аат. Спираллыы эриллибит эбэтэр ылтаһын курдук чараас тыыллыгас лоскуй ыстаал. ☉ Пружина
Саа куруһуната. Чаһы куруһуната. Кытаанах куруһуна. — Сарсыарда Платон тардыалыыр куруһуна тимиринэн сэрээккэ оҥорор идэлээҕэ. П. Ойуунускай
Давыдов турда, кыаттарбыкка эйэҕэстик илиитин уунна да, киһитэ көммүт куруһуна курдук ойон турда. М. Шолохов (тылб.)
◊ Ис куруһуната кэпс. — ис-үөс, киһи ис уорганнара. ☉ Внутренние органы человека
Нохоо, дьэ балартан ис куруһуната ыалдьар киһини эмтиир дьиэлэрин бул эрэ, биирдэ туһалаа. Амма Аччыгыйа

сыһ. Олус күүскэ, наһаа, дэлби (хайааһын күүһүн, эрчимин көрдөрөр). ☉ Вдребезги, на мелкие куски, в порошок; сильно, чрезмерно (усиливает знач. гл., выражая интенсивность действия)
Харытыана эрэйдээх сүрэҕэ нүөлүйбэхтээтэ, бэркэ абаланна, сарылыы-сарылыы сэптэрин-сэбиргэллэрин үлтү сынньыан баҕарталаата. П. Ойуунускай
[Ньукулай] тутан турар бытыылкатын сиргэ үлтү быраҕан баран, тахсар. А. Софронов
Онтон миэхэ туох да тылы этиппэккэ үлтү таһыйан барда. Эрилик Эристиин
Өрүүскэ үлтү кыыһырбыт, кэлэн дьиэ ойоҕоһугар кыраабылын талыр гына быраҕар. Күндэ
Өттүк баттанан туран үлтү күргүйдээбит. П. Тобуруокап
«Тугу-тугу лахсыйар дьахтарый!» — диэн, үлтү мөҕөн, түһүлгэттэн үүрэн таһаарбыттар. С. Зверев
♦ Үлтү түһэ сыста — өттүгүн эрэ үлтү (тосту) түспэтэ диэн курдук (көр өттүк)
Аттаах киһи үөрүүтүттэн үлтү эрэ түспэтэх. Н. Заболоцкай
Үөрэн үлтү түһэ сыста. Софр. Данилов. Үлтү сыс — урусхаллаа, суох оҥор (хол., өстөөҕү). ☉ Уничтожить, разгромить (напр., врага)
Поэт Валерий Чиреев «Өстөөҕү үлтү сынньыахха» диэн кыра поэманы бэчээттэппитэ. Софр. Данилов
Хааннаах бандьыыт аймаҕын Үлтү сынньан эспиппит. А. Бэрияк
Псков уонна Нарва аттыгар ньиэмэс талабырдьыттарын олоччу үлтү сынньыбыттара. «ХС». Үлтү тэбис — урусхаллаа, төрдүттэн суох гын, имири эс. ☉ Раздавить, растоптать, уничтожить полностью
Үс күлэр ньүкэни Үс үйэ тухары Үллүбэт гына Үлтү тэпсиэхтэрэ, Ийэ уустары Имири быһыахтара. П. Ойуунускай
Бүөбэйдээбит көмүс чыычаахтаргыт Бүтүн Европаны эргийбиттэрэ, Арҕаа фашист адьырҕаны Арҕаҕар үлтү тэпсибиттэрэ. С. Васильев
◊ Үлтү бар (ыстан) — 1) үлтүрүй, хампарый, бытарый. ☉ Расколоться на мелкие части, разбиться вдребезги
Баҕар, сарсын сир шара үлтү барыа. И. Гоголев
Улахан хаппыт буорунан аты быраҕан кыыһыннарда, буор ат кулгааҕар түһэн үлтү ыстанна. М. Доҕордуурап
Сулус үлтү ыстанар Суостаах тымныыта, Тыын быстар, санаа сарбыллар Чымаан тымныыта Таҥнары сатыылаата. Доҕордоһуу т. Таастара үлтү баран хаалар. МАП ЧУу; 2) эмискэ олус улаханнык тыаһаа. ☉ Загреметь, загрохотать
Үс этиҥ тыаһын холбуу туппут курдук тыас үлтү ыстанан барда. П. Ойуунускай
Ол турдаҕына сүрдээх улахан тыас тыаһа үлтү ыстанна да, дьиэ ортотугар муус булгунньах саҕа уот кэлэн дууллас гына олоро түстэ. Ньургун Боотур. Үлтү көт (көтүт) — үлтү кумалаан алдьатар, өлөрөр-өһөрөр курдук солоон аас (хол., туох эмэ улахан күүс эмискэ кэлэн саалларыттан). ☉ Двигаясь с большой скоростью, разрушать, крушить, сметать всё на своём пути
Оноҕос тиийэн [куоҕас] иэччэҕин уҥуоҕун үлтү көттө. Саха ост. I
[Уу быһыты] Үтүрүйэн көрүтэлиир Үлтү көтүөн баҕаран Төттөрү тэйэн бирилиир Кыаҕын баһыйтаран. Баал Хабырыыс
[Суоппар] суолга биэс бөрөҕө түбэспититтэн, иккитин массыынанан үлтү көтүттэ. «Кыым». Үлтү түс — 1) Үөһэттэн түһэн үлтүрүйэр, хампырыйар курдук алдьан. ☉ Упав с высоты, разбиться вдребезги
Муннугар хатаабыт ачыкыҥ мүччү ыстанан чэрэниилэ иһитигэр үлтү түспэт эбээт! Амма Аччыгыйа
Иһит тыаһа лыҥкынаата. Биир ыстакаан төкүнүйэн муостаҕа үлтү түстэ. Н. Лугинов
Бодунуоһуттан курустаал бакаал муостаҕа үлтү түһэр. Н. Якутскай; 2) улаханнык эчэйэр эбэтэр өлөр курдук үрдүктэн оҕун. ☉ Разбиться насмерть или получить большие увечья, падая с высоты
Уол үлтү түһүөҕүн баҕаран Үөһэттэн дьурулуур аллара. И. Гоголев
