побуд. от курдурҕаа = производить хруст, хрустеть чём-л.; ыстаан курдурҕат = жевать с хрустом.

курдурҕаа диэнтэн тиэт
көрүҥ. Сүүрэн баран эрэр уолаттар атахтарын тыаһа кэннигэр курдурҕаамахтаан сүттэ. Амма Аччыгыйа

курдурҕаа диэнтэн дьаһ
туһ. Дьон нырыы ойбонун алларан курдурҕаттылар. Болот Боотур
[Табалар] тоҥ лабыктаны кэбийэн курдурҕаппытынан бардылар. С. Курилов (тылб.)

I
курдурҕаа диэнтэн холб. туһ. [Атыыһыт] кууруссалар тэлиэгэҕэ курдурҕаһалларын истэн: «Акаары күтүрдэр! Айдаарымаҥ!» — диэтэ. Н. Некрасов (тылб.)
II
даҕ. Курдурҕаан иһиллэр тыастаах. ☉ Хрустящий
Ат симэһиннээх күөх оту сиэн, тииһин тыаһа курдурҕас. Н. Якутскай
Добун сирдэр отторо хатан, хаһыҥтан тоҥон турар курдук, хаамтахха курдурҕас тыастанна. М. Доҕордуурап

өрүһүс диэнтэн тиэт
көрүҥ. Ат туйаҕын тыаһа чигди ортотунан өрүһүспэхтээн курдурҕаан ааста. Амма Аччыгыйа. Куччугуй хара киһи, аһаан-сиэн өрүһүспэхтээн баран, аһылыгыттан араҕымаары гынагына туран, бэстилиэтинэн тирии-тирии доппуруостаан барда. Д. Токосов

туохт.
1. Көмүрүө курдук буол. ☉ Стать рыхлым, крупнозернистым (о снеге, льде)
Алааһым халдьаайытыгар күн маҥнайгы сыралҕаннарыттан хаар көмүрүөтүйдэҕэ. С. Никифоров
Быһыта сиэһэн эрэр хаар көмүрүөтүйэн күн уотугар араас өҥүнэн кылапачыйа оонньуур. П. Филиппов
Муус үрдэ сааскы күн уотуттан ирэн, көмүрүөтүйэн эрэһиинэ саппыкылаах киһи атаҕын анныттан курдурҕаан иһиллэр. «ХС»
2. Кэһиэҕир; кэҕин (ырыаһыт куолаһын туһунан). ☉ Охрипнуть; потерять голос (о певце)
Күндү көмүс күөмэйбит Көмүрүөтүйүөн иннинэ, Көрсүспүччэ көрүлүөҕүҥ, Уолдьаспычча оонньуоҕуҥ. Саха нар. ыр. III
Көмүрүөтүйбүт куоластаах, Көҕүрээбит имнээх. С. Зверев

