туохт. Кимиэхэ-туохха эмэ кыыһырбыккын биллэр; куттуурдуу, саанардыы тутун, оннук көрүҥнэн. ☉ Принимать сердитый, грозный вид; вести себя угрожающе
Албыннаһан, элэккэй буола сатаан даҕаны, суоһурҕанан, куттаан даҕаны оҕолор итэҕэллэрин ылбаккын. Софр. Данилов
«Бүгүн эн искэр туох айылаах туора муостааҕа киирдэ?» — Лев Яковлевич суоһурҕанан саба саҥараары гыммыта. Р. Баҕатаайыскай
Катя сылайан үҥкүү тылын үтүктүбэт буоллаҕына, Ганя суоһурҕанан сөмүйэтин чочоҥноторо. Э. Соколов

туохт.
1. Туох эмэ чугаһыырын абааһы көрөн суоһурҕан, ытыраары, үрдүгэр түһээри гын. ☉ Проявлять раздражение при непосредственном приближении кого-л., угрожающего нападением (о лошади, хищниках)
Бэйэбэйэлэригэр үөрэнсибит, доҕордоспут буолан, тэбиэлэспэттэр, оҕолоругар боотурҕаабаттар уонна биэ олохтоох атыырыттан ордук буоһамтаҕай буолар. ПНИ ИС
Кыыл [эһэ], ыкка боотурҕаан, икки кэлин атахтарыгар туран баран, кырдьыгыныы-кырдьыгыныы тула эргичиҥнээтэ. А. Кривошапкин (тылб.)
Кини [хотой] миигин көрөөт, эмиэ кыыһырбыта, куттуурдуу туттубута, боотурҕаан чаҥырҕаабыта. Н. Якутскай
2. кэпс. Киһи туох эмэ тылыгар, көрдөһүүтүгэр кыыһыран, хаҕыстык хардар. ☉ На чье-л. обращение отвечать угрожающим раздражением
Бу киһи боотурҕаата миэхэ. ПЭК СЯЯ
Былырыын Бэстиинэби эдэрчи киһинэн солбуйар туһунан тыл көтөхпүттэригэр Кравчук кыыһыран боотурҕаан кэбиспит этэ. Софр. Данилов

туохт.
1. Кимтэн-туохтан эмэ эрдэттэн дьаархан, куттана, салла санаа. ☉ Осторожничать, побаиваться, остерегаться кого-чего-л.
Харчытын тутан көрөн баран, баҕар уоран ылыахтара диэн сэрэнэн, этигэр сыһыары курданан кэбистэ. А. Софронов
Уу тоҕо охсоруттан сэрэнэн, тутааччылар өрүс аннын кытары бөҕөргөтөргө күһэллибиттэрэ. Суорун Омоллоон
Айдаартан сэрэниэххэ наада, кини кутталлаах киһи. Н. Лугинов
2. Харыстанар (харыстыыр), көмүскэнэр (көмүскүүр) курдук сырыт; оннук оҥор, тутун. ☉ Быть осмотрительным, осторожным; делать что-л. осторожно
Сэрэн, өр буолума! П. Ойуунускай
Сэрэн, мастаах буолуо, хотуургун алдьатыаҥ. Далан
Мин сирийэ көрбүтүм, саһыахпынан саспытым, сэрэниэхпинэн сэрэммитим. Н. Якутскай
3. кэпс., кур. Кими эмэ куттуурдуу, дьулатардыы саанан этии. ☉ Слово, выражающее угрозу, грозное предупреждение (смотри у меня!)
Додор кулуба удаҕаҥҥа: «Дьэ, Улуу тойон кыыһын миэхэ ойох дьахтарынан киллэрэн кулу, киллэрбэтэргин эрэ, сэрэнээр!» — диэбит. Саха фольк. Ити диэн өссө кырата, дьэ, аныгы буруйгар сэрэнээр! Эрилик Эристиин
«Чэ, барыах, сымыйалыаҥ да, сэрэн!» — диэн баран уолчааны саҕатыттан харбаан ылан иннигэр укта уонна эргэ өтөх диэки дьулурутта. Н. Заболоцкай
ср. ДТС сэрин ‘сомневаться, иметь подозрение’

I
туохт. Туох эмэ суоһааһыныттан итий, бус. ☉ Становиться горячим, нагреваться от тепла, жара (излучаемого чем-л.)
Ыараханнык бааһырбыт биллибэт саллаат үлүгүнэйэр, төбөтүн өндөтө сатыыр да кыайбат. Өйдөммүтэ көхсө суоспута сүр. ПИ КТ
Мустубут дьон өр көһүппэтин, өҥүрүк куйааска суоспатын наадатыттан аһылыгы учаастактарынан, биригээдэлэринэн тэрийэр наада. АВФ ЫХТС
Уоттаах куйаастан суоспут көхсүгүн ити кыракый уугунан сөрүүкэтэ түһэҕин уонна инниҥ, инниҥ эрэ диэки бараҕын. «Кыым»
II
1. аат.
1. Туох эмэ итиитэ, сылааһа. ☉ Жар, тепло, исходящие от чего-л.
Дьэкиимнээх Сардаана дьоҥҥо суоһа кэлэр гына туспа кутаа отуннулар. Болот Боотур
Оҕолору Сыллай араастаан муҥнуур, эттэрин суоһугар сылытынан саҥардыы нухарыйан эрдэхтэринэ, саптан сытар таҥастарын хастыы тардар. Амма Аччыгыйа
Оһох тигинии умайар, суоһа субу кэлэр. А. Фёдоров
Күөх халлааҥҥа күн суоһа Күлүм оонньуу тунаарар. В. Чиряев
2. көсп. Ким-туох эмэ киһиэхэ дьулаана, куттала. ☉ Опасность, угроза, беда, страх, внушаемый чем-л.; гнев. [Сэриигэ] өлөн хаалыа диэтэххэ — суоһа бэрт ээ… П. Ойуунускай
Сэрии суоһа хаарыйбатах ыала диэн суох. Б. Павлов
Дьэргэлгэн уонна Кыыдаана тапталлара Дьыбарсын эмээхсин суоһуттан да чаҕыйбат. Н. Тобуруокап
Сэрииттэн эчэйэн кэлбит Сэргэ сытааччы киһиҥ, Кини өлүү суоһун билбит Ийэ сирин иһин. И. Чаҕылҕан
2
даҕ. суолт., көр суостаах. [Макар:] Былыр оҕо эрдэхпитинээҕигэ, нууччаттан куттанар да буоларбыт. Кырдьык да суос дьон буолаллара. А. Софронов
Табаарыстар, суос өстөөхпүтүн сууһарар биир сыаллаахпыт. Р. Баҕатаайыскай
Бу ыстаапка …… комиссарынан суос көрүҥнээх киһи олорор эбит. Н. Түгүнүүрэп
♦ Суос бэринэр кэпс. — куттуурдуу туттар, эрдэттэн суоһурар. ☉ Вести себя угрожающе, грозить, давать острастку
Сиидэркэ суос бэринэн, саппыкытынан күүлэ муостатын тиҥилэхтээтэ. И. Гоголев
[Эһэ] суос бэринэн ынырыктык часкыйа-часкыйа, биир бэһи баппаҕайдарынан хайыта-тырыта сынньыбыта. И. Федосеев
«Ким атай?» — Чомпооһоп суос бэринэн кытаанахтык ыйытта. «ХС»
ср. каракалп. сус ‘внушительный, властный вид’, жауыз ‘зловредный; злой; коварный’