан тарбахтан быгар сиригэр). ☉ Краешек под ногтями на кончиках пальцев. Тыҥыраҕым саҕатыгар мас киирбит
ср. др.-тюрк. тыҥраа, кум. тырнакъ, тат. тырнак, тув. тырҕак, каракалп. тырнак ‘ноготь’