«[Луха] адьас үлтү түспүт быһыылаах», — Ананий харбыт курдук быһыттаҕастык эттэ. М. Доҕордуурап
[Сүөкүлэ:] (ытыыр, олорор) Кииригиэм, доҕоруом, бу төрөөбүт-үөскээбит хайаҕар кэлэн үлтү түһэн өлбүтүҥ тугун кыһыытай-абатай... С. Ефремов
Өксөкү таҥнары кулахычыйан, үлтү түһэн эрэр. И. Федосеев
Үлтү тэптэр — дэлби тэптэр диэн курдук (көр дэлби). Арай бассабыыктар куораты үлтү тэптэрэн кэбиспиттэр. Амма Аччыгыйа
[Миша:] Кыаттардаххытына бэриммэккэ, балаҕаҥҥытын кытта барытын үлтү тэптэрээри, буораххытын, сэпкитин чөмөхтүү куппуккут. Л. Габышев
ср. каракалп. унтау ‘дробить (мельчить)’, бур. үлти татаха ‘истрепать’

төһө ахс. аат. 3 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 3
Тумарык былытынан бүрүллэн турар бүтэй халлааҥҥа үс чобоо уолаттар өрө субуруһан тахсаннар, үнтү баран эһиннилэр. Амма Аччыгыйа
Олоҥхоһут биир бэйэтэ үс идэни тэҥҥэ баһылыыра: ырыаһыты, поэты, артыыһы. Суорун Омоллоон
Биир эһэни, үс табаны өлөрдүбүт... — диэн Эрбантей хаһыытаан эттэ. Эрилик Эристиин
♦ <Үс бараа хара> күлүгэр үҥк (сүгүрүй) көр күлүк
Үс бараа хара күлүгэр үҥэн Сүһүөхтээх бэйэлэрэ Сүөдьэлдьиспитинэн бардылар. П. Ойуунускай. Ньургун Боотур …… айыы дьонун хаһан даҕаны атаҕастатыахпыт суоҕа диэн андаҕайан, бэйэтин үс бараа хара күлүгэр үҥтэ. Болот Боотур
Үс бараа хара күлүктэригэр сүгүрүйэммин Ыһыктыбат андаҕайы андаҕайдым. С. Данилов
[Чоочо начаалынньыкка:] Күн ыраахтааҕы ытыктабыллаах ылгыныгар, эйиэхэ, үс бараа хара күлүккэр сүгүрүйэбин. В. Протодьяконов. Үс бүүрүгэ бүрүллүбүт түөлбэ. — барар-кэлэр сирэ суох буолбут, улаханнык ыктарбыт, ыксаабыт. ☉ Быть загнанным в угол (букв. три обшивки его пришиты)
Барар-кэлэр хайаҕастара бүөлэнэн, үс бүүрүктэрэ бүүрүллэн олордохторо дии. «ХС». Үс дойдуттан — араас ыраах дойдулартан (хол., ыҥырыллан кэл). ☉ Со всего света, со всех концов (быть приглашённым на что-л. — букв. с трёх сторон). Кэмпириэнсийэҕэ үс дойдуттан учуонайдар бөҕө ыҥырыллан кэлбиттэр
□ Үс дойдуттан үмүөрүһэн, Сэттэ сиртэн тиксиһэн, Ахсаабакка айанныахпыт. С. Зверев. Үс күлүктээх киһи — албын-түөкэй, халты харбатар, кураанаҕы куустарар киһи. ☉ Пройдоха, жулик (букв. человек с тремя тенями). Үс өргөстөөх, аҕыс кырыылаах — күнүн оройугар сылдьар эдэр киһи, эр бэрдэ. ☉ Добрый молодец в расцвете сил, удалец (букв. с тремя остриями, с восемью гранями)
[Баһылай Чооруос:] Манчаары уол оҕо, ат кулун, оонньуур болот, оноҕос. О, саха үс өргөстөөҕө, аҕыс кырыылааҕа буоллар ханнык! В. Протодьяконов
Дьон үс өргөстөөхтөрө, аҕыс кырыылаахтара манна бааллар эбит. «ХС». Үс өттүгүн өҥөн, түөрт өттүгүн көрүн — тугу эмэ оннук буолуо диэн олус сэрэхэдий, сэрэнэ тутун. ☉ Быть, становиться крайне осмотрительным, осторожным
Саһыллыын киирсэргэ үс өттүгүн өҥөн, түөрт өттүгүн көрүн диэн баар. Л. Попов
Үс саха көр саха. Уордаах Акыым кулуба үс саханы ытаппыт киһи дииллэр. Саха сэһ. Өлбөт өрөгөйдөнөн, кэхтибэт кэскиллэнэн, самныбат саргыланан, үс саха үөскүөх этэ, түөрт саха төрүөх этэ. П. Ойуунускай
Өксөкүлээх эппитин өйдүүрүҥ буолуо, баҕар, Үгүс үйэлэргэ мэҥийбит Үргүөр муус буурҕаҕар Үрдэрэн үгдэрийбит Үс саха бииһин ууһун Үлүгэрин туойбутун. Күннүк Уурастыырап. Үс туман түһүөр диэри — сайын киэһэ хойукка, түүн үөһүгэр диэри (үлэлээ). ☉ До глубокой ночи (работать — букв. до падения трёх туманов)
Сайынын, үс туман түһүөр диэри сыралаһан, Үлэттэн уурайан кэлэрим. Күннүк Уурастыырап
Киэһэ үс туман түһүөр диэри үлэлиир. М. Доҕордуурап
Үс туман түһүөр диэри От охсор буоларыҥ — Сарсыардааҥҥы сиккиэри Арыый куота утуйарыҥ. «ХС». Үстэ сөмүйэтин төгүрүтүө, иккитэ эрбэҕин эргитиэ көр эрбэх. Үс үллэр үөстээх фольк. – Өлүөнэ өрүһү хоһуйар көһөр олук, уустук кубулуйбат эпиитэт (Өлүөнэ улахан салааларын Бүлүүнү, Алданы кытта бииргэ тутан этии). ☉ Постоянный эпитет, описывающий реку Лену с двумя её крупными притоками — Вилюй и Алдан
