I несов. что (делать острым) сытыылаа, уһуктаа, кылааннаа; острить нож быһаҕы сытыылаа.

кэрэ диэнтэн атаах.-аччат. Күп-күөх күкээркэй тииҥнэрим Кэрэкэчээн таҥастарын — Көп түүлэрин кылааннаары Манна кыһын адаҕыйар, Маҥан хаарым сири сабар. С. Данилов

1. уһуктаа-кылааннаа диэнтэн атын. туһ. Уһуктаннаҕына-кылааннаннаҕына бэрт быһах тахсыыһы
2. көсп. Кимиэхэ эмэ кыыһыран силбиэтэн, кыйыттан тур. ☉ Становиться резким, дерзким
   Коля тыла-өһө да бэрт чобуо, онтугар эбии мөккүстэр эрэ, ити бэйэтэ уһуктана-кылааннана охсор. С. Федотов

аат. Олус кыра сытыыламмыт тиис, хатыы; олус кыра дьөлө анньыы. ☉ Зубец, мелкая зазубрина; острый выступ на чем-л.
Охоноон тоҕо эрэ сэбиргэнэ түгэҕэр аспыт игиитин субу баардыы көрдө. Аҥаар өттүнэн доҕуута адьас сүтэ элэйбит игии. Софр. Данилов
Саҥа хаптаҕай игии кылаанныырга куһаҕан, доҕуута элэйбитэ ордук. ПАЕ ОС

кылааннаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Лев быһаҕы …… хобордоох кырыытыгар туора-маары соппохтоон, сытыылаата: «Арааһа кылааннанна, хотор ини». Р. Баҕатаайыскай
Өлүөр буол, доҕоччуок, өлүөр буол, Өргөстөөх кылааннан! А. Абаҕыыныскай
Сонно тута «холоон көрүөххэ» диир санаа өрөгөйдөөн, кылааннанан, уол түөһүн нүөлүтүөхтүү кууста. ИИА КК
Быйыл кыһын тымныы саҥа кылааннанан эрдэҕинэ ититэр систиэмэлэрин турбата хайа тоҥон араллаан бөҕө тахсыбыта. «ХС»

туохт. Тугу эмэ нам чы гын, нарылаа. ☉ Делать что-л. изящным, придавать чему-л. т онк ий, нежный вид
Айылҕа кинини олус нарылаан, намчылаан уһаммыт. Н. Габышев
[Кыл ы һ ы ] Наада буолуо диэн, нарылаан, намчылаан Тыһы кыл курдук Тыргыл Сытыы кылааннаабытым. С. Васильев
Тэбиэн түүтүн намчылаан суорҕан оҥорбуттара. С. Васильев

инструмены кылааннааһын (инструмены үлэҕэ бэлэм оноруу (сытыылааһын, быһар-кыһар биитин чочуга оҕустарыы, игиинэн, аҕаанынан аалааһын).)

туохт.
1. Үүн-сайын; ай-тут (олоҕу). ☉ Развиваться, совершенствоваться; созидать, строить (жизнь)
Дьол, Эйэ куората буолаҥҥын, Норуотум тапталын ылаҥҥын Чүөмчүлүүр киэҥ суолуҥ арылхай Төрөөбүт куоратым, Дьокуускай! М. Хара
Үлэ уонна сэрии уун-утарылар: үлэ чүөмчүлүүр, сэрии алдьатар. ЫКТ
[Икки атахтаах] арыт өргөс кылаанныы дьэбидийэр …… дьону быдан уруттаан, олоҕу үрдүнэн чүөмчүлээн. М. Горькай (тылб.)
2. Ыстанан сүүр. ☉ Бежать вприпрыжку (о человеке), скакать (о животном)
Тоҥуу хаар иэнинэн Тоҕустуу хаамыыны чүөмчүлээн бырдааттыыр. Далан
[Таба] Аппаны үрдүнэн ойуолуур, Киэҥ-киэҥник чүөмчүлээн, кынтайар. И. Гоголев. Эмискэ чугус гынна, Сүүрэн иһэн бүдүрүйдэ, Чүөмчүлээн испит суола Итинэн бүттэ, бүтэйдэ… В. Тарабукин

эльбор (бор нитридиттэн сүрүн састааптаах оҥоһуу матырыйаал. Кытаанаҕынан алмаастан эрэ итэҕэс, отгон итиини тулуйумтуотунан алмаастааҕар ордук хаачыстыбалаах. Быһар-кыһар инструменнары сы-тыылыырга, биилэрин кылаанныырга, дэтээл ньуурун килбэччи ааларга туһаныллар.)