аат.
1. Сүөһү уонна сорох кыыллар атахтарын үктэнэр өттүн кытаанах таһа. ☉ Копыто
Туйаҕа суох — сылгы суох (өс хоһ.). Сыарҕалаах ат туйаҕын тыаһа чигди ортотунан өрүһүспэхтии курдурҕаан ааста. Амма Аччыгыйа
«Кэйиикэп» …… тэбиэлээн кууһуннарбахтаата, туйаҕын кырыытынан ыы олорор Таня атаҕын, хаана ыһыллыар диэри, дьукку тэбэн кэбистэ. М. Доҕордуурап
2. Сүөһү туйахтары сылдьар атаҕа (дыраһааҥка оҥорорго тут-лар). ☉ Часть ноги копытного животного от колена до копыта, лытка (используется для приготовления холодца)
Учукаас оҕонньор биир туйаҕы көрдөөн ылан тиниктээтэ. А. Софронов
Баайдартан бараммыт Бас, туйах ыламмыт, Оһоҕу күөс өрөн отторбут, Ол киэһэ миин иһэн хонорбут. Күннүк Уурастыырап
Туйахтан түөрт порция миини бэлэмниир буоллахха буһарарга анаан ыраастаныллыбыт балтараа киилэ туйах, икки лиитирэ уу, сүүс кыраам туус ылыллар. ТИИ ЭОСА
♦ Кулунун туйаҕа киирбит — кулун атаҕа киирбит диэн курдук (көр кулун)
Кырдьаҕас киһи кырыйдаҕым дии. Кулунум туйаҕа киирэр сааспын ааспытым ыраатта... Н. Лугинов
Муос муоска, тиис тиискэ, туйах туйахха көр муос I. Аргыылаптар хааннара миэхэ эмиэ баар. Муос муоска, туйах туйахха буоллун. Софр. Данилов. Туйаҕын хатар — туоххунан эмэ (хол., үтүө быһыыгынан-майгыгынан, үлэҕинэн-хамнаскынан) кими эмэ удьуордаа, ким эмэ (үксүгэр аҕаҥ) курдук буол. ☉ Быть достойным преемником, наследником кого-л. (букв. просушить чьи-л. копыта)
Чулуу ыанньыксыт туйаҕын, баҕар, бу кыысчаан хатарыа... С. Федотов
Аҕатын туйаҕын Хатарар булчут баар, Табанан, атынан Тайҕаҕа сылдьар наар. С. Тимофеев
Төрөппүт үтүөтүн салгыыр туруктаах оҕону «аҕатын туйаҕын хатарыах оҕо» дииллэр. ЧМА ЭТНББ. Тэҥн. тыҥыраҕын хатар. Туйах хатарааччы — ким эмэ үтүө майгытын, үлэтин-хамнаһын, олоҕун утумнааччы, салҕааччы. ☉ Достойный преемник, продолжатель дела
Олус уһуннук күүттэрэн баран, сокуоннай туйах хатарааччы, бастакы уол төрөөбүтүн кэннэ үөрүмүнэ даҕаны. «Чолбон»
Ким барыта туйах хатарааччылаах буолуон баҕарар. П. Ламутскай (тылб.). Туйаххын туура тэп — үчүгэйдик, байылыаттык олор. ☉ Жить в достатке
Туруу бараан дойдугутугар Туйаххытын туура тэбээриҥ, Тэгил ийэ сиргитигэр Тэлгэһэттэн тэлгэһэни Тэнитэн иһээриҥ! С. Зверев
Чакыана, Быыпсай обургу туйаҕын туура тэппит диэх курдук, хатаннык саҥарда. А. Сыромятникова. Тэбэр туйах чэрчитэ, үҥэр муос өргөһө, уһун кутурук оҥоһуута фольк. — тойонугар уҥа илиитэ буолбут эдэр киһини хоһуйар олук. ☉ Формула, описывающая молодого человека, являющегося верным слугой, «правой рукой» своего хозяина (букв. окружность лягающего копыта, острие подставляемого рога, отделка длинного хвоста). Хабаҕар диэри батыр маҥан, тыһыгар диэри ньыламан маҥан туйаҕар диэри түмэлдьи маҥан фольк., сиилээн. — чэпчэки, сэлээрчэх майгылаах кыраһыабай дьахтары хоһуйар олук. ☉ Формула, описывающая красивую женщину лёгкого поведения (букв. до низа живота сплошь белая, до ног своих чисто белая, до копыт (т. е. ногтей) своих отменно белая)
◊ Кулун (сылгы) туйаҕа көр кулун
Үүйэ …… алаадьы курдук, ууга хаптайа сытар, кулун туйаҕын сэбирдэхтэрин быһа тардан ылан иэдэһигэр саба тутар. Л. Попов
Кэчигирэччи тэлгэммит Күөлбүтүгэр кулун туйаҕа. Баал Хабырыыс
Туйах баҕата — сылгы баҕата диэн курдук (көр баҕа I). Атым, туйаҕын баҕатыгар мас киирэн, доҕолоҥнообут. СГФ СКТ. Туйах тумуга бэт. — туйахтаахтар саамай алын, туйахтарын иһигэр сылдьар уҥуохтара. ☉ Нижняя кость конечностей копытных, закрытая роговым башмаком, копытом, копытная кость
Тыа хаһаайыстыбатын сүөһүтүн туйахтарын тумуга туйахтарын иһигэр сылдьар. СИиТ. Туйах тэллэй — мас кунааҕа диэн курдук (көр кунаах). Ойуур хаһаайыстыбатыгар маһы алдьатааччы туйах тэллэйдэр улахан буортуну таһаараллар
др.-тюрк., тюрк. туйаҕ, туйак, тояк