город || городской; таас куорат каменный город; куорат олоҕо городская жизнь.

внутригородская территория города федерального значения

городское поселение

градостроительное зонирование

городской округ

городской экономический комплекс

градостроительный регламент

стройка || строительный; тутуу үлэтэ строительные работы; тутууга үлэлээ = работать на стройке # уларытан тутуу реорганизация.

строительство

перестройка реформа

объект капитального строительства

cf. гуорат n. city [<Russ. город ]

аат. Административнай салалта, эргиэн, хаһаайыстыба, култуура киинэ буолар бөдөҥ нэһилиэнньэлээх пуун. ☉ Город
Ол саҕана биһиги ырааҕынан уруубут, дьадаҥы киһи куоракка үлэлээн аһыы сылдьан, ыалдьан өлөн хаалар. С. Ефремов
К.Г. Неустроев 1858 сыллаахха …… билиҥҥитинэн алтынньы биир күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ. П. Филиппов

көр атыы
1.
Онно [эбэҥкилэр сирдэригэр] атыытутуу буолар. Атыыһыттар үмүөрүһэн тиийэннэр эбэҥкилэр муҥнанан булбут түүлээхтэрин дуона суох сыанаҕа атыылаһаллар. Амма Аччыгыйа
Киһисүөһү элбээн истэҕин ахсын, аһыыртаҥнар наадата улаатан, атыы-тутуу кэҥээн, ылсыы-бэрсии элбээн иһэр. Болот Боотур

көр быһыы-таһаа
Хаас-харах хамсатар, Уос-тиис оҥостор, Быһыы-тутуу быакайар, Тыгыл-игил тыынар …… Кыыс оҕо кылаан бэрдэ! Өксөкүлээх Өлөксөй
Олорор быһыыта-тутуута бүтүннүү хайдах эрэ аҕамсыйбыт отчут үлэҕэ үлүһүйэн баран, отуутун айаҕар тахсан холкутук сынньана олороругар маарынныыр. Амма Аччыгыйа
[Үһүс кырдьаҕас:] Манчаарыны сэмээр көрдөхпүнэ, быһыы-тутуу үчүгэй, тилэри тэбэн тахсыбыт өттүктээх, синньигэс соҕус бииллээх, кулуһун курдук көбүс-көнө уҥуохтаах. В. Протодьяконов

аат. Хантан эрэ аҕалыллар, ыытыллар ол-бу араас кыра бэлэх. ☉ Мелкие подарки, гостинцы, привозимые или присылаемые кому-л. откуда-л. Манньатын-сулуутун, кэһиитинтутуутун, атын да ороскуотун кэрэйиэ суохтааххын. Күннүк Уурастыырап

I
тут I диэнтэн хай. аата. Бобо тутуу. Эксээмэн тутуу. Аһыүөлү тутуу
♦ Бардам тутуу Барылы кэскил Баай <байанай> барыылаах көр бардам
Бардам тутуу, Барылы кэскил, Баай барыылаах Тойон эһэм, Истэ сэргэҕэлээ, Көрө бүдүүлээ! Саха фольк. Тутуу былдьас (баттас) көр былдьас. Көмүс көстүбүт сураҕын истэн өрүс баһыттан кыаммат-түгэммэт дьон көмүстээн байа охсоору, тутуу былдьаһан, ким болуотунан, ким тыынан, ким оҥочонон тоҕо анньан кэлбиттэр. «ХС»
Маннык бэйэлээх алаас бастар бараммат быйаҥын, ардахха-курааҥҥа ылларбакка, күөх сүмэтин үгэнигэр тутуу былдьаһыахха наада. ВМП УСС
[Вася] көтөн тахсан эрэр куртуйаҕы тутуу баттаһан икки уоһунан түптэлиир. ПП ОА
◊ Булгу тутуу <саа> — булгу тутуллан иитиллэр (саа). ☉ Заряжающийся посредством затвора (о ружье)
Мин дружина начаалынньыга буоларым быһыытынан, икки уостаах булгу тутуу сааны ылбытым. ГСС. Өс тутар — кимиэхэ эмэ өстүйбүтүн өр илдьэ сылдьар. ☉ соотв. таить злобу. Ол аата былыр үйэҕэ ааспыты өс тута сырыттаҕа дии
II
1. тут II диэнтэн хай. аата. Кулуубу тутуу саҕаламмыта. Олорор дьиэ тутуута
□ Оройуон оробуочай бөһүөлэктэригэр, нэһилиэктэригэр киэҥ далааһыннаах капитальнай тутуу ыытыллар. ПДИ КК
2. Ким, туох эмэ күүһүнэн тутуллубут улахан, баараҕай оҥоһук (хол., дьиэ, тимир суол). ☉ Строение, постройка, сооружение, здание. БАМ — сүүрбэһис үйэ баараҕай тутуута. Куоракка кэнники сылларга саҥа тутуу элбээтэ
□ Манна былыргы тутуулар бааллар: үс тар ампаара, хотон самнархайа, биир дьиэ, хаһаа, титиик оруннара. И. Данилов
Хаар будулҕан тибиитин быыһынан аэродром дьиэлэрэ, тутуулара барыаран көстөллөр. Н. Якутскай
3. көсп. Тугу эмэ оҥоруу, тэрийии, туругурдуу. ☉ Созидание, строительство. Саҥа олоҕу тутуу. Сэрии кэннинээҕи эйэлээх тутуу сыллара
□ Аал уоккутун оттон, Алаһа дьиэҕитин тэрийэн Дьоллоох олох тутуутугар, Кэскиллээх олох тэрииригэр …… бастыҥ салайааччынан буолуҥ! Нор. ырыаһ.
ср. тув. тудуг ‘строительство, строение’
III
даҕ., кэпс. Түргэн туттуулаах, сылбырҕа. ☉ Хваткий, проворный
Арамаан, тутуу муҥутаан, тайах диэки туһулаат иккитэ-үстэ ытан субуруппут. «ХС»

тут-хап диэнтэн хай. аата. Тутуу-хабыы үчүгэй курдук
□ Киһи тутуутугар-хабыытыгар үөрэнэ илик убаһа сиргэмтэҕэй, иһиттэн уулаабат, утаттаҕына да аҥардастыы хаары сиир. ДьСИи

хатыы-тутуу курдук — олус кытаанах, тыйыс. ☉ Очень жёсткий, грубый, суровый
Дьиэтигэр дьоно улам-улам туой илиитин-атаҕын кэтэһэр, хас хаамтаҕын ахсын хатыы-тутуу курдук көрөр буоллулар. П. Ойуунускай
Чиэһинэй, ыраас киһи да, оҕолоругар тоҕо хатыытутуу курдугуй? А. Сыромятникова
Эр дьон саҥата хатыы-тутуу курдук. А. Фадеев (тылб.)