[Сөмөлүөт] Кынатын тыаһа кырылаан, Мотуорун тыаһа ньирилээн, Үс үллэр үөстээх Өлүөнэлиир өрүһү Үрдүнэн көтөн Өрө куйааран кэллэ. Саха нар. ыр. III
Урукку үйэҕэ сүүһүнэн сылларга, Утуйбут норуотум уһуктан турбута, — Үлүскэн күүстэрэ өрүтэ күүрэннэр, Үс үллэр үөстэрдээх Өлүөнэ өрүһүм халаанын уутунуу дьалкыйан тахсаннар, хараабат уоҕунан саҥаны айбыта. Күннүк Уурастыырап
Сахабыт сиригэр саас буолан, Сир аайы сибэкки тэлгэннэ. Сүүһүнэн үрэхтэр долгуһан, Үс үллэр үөстээх Ленаҕа түстүлэр. Эллэй. Үс хаттыгастаах (үрдүк мэҥэ) халлаан фольк. — үс сабыылаах, үллэһиктээх халлаан (сахалар итэҕэллэринэн халлаан тоҕуска тиийэ сабыылаах дэнэрэ). ☉ Трёхъярусное небо (по верованиям якутов, небо имеет до девяти ярусов)
Үс хаттыгастаах Үрдүк мэҥэ халлаан Үрүт өттүгэр. П. Ойуунускай
Үс хаттыгастаах халлааны өтөрү өйдүөтэххэ, үрүҥ күнү үөскэппит, Аан дойдуну айбыт, үрүҥ аар тойон аҕаккайбыат! Өксөкүлээх Өлөксөй
◊ Үс дойду — 1) былыргы саха өйдөбүлүнэн: үөһээ, орто уонна аллараа дойдулар (тоҕус хаттыгастаах Үөһэ дойду — Үөһэ Айыылар дойдулара. Орто дойду — сир, сахалар, уопсайынан киһи аймах олоҕо. Аллараа дойду — абааһылар дойдулара). ☉ По старинному поверью якутов, существовало три мира: Верхний мир — девятиярусное небо, где обитают в основном божества-небожители айыы; Средний мир, где живут люди; Нижний мир — преисподняя, где обитают злые духи абааһы. Үс дойду баарын былыргы оҕолор дьиҥнээхтик итэҕэйэллэрэ; 2) аан дойду. ☉ Весь мир, вселенная
Миигин, «уһун эрэйдээх, кыаттараары гынан ыксаан, уоран-талаан өлөрбүтэ» — диэн, үс дойду үрдүнэн бары элэк гыныахтара, үөҕүөхтэрэ буоллаҕа. Ньургун Боотур [Маайа:] Онто суох мин куһаҕан чэпчэки аатым үс дойдуга тарҕанна, киһи сирэйин-хараҕын таба көрбөт гына оҥордулар. А. Софронов
Сааккын сабынан, удаҕан буолан, үс дойдуну албыннаан аһаан сылдьаҕын буолбат дуо? Болот Боотур. Үс мас үүт күрүө (үс үүт бүтэй) — үс сүлдьүгэстээх остуолба бүтэй. ☉ Столбовая изгородь в три жерди
Үс мас үүт күрүөнү үрдүнэн типпит хомурах быыһыттан балаҕан даҕаны, от даҕаны киһи хараҕар табыллан көстүбэттэр. Күндэ
Сабардам, үс сүүс баҕананы кэттэрэн, Бараада үрэҕин төрдүн үс үүт бүтэйинэн сүүрдэн кэбиспитэ. Болот Боотур
Бу көмүс харчыбыт, бу кыһыл саһылбыт Кытаанах куйахтаах тааҥканы туппута. Үс мас үүт күрүөнү үрдүнэн саһарбыт Бурдукпут туорааҕа буулдьаны куппута. П. Тулааһынап. Үс муннук геом. — үс быһыта охсуһар көнө сурааһыннар үөскэтэр геометрическай фигуралара. ☉ Треугольник (геометрическая фигура)
Үс муннук үс өттө үһүөн тэҥ усталаах буоллахтарына, итинник үс муннугу тэҥ өрүттэрдээх диэн ааттанар. ННН Г. Үстэн биирэ — туох эмэ үс гыммыт биирэ. ☉ Одна треть
Онтон ыла Ийэ сирэ Үйэ үстэн бииригэр, Силигилии-сайда үүнэр. Күннүк Уурастыырап
др.-тюрк., тюрк. үч, үш

1. даҕ.
2. Хаар курдук дьүһүннээх, маҥан. ☉ Цвета снега, белый
   Күөх, кыһыл, хара, үрүҥ эриэн таҥастаах дьон синньигэс уулуссаларынан хардары-таары аалсыһан элэҥнэһэллэрэ. А. Софронов
   Чүөмпэ үрүҥ туманынан бүрүллэн турара, онно киирэн суунан таҕыстым. М. Доҕордуурап
   Таҥара дьиэтиттэн үрүҥ былааҕы туппут сүүрбэ биир ньиэмэс тахсан билиэн бэриннэ. Ф. Софронов
3. Бары өттүнэн тупсаҕай, үчүгэй, мааны (хол., дьиэ). ☉ Парадный, главный, передний (напр., о входе, доме). Добротный, доброкачественный. Үрүҥ аан. Үрүҥ дьиэ
   □ Хара дьиэҕэ Биһээл уола Мэхээлэ хоно сытара, үрүҥ дьиэҕэ атын хоноһо баара. Күннүк Уурастыырап
   Кинээс үрүҥ дьиэтин иннинээҕи туруорбах балаҕаҥҥа мустубут дьон, олоруохтааҕар, ону-маны кэпсэтэн ыаһахтаһаллар. Н. Якутскай
4. поэт. Ыраас, сырдык, кэрэ. ☉ Светлый, чистый
   Тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук (өс хоһ.). Үөрэнэн үрүҥ күн сырдыгын көрөргө бу үтэ булаары сордоно турабын. П. Ойуунускай
   Үрүҥ күммүт, үөһэ ыттан, Үрдүк халлаан уорҕатыттан, Сарпа кыырпах саһарҕатын Сандаарыччы саккыратта. Күннүк Уурастыырап
5. аат суолт.
