көр кыйыһый
Халлаан тымныйбыта, кыйыһырбыта бэрт. Н. Түгүнүүрэп
Арҕааттан тымныы тыалламмыт, кыйыһырбыт. «ХС»

туохт.
1. Олус кырдьан оҕоҕор түһэн хаал, тугу да гынаргын быһааран өйдөөбөт буол. ☉ Выжить из ума, впадать в старческое слабоумие, в детство
Түлэһийэ түөһэйбит, Кыйыһыйа кырдьыбыт. Күннүк Уурастыырап. «Кырдьыбыппын, түөһэйбиппин, бүппүппүн...» — Огдоо үөһэ тыынна. С. Дадаскинов
Суолдьут [ыт аата] түөһэйбит, балаакка эрэ иччитэ буолаахтаабыт. Я. Семёнов
2. кэпс. Тугу эмэ улаханнык алҕаһаа, сыыһа оҥор. ☉ Совершить большую ошибку по недомыслию, сглупить
[Күлүк:] Кэбиһиҥ, түөһэйимэҥ, туох буоллаххытый? А. Софронов
Сеня, эн түөһэйдиҥ дуо? Н. Лугинов
ср. эвенк. тоха-мии ‘сойти с ума’

1. кыйыһый диэнтэн дьаһ. туһ. Арай бу кэмҥэ харыс халыҥнаах хаар быһа түһэн кээспит, тоҥорон кыйыһыппыт. Саха сэһ. I
2. Киһи мэйиитигэр хатаныах курдук күүскэ сытыытык хаһыытаа, ыллаа; оннук тыаста таһаар. ☉ Кричать, петь пронзительно высоким, тонким голосом; производить режущий слух, тонкий звук
   Бургунас ынах муоһа Булгу тоҥон хаалар Будулҕан туман тымныылаах Муус тоҥот обургунан Өрө уһуутаан куйуһутта, Таҥнары ыһыытаан кыйыһытта. Күннүк Уурастыырап
   Халлаан дьигиһийиэн курдук, Хатан үлүгэрдик Хаһыытаан кыйыһытаат, Тимир дьиэһик сөрөөһүнүн, Быта курдук, Быһыта тыылынна! Н. Рыкунов
   Хата уол өйүн сүтэрэ куттамматах, били карнайын сулбу тардан ылбыт да, оонньоон кыйыһыппыт. СКБ
   Булгунньаҕы үрдүнэн эргийэ сылдьар икки элиэттэн биирдэстэрэ кистээн кыйыһытан кэбистэ. «ХС»

туохт.
1. Саталан, сата түспүтүн курдук улаханнык тыалыр. ☉ Свирепствовать, бушевать (о непогоде)
Дьыбарсыйан сарсыарда Кыйыдыйан сатарда, — Силлиэрбэхтээн иһиирдэ, Сэбирдэҕи сиксийдэ. А. Абаҕыыныскай
2. Улахан тыас, саҥа охсуллуутуттан дуорааннан, тыас, саҥа дуорааннан (хол., тыаны, салгыны этэргэ). ☉ Наполняться громким шумом, сотрясаться от громового звука (напр., о лесе, воздухе). Тыа баһа сатарар хаһыыта иһилиннэ
□ [Ньургун Боотур] Халлаан сатарыаҕынан, Хабарҕата хайдыаҕынан Хабырына-хабырына Хаһыытаамахтаан ылла. П. Ойуунускай
Бүлүмүөт тыаһынан сатара Хараҥа түүн кэтит ытыһын Хабырҕаччы таһынара. С. Тимофеев
3. Күүскэ сатараа, сатараан иһилин (хол., саа тыаһа). ☉ Раздаваться, прокатываться, разноситься (напр., о выстреле, голосе, песне)
Тыа иһэ уотунан оргуйар, Саа тыаһа сатарар. А. Абаҕыыныскай
Ырыабыт чугдаардын, Саҥабыт сатардын, Дорообо, Саҥа дьыл. И. Артамонов
Хамандыыр илиитин өрө уунан: «Батарея, огонь!» — диэн хатан, чуор куолаһа сатарбыта. А. Бродников
4. көсп., поэт. Эбии күүрээннэнэн таҕыс, күүһүрэн кэл (абарыы-сатарыы эбэтэр үөрүү-көтүү туһунан этэргэ). ☉ Усиливаться, возрастать, нарастать, разгораться (напр., о каком-л. чувстве)
Абарбыт, сатарбыт санааны бурайа Дьаадара халлааҥҥа кыырайар. Эллэй
Хатаҥат тыала түһэр, Өһүөн ардах өрөөн барар Хара дьай күүһүн эһэр Өрөгөйдөөх өргөс, сатар! А. Абаҕыыныскай
Күн көрөн халлаан дьайҕарда, Көр-нар, үҥкүү сатарда. П. Ламутскай (тылб.)
△ Улаат, эбии уоҕур (хол., тымныы күүһүн этэргэ). ☉ Набирать силу, крепчать (напр., о морозе)
Кыһыҥҥы тымныы сатарбыт, Кыйыһыйбыт муус толоон. И. Чаҕылҕан

туохт.
1. Халыҥ буол, туохтан эмэ өссө ордук халыҥ буол. ☉ Становиться толще, плотнее, утолщаться, уплотняться
Күһүн буолбут. Кыйыһыйбыт Күөлбүт мууһа халыҥаабыт. Баал Хабырыыс
Кыһыҥҥы бытарҕан тымныы түһэн, сир-дойду бүттүүнэ дөйө тоҥно. Хаар халыҥаата. А. Кривошапкин (тылб.). Былыт халыҥаатаҕына, олус намыһаҕынан устар. КМП ДьБ
2. көсп. Киппэ буол, толору эттэнсииннэн, соноо. ☉ Быть полнотелым, толстым
Мин тот, туох да кыһалҕата суох холку олохтон улам халыҥаан испитим. Далан
Луҥхалыырап билигин лаппа халыҥаан, санна дарайан тойонхаан сэбэрэлэннэ. С. Никифоров
Тоҕо Хара тараһам хаһата Халыҥаан өҥнөнө түспэккин? С. Васильев
3. көсп. Ахсаан өттүгүнэн элбээ, элбэх буол. ☉ Возрастать в числе, увеличиваться
Боотурдар өссө халыҥаабыкка дылы буолан, кэннилэриттэн кэтит сэтиилэнэн, иннилэригэр уһун үрбэлэнэн тиийэн кэлбиттэрэ. Далан
Харчыта халыҥаан барыыта Хаһаайыныттан арахпыта. М. Ефимов
Дьон халыҥаа да халыҥаа, саҥалара иһиллэр буолла. Н. Павлов
♦ Сирэйин тириитэ халыҥаабыт (киһи) көр сирэй
Ити киһи сирэйин тириитэ халыҥаабыт, туохтан да иҥнибэт буолбут. Тириитэ халыҥаабыт көр тирии. Тириилэрэ халыҥаан, дууһалара дьадайан, эгэлгэ, баай өҥүнэн оонньуур олоххо дьулуспат даҕаны буолаахтаатахтара. И. Гоголев
др.-тюрк., тюрк. халыҥ, калын