1. даҕ.
2. Чараас, намчы (быһар, охсор сэп-сэбиргэл биилээх өттүн этэргэ). ☉ Тонкий, небольшой в поперечнике, плоский (о крае режущего, рубящего предмета)
   Лоҥкууда үрэх логлоруттаҕас дулҕаларын ыраастаан, тоҥ буортан хаптаҕай баһымньы, хатан биилээх сүгэ чыҥырҕаан тэйдэ. М. Доҕордуурап
   Саҥа хаптаҕай игии кылаанныырга куһаҕан, доҕуута элэйбитэ ордук. ПАЕ ОСС
   Кынаттара олус кыралар, хаптаҕайдар, ойоҕосторугар сыста сылдьаллар. СҮК
3. Кэтит, хаптайбыт быһыылаах (хол., мурун, булгунньах туһунан). ☉ Плоский, пологий (напр., о носе, холме)
   Кини ийэтин курдук киэҥ ыраас харахтаах, аҕатын курдук кэтит хаптаҕай муруннаах. Н. Якутскай
   Валерий Иванович хаптаҕай тааска олордо уонна бөппүрүөскэтин ылан, тардан барда. Л. Попов
   Патиссон диэн тыква тэриэлкэни майгынныыр хаптаҕай астаах суордун бөлөҕө. ЕАМ ББКП
4. аат суолт. Быһар, хайытар сэпсэбиргэл кэтит, лаппаҕар өттө. ☉ Плоская, боковая сторона клинка рубяще-режущего оружия
   Түөкүнэ, кинини көрөөт, быһаҕынан кибилиннэрэн эрдэҕинэ, саабылатын хаптаҕайынан сырбатан, онон салыннаран, тутан ылла. В. Чиряев
   — Өлөрүмэ, Баһылаай. — Иһит, Баһылай, этэр кэриэс тылбын. — Истэбин, бу баар! (батыйа хаптаҕайынан таһыйар). В. Протодьяконов
   Бурууһун куругар анньынан, көхсүн этитэн баран, кини тиэтэйэ-саарайа ходуһа диэки киирэн, күн уотун урсунугар хотуурун хаптаҕайа килбэчийэ турда. «ХС»
   ♦ Хаптаҕай кулгаах истибэтэх көр кулгаах
   Хара харах харахтаабатах, Хаптаҕай кулгаах истибэтэх Халыан элбэх харчылаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Чаҕылыччы умайар, Хантан кээлтэ биллибэт — Арай, ынах ханнын саҕа, Хара харах көрбөтөх, Хаптаҕай кулгаах истибэтэх Хаарыан тааһа сытар эбит! Эллэй
   Хаптаҕай кулгаахтаах истибэтин, хара (туора) харахтаах көрбөтүн көр кулгаах. Тоойуом, эр бэрдэ киһи, охтооҕор түргэнник, түүтээҕэр чэпчэкитик сылдьаҥҥын, Маайыһы, чып кистэлэҥинэн, ыҥыран киллэр, хаптаҕай кулгаахтаах истибэтин, хара харахтаах көрбөтүн. Амма Аччыгыйа
   Кинилэр [табалар] ханналарын Хаптаҕай кулгаахтаах истибэтин, Уһун уллуҥах билбэтин! В. Лебедев (тылб.)
   ◊ Атах хаптаҕайа көр атах
   Түөрүллүбүт бөтүөн таас чубукулуун сууллуутугар атаҕын хаптаҕайын охсон чуут илдьэ бара сыста. Т. Сметанин
   Бу баҕайыҥ биирдэ төбөм оройун тыыра суруттарбыт, оттон иккиһигэр атаҕым хаптаҕайын тобулу көтүппүт этэ, — диэн кини күлэ-үөрэ кэпсээбитэ. А. Сыромятникова
   Сарын хаптаҕайа (лаппаакыта) көр сарын. Ньургун, икки саннын хаптаҕайынан көбүөргэ таарыйымаары, төбөтүнэн чиэстэнэ сытан бириэмэтэ уонна ахсаан таблотун уота кытарыҥныы дьиримниирин көрдө. Н. Лугинов
   Саннын хаптаҕайыгар түспүт сэнэрээт үлтүркэйин военврач эпэрээссийэлээн ылан кэбиспитэ. С. Никифоров
   Хаптаҕай от — сөкү диэн курдук. Тахсаннар хагдарыйбыт сөкүнү — хаптаҕай оту — оттоон киирдилэр. «ХС»
   Күөл кытыытынааҕы хойуу баҕайы хаптаҕай от быыһыгар сытынан кэбистим. Г. Колесов
   Ытыс хаптаҕайа көр ытыс II. Ольга кыргыттардыын күөлгэ киирэн, күлүмүрдэс сөрүүн ууга сөтүөлээтэ, ытыһын хаптаҕайдарынан ууну таһыйан, үрүҥ көмүс таммахтары өрө дьирибинэттэ. Л. Попов
   Туллукчаана остуолу ытыһын хаптаҕайынан тыастаахтык сырбатта. В. Протодьяконов
   ср. бур. хабтагар, хабтагай ‘плоский’