6. Үүт аһылык, үүттэн оҥоһуллубут астар (сүөгэй, чөчөгөй, күөрчэх, суорат о. д. а.). ☉ Молочные продукты
   Пиэрмэттэн холбуур үүт эбинэн суораттыыллар. Онон, бары да үрүҥү сиир-аһыыр кыахтаммыппыт. П. Аввакумов
   Сүөһүнү дэлэйдик туталлар, үрүҥү да быспакка сииллэр. СҮТТ
   Үүтү, эти да оҥордоллор үрүҥэ суох чэйи иһэ олороннор, үҥсэргээбэт, муҥатыспат этилэр. «Кыым»
7. ист. Гражданскай сэриигэ Сэбиэскэй былааһы утары турбут үрүҥ аармыйа саллаата. ☉ Во время Гражданской войны — солдат белой армии, белогвардеец
   [Дьаамнаах:] Сорохтор үрүҥнэрбит дииллэр, сорохтор кыһылларбыт дииллэр. Арай, мин көрдөхпүнэ, бары саалаахха дылылар. С. Ефремов
   Үрүҥнэр үөрэкөтө бырааганы истилэр, сорохторо холуочуйа сыстылар. С. Васильев
   Никон үрүҥнэр тобохторо билигин да онноманна баалларын билэрэ. А. Бэрияк
8. саахымат. Саахымакка, дуобакка үрүҥ өҥнөөх фигураларынан оонньооччулар (элбэх ахс. тут-лар). ☉ Человек, играющий белыми фигурами в шахматы и шашки (употр. во мн
   ч. — белые). Түмүкпүтүгэр, үһүс, төрдүс ойууларга бэриллибит балаһыанньаларга үрүҥнэр хайдах кыайыахтарын сөбүн бэйэҕит суоттаан көрүҥ, эрчиллиҥ. «ББ»
   ♦ Үрүҥ илии калька. — хара үлэҕэ үөрүйэҕэ суох киһи. ☉ Человек, избегающий тяжёлой и грязной работы, белоручка (букв. белые руки)
   Оттон билигин дьиҥнээх муора аргыарын тулуйбат тоҥуй эбиппин. Үрүҥ илии эбиппин. Т. Сметанин
   Тыа сирин ыччатыгар ыарахан үлэттэн куотунар үрүҥ илиилэр сыл аайы элбээн иһэллэр. «Кыым». Үрүҥ илиитигэр биэр (туттар) — тугу эмэ киһиэхэ бэйэтигэр биэр, туттар. ☉ Вручать что-л. лично в руки (букв. в его белые руки отдать). <Үрүҥ> көмүс хатырыктаах — балык. ☉ Рыба (букв. с серебряной чешуёй)
   Халыма көтөрүнэн-сүүрэринэн эрэ баай буолбатах. Ону тэҥэ дириҥ далай түгэҕэр саһан сылдьар үрүҥ көмүс хатырыктааҕынан эмиэ аатырар. «Кыым»
   Үрүҥ (ойор) күн көр күн. Үөмэх былыт үөһэ устар Үрүҥ күнү күлүктээтэ. Күннүк Уурастыырап
   Күлүм-чаҕыл утахтаах, сандаарыйан ойор күммүт, Күөрэйээхтиир күннэрэ. «ХС». Үрүҥ күн сырдыга баҕалаах — өссө да бу олоххо олоро түспүт киһи диэн суолт. тут-лар. ☉ Хотелось бы ещё пожить на этом белом свете (букв. свет подсолнечного мира желанен). Үрүҥ күнтэн араҕыс (мат) — күн сириттэн өлөн туораа, өл. ☉ соотв. покидать белый свет
   Үрүҥ күнтэн арахсан, Өлөр чааһа кэллэҕинэ, Үбүн-баайын бүтүннүү Үстүүнүгэр аныах буолар. Күннүк Уурастыырап
   Андаҕайаҕын дуо, …… Үрүҥ күнтэн матарга, Өтөхтүүн сүтэргэ. С. Васильев
   [Сүөкүлэ:] Тоҕо кинилэр Киириги сиэтилэр, тоҕо кини бачча эрдэ үрүҥ күнтэн матта. С. Ефремов. Үрүҥ күнтэн сүтэр — кими эмэ өлөр, өлөрөн кэбис, сайылаа. ☉ соотв. отправить на тот свет, сжить со света кого-л., кончать кого-л.
   Үрүҥ күммүттэн сүтэримэ! Ынах хараҕын саҕа хара тааскын биэриэм, улахан кыыспын ойох биэриэм, ол кэннэ бэйэм оннубар ыраахтааҕы гыныам! Саха фольк. Дьэ эрэ, …… бэйэҕит талан биһигиттэн эрдэ булан ылыҥ! Ону булбат буоллаххытына, сибилигин үрүҥ күнтэн сүтэрдибит. Эрилик Эристиин
   Хомуньуустар, ол-бу өрөпкүөмнэринэн сирэйдэнэннэр, баайы-дуолу эстилэр, үтүө дьону үрүҥ күнтэн сүтэрдилэр. «ХС». Үрүҥ күнэ өлбөөдүйдэ — өлөрө буолла, ыксаата. ☉ соотв. быть, находиться на краю гибели, быть на волоске от смерти (букв. белое его солнце потускнело)
   Тимирэтимирэ күөрэйдэ. Үрүҥ күнэ өлбөөдүйбүтүн кэннэ оҥочолоох уолаттар киирэн быыһаатылар. НАГ ЯРФС II. Үрүҥ күүгэнэ баранна — эстэн хаалла, сэниэтэ эһиннэ. ☉ соотв. выбиться из сил, валиться с ног. Үрүҥ сүнньүнэн истибэт кэпс. — ким эмэ тугу эмэ этэрин истибэт, истэ да сатаабат, барытыгар утарылаһар (бөппүрүөк, хадаар киһини этэргэ). ☉ соотв. всё воспринимает в штыки
   Оттон мин эһигини куоттарбыппын дии. Халлаан дьоно үлэҕэ үрүҥ сүнньүлэринэн истэн кэлбэккэлэр. Илларион анаммыт сирин диэки кичэллээхтик көрдө. М. Доҕордуурап. Үрүҥ сүнньэ быста илигинэ — тыыннаах эрдэҕинэ, өлүөн иннинэ (сөбүлэниэ, буолунуо суоҕа диэн суолт. тут-лар). ☉ Пока теплится жизнь (ни за что не согласится на что-л. — букв. пока не порвётся его спинной мозг)
   Куоласка кыаттаран баран, биһигиттэн хайабыт да эһиги бөһүөлэккитигэр, үрүҥ сүнньэ быста илигинэ, көһөн барыа суоҕа диэн андаҕайбыт сурахтаахтара. Н. Апросимов
   Күлүүс тылын үрүҥ сүнньүм быста илигинэ биэриэм суоҕа. «ХС». Үрүҥ сүүрүк — сылгы үөрэ. ☉ Табуны лошадей (букв. белый поток)
   Үрүҥ сүүрүктэрим үлтү хаамсан, Үрэхүрэх баһыттан Үөрдэрин булсуһар буолан бардылар. Саха фольк. Олоҥхоһут курдук омуннаахтык эттэххэ, хара ыарҕа дуу диэн көрбүтүҥ — хара сүүрүгэ буолла, үрүҥ ыарҕа дуу диэн санаабытыҥ — үрүҥ сүүрүгэ буолла. П. Ойуунускай. Тэҥн. сыспай сиэллээх. Үрүҥ тыынын өллөйдөө (өрүһүй) фольк. — кими эмэ туохтан эмэ быыһаа, абыраа. ☉ Оберегать, спасать кого-л. от чего-л.
   Дьэ билигин кырдьаҕастарбыт эйигин үрүҥ тыыммытын өрүһүйэр киһилээхпит диэн эрэнэр этилэр. Эрилик Эристиин
   Ол уол [Айанньыытап] Люда Светлованы өлөр өлүүттэн мүччү туттарбыта — үрүҥ тыынын өрүһүйбүтэ. С. Никифоров
   Оҕонньор сэрии аччык, сут сылларыгар булт, кыыл этинэн бүтүн бөһүөлэк дьонун аһатан-сиэтэн үрүҥ тыыннарын өллөйдөөбүтэ, араҥаччылаабыта. Кэпсээннэр. Үрүҥү көрбөтөх үрүмэччигэ дылы (үрүмэччи курдук) түөлбэ. — бииртэн бииргэ көтүөккэлиир, саҥаттан саҥаҕа түһэр, сонумсах (киһи). ☉ Легко увлекающийся, непостоянный в своей привязанности (о человеке, набрасывающемся на всякую новинку — букв. как летучая мышь, бросающаяся из темноты на светлое)
   Үрүҥүнэн-харанан көрдө — хараҕын үрүҥүнэн (өҥүргэһинэн) көрдө диэн курдук (көр харах). Мин сиргэ түстүм. Бөрөм хараҕын үрүҥүнэн-харанан көрөн баран охтон түстэ. Т. Сметанин
   «Туох даа!», — Лука соһуйбуттуу хараҕын үрүҥүнэн-харанан тиэрэ көрдө. М. Доҕордуурап
   Бомуоһунньук ачыкытын үрдүнэн үрүҥүнэн-харанан көрө-көрө, суруйбут кумааҕыларын хааһаҕар угаттыыр. «ХС». Үрүҥү-хараны көрбүт киһи кэпс. — олоҕор үгүс эрэйибуруйу көрсүбүт киһи. ☉ Переживший много горя, натерпевшийся, многое испытавший на своей шкуре
   Иван Терентьевич сэрии уотун ааспыт, сэрии кэннинээҕи ыар сыллары харытын күүһүнэн туораабыт, быһата, үрүҥү-хараны көрбүт киһи. «Кыым». Тэҥн. мунна тыырыллыбыт киһи; мунна (мунна-уоһа) кэрдиллибит киһи. Үрүҥ хараҕын өрө көрбөт — 1) куруук баттабылга-атаҕастабылга сырыт, олор. ☉ соотв. света белого не видеть (от унижения, притеснения)
   Киһи алҕаһын, итэҕэһин да көрдөххө, ону сирэйигэр малтаччы саҥарар диэн — акаары быһыы. Оннук акаарытыйар буоллаххына, үйэҥ тухары үрүҥ хараххын өрө көрбөккө, наар үүрүүгэ-үтүргэҥҥэ сылдьыаҥ. Софр. Данилов
   Уон ый тухары немецкэй-фашисткай талабырдьыттар хааннаах батталларыгар үрүҥ хараххын өрө көрбөккө олордоххуна, о, бу Ийэ дойдуҥ долгутуулаах, эрэннэриилээх куолаһын истибитиҥ күндүтүн, үөрүүтүн эбитин! Суорун Омоллоон; 2) тохтоло суох үлэҕэ баттатан сырыт. ☉ Вертеться как белка в колесе
   Холкуос үлэтигэр үрүҥ хараҕын өрө көрбөккө кэллэ. НАГ ЯРФС II
   Сайынын от үлэтин үлүскэниттэн үрүҥ хараххын өрө көрбөккүн. П. Филиппов
   Тооронойу тойон туттан, Тылын истэр уруккуттан, Үрүҥ хараҕын өрө көрбөт, Үлэттэн сиһэ көммөт. «ХС». <Үрүҥ> хараҕын өрө көрдө — дьэ үөһэ тыынна (хол., туох эмэ батталтан, кыһалҕаттан босхолонон). ☉ Вздохнул свободно (напр., освободившись от гнёта, забот)
   Кыра-хара дьон, Кыһалҕаттан тахсан, Үрүҥ харахпытын Өрө көрбүппүт. Саха нар. ыр. Үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөт — 1) кими эмэ баттабылга-атаҕастабылга илдьэ сылдьар, бокуой биэрбэккэ, тохтоло суох үлэлэтэр. ☉ Обременять кого-л. непосильной работой, не давать покоя, угнетать
   Ону ити мин эрим, [уолу] үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөккө, наар сорукболлур оҥосто сылдьар, киһиэхэ да аахпат быһыылаах. Болот Боотур
   Ол аата, мин кинини, үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөккө, наар саба баттыы сылдьыбыт курдукпар тахсабын дии эн быһаарыыгынан. П. Аввакумов
   Онтон ыла үрүҥ харахтарын өрө көрдөрбөккө үнтү кырбыы-кырбыы, хамначчыт курдук тутан олороллор. Р. Кулаковскай; 2) утары олох саҥарпат, саба баттаан саҥара сылдьар. ☉ соотв. не давать кому-л. пикнуть
   Хотуна киниэхэ биир тылы саҥардыбат, үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөт. НАГ ЯРФС II
   Лукаа кэргэнин үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөккө таптаабытынан дьаһайа сылдьар. «ХС». Үрүҥ-хара тылын этит — кими эмэ бэркэ муҥнаан, туохха эмэ билинэр тылын этит. ☉ Заставлять кого-л. признаться в своих грехах или поклясться в чём-л. (букв. заставить кого-л. сказать свои белые-чёрные слова). Тэҥн. ээҕин этит
   ◊ Үрүҥ аан — дьиэ кэтэҕэр буолбакка, иннигэр баар улахан киирэр аан. ☉ Передняя, парадная дверь в дом
   Хатанан турар үрүҥ ааны киһи эрчимнээхтик тардан лик гыннарда. Амма Аччыгыйа
   Үрдүк ампаар дьиэ үрүҥ ааныттан Хотуна Чалыыма тахсан, чарапчыланан көрдө. С. Васильев. Үрүҥ айыы <тойон> миф. — саха былыргы итэҕэлинэн, үөһээ халлааҥҥа олорор үтүө санаалаах саамай үрдүкү айыы. ☉ По старинному поверью якутов: верховное существо, добрый дух, божество, живущее на небесах. Эллэй Боотур тимир, мас ууһа алгыстаах, бары Үрүҥ Айыылары алҕааччы
   Саха фольк. Үрүҥ Айыы Тойон иккис уола Дьөһөгөй Айыы диэн ааттаах. Күн Дьирибинэ
   Ол курдук Айыҥат хаантан аналлаах алгыс санаам салыйбатын, Үрүҥ Айыыттан төрүттээх Үтүө тылым өлбөтүн. С. Зверев. Үрүҥ арыгы — үрүҥ (дьэҥкир) дьүһүннээх кытаанах арыгы. ☉ Водка
   [Иван Иванович:] Николай Петрович, хайатын иһэҕин, кыһылы дуу, үрүҥ арыгыны дуу? С. Ефремов
   Үрүҥ ас көр ас III. Ол улуу тунах диэн сайыҥҥы үрүҥ ас тахсар кэмэ буолар. Эрилик Эристиин
   Ынахтар уоланнар Үрүҥ ас — үүт, суорат малыйбыт. Күннүк Уурастыырап
   [Татьяна Ивановна:] Дойдубар тахсан үрүҥ аһы аһаан, дьэ, абыранным. С. Ефремов
   Үрүҥ балык көр балык. Саха сирин сыаналаах үрүҥ балыктарын саппааһын үксэтиигэ кэскиллээх үлэ саҕаланна. Айылҕаны х. Өрүскэ балыксыттар муҥха тардан, үрүҥ балык үтүөтүн хотороллор. «ББ». Үрүҥ буор — туой сырдык үрүҥ өҥнөөх көрүҥэ. ☉ Белая глина
   Туой биир көрүҥүн, үрүҥ буору, сахалар тириини кырааскалыырга тутталлар диэбит Э.К. Пекарскай. Багдарыын Сүлбэ. Үрүҥ бурдук — олус мээккэтик тартарыллыбыт сэлиэһинэй бурдуга. ☉ Пшеничная мука лучшего помола
   Остуоллар үрдүлэригэр тэриэлкэҕэ краковскай, московскай халбаһылар, эмис ветчиналар, үрүҥ бурдуктан араастаан оҥоһуллубут астар. Эрилик Эристиин
   Ичээнэп оҕонньор кыракый хобордооҕор үрүҥ бурдугунан алаадьылаабыта. А. Кривошапкин (тылб.). Үрүҥ дьиэ эргэр. — былыр баайдар бэйэлэрэ олорор үчүгэй дьиэлэрэ. ☉ Дом, в котором жили богатые хозяева, парадный, главный дом (в отличие от жилища батраков)
   Үрүҥ дьиэҕэ атын хоноһо баара. Күннүк Уурастыырап
   Үрүҥ дьиэҕэ салгыы тутуллубут буор сыбахтаах туруорбах дьиэ — харааран ньалбайан көстөр. И. Никифоров
   Болот саҥардыы өндөйөн туран эрдэҕинэ, үрүҥ дьиэ аана эмискэ тэлэллэ түстэ. Н. Заболоцкай
   Үрүҥ илгэ көр илгэ I. «Үрүҥ илгэни астыыр үтүө чабычах буолла», — диэтэ. Саха фольк. Дьэ, хайдах ыал буолаллар тугу аһаан үрүҥ илгэ астарыгар тиийэллэр. Болот Боотур
   Үрүҥ илгэни үксэтээччилэр ааспыт түмүктэрин, инники соруктарын дьүүллэстилэр. «Кыым». Үрүҥ ки- лиэп — үрүҥ бурдугунан астаммыт килиэп. ☉ Белая булка. Үрүҥ килиэп хаҕа. Үрүҥ көлөһүн — туһалаах, түмүктээх үлэ. ☉ Полезный труд, труд, приносящий плоды
   Үрдүк сууттар Үлэ дьонун Үрүҥ көлөһүннэрин Үмүрүтэн түммүт Үлүскэн үптэрэ үрэллэн барда. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Лоҥкууда үрэх, үрүлүйбүт үрүҥ көлөһүммүтүн тириэрэн үүнэн ыһырыктыйда. М. Доҕордуурап
   Үрүҥ көмүс көр көмүс II. [Кулуба:] Эмээхсиэн, били үрүҥ көмүс мэтээлим ханнаный? Н. Неустроев
   Үрүҥ көмүс ыҥыырдаах үүт маҥан ат сылгы. Үөҥэс тиити кытары өрө туста хаалбыта. Күннүк Уурастыырап
   Үрүҥ көмүс бастыҥа, илин-кэлин кэбиһэр, халадаайдаах былааччыйа, хаарыс харсыат кэппиттэр. С. Данилов. Үрүҥ күүлэ эргэр. — улахан дьиэҕэ маанылар, тойоттор эрэ сылдьар күүлэлэрэ. ☉ Сени у парадного входа
   Икки ааннаах, биир аана үрүҥ күүлэҕэ тахсар. А. Софронов
   [Куорат кыргыттара] өтөр-өтөр үрүҥ күүлэҕэ сөрүүкүү диэн сүүрдүлэр, утаакы-утаакы муорс утаҕы оҕустуу уулаатылар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Үрүҥ ойуун итэҕ. — алгыстаах ойуун, үрүҥ айыылары алгыыр, үрүҥ айыылартан көрдөһөр ойуун. ☉ Белый шаман (по религиозным представлениям якутов, посредник между людьми и добрыми божествами, заклинатель добрых божеств — айыы)
   Аан бастаан алгыһы ийэ, аҕа ууһун баһылыктара, кырдьаҕастара туттубуттара. Ол ону биһиэхэ үрүҥ ойууттар көрүҥнэрэ, сэбэрэлэрэ, биитэр үрүҥ ыһыахха саамай ытык кырдьаҕас алгыс алгыыр үгэһэ туоһулуур. Саха фольк. Үрүҥ саар көр саар II. Өйдүүбүт …… Үүһүнэн, кииһинэн өлбүгэ түһүүнү, Үрүҥ саар үтүргэнэ ынырыгын. Эллэй. Үрүҥ сөлөгөй фольк. — үрүҥ ас бастыҥ, үчүгэй өттө (сүөгэй, чөчөгөй, о. д. а.). ☉ Лучшие сорта молочных продуктов (сметана, сливки и т. д.)
   Үрэҕим саҕатыгар үүтээни туттаарыбын баҕана үүтүн хаһан маҕыйарым, үрүҥ сөлөгөйгө үрүт туруоран үссэнээрибин иин хаһан имиллэрим. С. Васильев
   Бэс ыйын бастакы күннэринээҕи өҥүрүк куйаас түстэ. Үрүҥ сөлөгөй үлүннэ, үчүгэй бөҕө буолла. М. Доҕордуурап. Үрүҥ талах көр талах. Үрүҥ талах үнүгэстэрэ ыраахтан туртайан көстөр буолбуттар. Үрүҥ таман — маҥхайан көстөр үрүҥ түүлэрдээх (кылааннаах түүлээх тириитин этэргэ). ☉ Проседь (в мехе)
   Аан маҥнай кыталык үҥкүүлээбит, кылааккай кырыстаах күндү түүлээх үрүҥ таманыгар маарынныыр кылбаҕар кырдалыгар бастакы булуугу мин соспутум. М. Доҕордуурап. Үрүҥ тараһа көр тараһа. Ол аппын күһүнү быһа бүөбэйдии сатаан баран, нэһиилэ үрүҥ тараһалаабытым уонна сиэбитим. Н. Никифоров. Үрүҥ тумус — собо оҕото, бырыкы. ☉ Карасёнок. Үрүҥ тунах (толох) — үүт, үрүҥ ас дэлэгэйэ (сайыҥҥы кэм). ☉ Изобилие молочных продуктов (с наступлением лета)
   Үөр хабдьы курдук үрүҥ тунах үллүбүтүнэн барда. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Үрүҥ тунах илгэ үллэ-балла сүүрбүт саҥа дьоллоох кэммит сайа тыынан кэлбит. Күннүк Уурастыырап. Үрүҥ туой — иһити оҥорууга, тутууга туттуллар үрүҥ дьүһүннээх туой буор. ☉ Белая глина, используемая в качестве сырья для гончарных и строительных работ
   Уолаттарынаан үрүҥ туойу булан эллээн, симэн тимир уһаарар оһоҕу туппута. «ХС». Үрүҥ түү- лээх — сылгы сүөһү. ☉ Лошади
   Үрүҥ түүлээҕи үөрдүү турдун диэммит, үөгүлүөҕүҥ, оҕо-ло-о-ор! Саха фольк. Үрэх, алаас ыаллара үрүҥ түүлээхтэрин үмүөрдүлэр. С. Васильев. Үрүҥ түүн — сайын түүнүн хараҥарбат сырдык кэмэ. ☉ Белые ночи
   Үлэ дьонун сынньатар үрүҥ түүн сирдьитэ, сүөгэй астыы дьэгдьитэр сөрүүн киэһэ эргийдэ. Күн Дьирибинэ
   Сөп-сөрүүн үрүҥ түүннэргэ айылҕа күнүскү түбүгүттэн уоскуйар. И. Гоголев
   Саха сирин дьиктилээхэй, кэрэ үрүҥ түүнэ. И. Данилов. Үрүҥ тэллэй — үрүҥ өҥнөөх сиэниллэр тэллэй. ☉ Белый, съедобный гриб
   Урут ахсаана биллибэт элбэх ынах сүөһүлэрин хонор даллара үрүҥ тэллэйинэн саба үүнэллэрэ. Н. Якутскай
   Эрэдээктэр идэлээҕим, өстөөҕүм да, эйэлээҕим да үрүҥ тэллэй кэриэтэ үксээн испитэ. М. Тимофеев
   △ Эмэҕирэн эрэр маска тахсар үрүҥ өҥнөөх тэллэй. ☉ Гриб трутовик
   Уот сырдыгар кыһайан көрдөххө, балаҕан үрүҥ тэллэй буолбут истиэнэлэрэ бу саба түһүөх, хам баттыах курдук атыгыраан тураллар. С. Никифоров. Үрүҥ үлэ — сурук үлэтэ, өй, хонтуора үлэтэ. ☉ Умственный труд
   Онуһу бүтэрбит оҕолор төрөппүттэрэ киэһээ аайы «үчүгэй оҕолор» үрдүк үөрэхтэммиттэрин, «үрүҥ» үлэҕэ тиксибиттэрин туһунан ньаҥсайаллара. И. Аргунов. Үрүҥ үлэһит — үрүҥ үлэҕэ сылдьар, үрүҥ үлэни үлэлиир киһи. ☉ Человек умственного труда
   Оттон бэйэтэ ынахха чугаһыаҕын сиргэнэр. «Мин дьыалам буолбатах, Үрүҥ үлэһиппин», — дэнэр. С. Тимофеев. Үрүҥ хаас — үрүҥ өҥнөөх улахан туундара хааһа. ☉ Белый большой гусь, обитающий в тундре
   Үрүҥ хаас. Ааспыт үйэ ортотугар кини Дьааҥы уонна Халыма өрүстэр икки ардыларынааҕы туундара киэҥ эйгэтигэр баһаам элбэҕэ. Айылҕаны х. Үрүҥ хоһоон литер. — рифмата суох, ол гынан баран, ордук ритмичнэй, ордук күүстээх уонна чаҕылҕай уобарастаах хоһоон. ☉ Белый стих
   Нуучча поэта В. Луговской «Үйэ ортото» диэн биллэр поэматын үрүҥ хоһоонунан биэс олуктаан суруйбута. «ХС»
   А.С. Пушкин «Борис Годунову» уонна «Кыра трагедияларын» наар үрүҥ хоһоонунан суруйбута. ВГМ НСПТ
   Бу систиэмэҕэ арыт баар буолар рифмата суох хоһооннору үрүҥ хоһооннор диэн ааттыыллар. ВГМ НСПТ. Үрүҥ чаанньык — чэй көөнньөрөр кыра чаанньык. ☉ Чайник для заварки чая, заварной чайник
   Остуол аҥар муннугар үрүҥ чаанньыктаах сылабаар, тэриэлкэҕэ халаачык, биир чэй иһэр чааскы. А. Софронов
   Дьоммут иһэллэр быһыылаах. Ааныс Сылабаарын, үрүҥ чаанньыгын уокка уурар. Суорун Омоллоон. Үрүҥ чох — гидростанция турбиналарын хамсатар уу, уу күүһэ. ☉ Сила, мощь воды, приводящая в действие турбины гидростанций, белый уголь
   Уу үөһэттэн түһэн гидроэлектрическай ыстаансыйалар массыыналарын хамсатар күүһүн үрүҥ чох диэн ааттыыллар. КВА МГ. Үрүҥ ыраахтааҕы эргэр. — нуучча ыраахтааҕыта. ☉ Русский царь, император (букв. Белый царь)
   Оттон биһиги үрүҥ ыраахтааҕыбыт дьону буускалатан турар дии, туох-туох буолан эрэрий? А. Сыромятникова
   Оннооҕор үрүҥ ыраахтааҕыны урусхаллаабыттара буолбаат! И. Никифоров. Үрүҥ эрбэһин бот. — үрүҥнүҥү өҥнөөх эрбэһин көрүҥэ. ☉ Валериана лекарственная
   Үрүҥ эрбэһин, ландыш уонна да атын эмтээх үүнээйилэр бааллара биллэр. КВА Б. Үрүҥэр таһаар (суруй) — уус-уран айымньыны, дьыала суругун уо. д. а. чочуйан, көннөрөн баран, бүтэһиктээхтик ырааһыгар таһааран суруй. ☉ Переписать набело (напр., художественное произведение, деловое письмо)
   «Кыһыл ойуун» маҥнайгы үрүҥүн суруйбутум Дьокуускайга кэлэн баран. П. Ойуунускай
   Ааҕан баран, үрүҥэр таһаараары, кумааҕы ылан эрдэҕинэ, табаарыһа Петя уол киирэн кэллэ. Суорун Омоллоон. Суруйуубун үрүҥэр таһааран баран, көрдөрүөм. Г. Сивцев. Үрүҥ эһэ — Хотугу Муустаах байҕал мууһугар, арыыларыгар үөскүүр үрүҥ өҥнөөх бөдөҥ эһэ. ☉ Белый или полярный медведь
   Зоологическай саадтарыгар үрүҥ эһэ, быыдара, тииҥ, кырынаас, саһыл, кустар, хаастар, кубалар, хотойдор бааллар. Н. Якутскай
   Дед-Мороз, ити тугуй? — дэстилэр үрүҥ эһэни уонна маҥан кырсаны көрөөрү кэтэһэ иһэр оҕолор. Н. Заболоцкай. Эдэрдээҕи үрүҥ суолгун тутус! алгыс. — өрүү уруккуҥ, эдэр эрдэҕинээҕин курдук үчүгэй буола турдун. ☉ Пусть будет всегда так хорошо, как было раньше в молодости (благопожелание)
   Сэттэ уоҥҥун да туолларгын, сэргэх чэбдик буолаҥҥын, эдэрдээҕи кэмнэриҥ үрүҥ суолун тутуһан, элбэх сылга истиихтэргин үлүһүйэн ай, уһан. Күннүк Уурастыырап. Утар. хара
   др.-тюрк. үрүҥ, йүрүҥ