көр кылабачыс
Кыырай халлаан кырсыгар Кыра кылбарыспыт сулустар Кыама суох кылапачыстылар. А. Софронов
Уолчаан кыламаннарыгар эмискэ кылапачыһа түспүт харахтарын уутун биллэримээри, мүлүрхалыр соттон кэбистэ. Н. Заболоцкай

аат. Таҥыы тутууга туттуллар тимир-бетон эбэтэр мас билиитэ. ☉ Панель (строительная плита)
Дьиэ бөдөҥ паныалларын тутар собуот үрүҥ куорпустара адьас ытыска уурбут курдук кылабачыһан олороллор. БИ СТ
Нерюнгрига дьиэни-уоту тутуу урут сайдарын туһугар туох-ханнык иннинэ дьиэ бөдөҥ паныалларын оҥорор собуоту саҕалаабыттара. «ХС»
Бөдөҥ паныаллартан тутуллубут дьиэни судаарыстыбаннай хамыыһыйа туппута. «Кыым»

аат. Бытархай, кылгас убаҕас, сэдэх (хол., от үүнүүтүн, түү о. д. а. тустарынан). ☉ Мелкий, короткий, редкий, скудный (напр., о траве, шерсти и т. п.)
Олбуор ойоҕоһунан кылдьыылыы үүммүт бытаама күөх окко бөлүүн түспүт сиик таммахтара көмүс аалыытын ыспыт курдук кылабачыһа сыталлар. А. Софронов
Дьиэ иннигэр бурҕайа сытар буордаах бытаама окко олорбутум. Р. Кулаковскай
Чыычаах оҕото маҥнай хараҕынан көрбөт, ньулдьаҕай, ханнык эмэ бытаама түүлээх буолар, ол иһин ийэ чыычаах уйатыттан турбат, оҕолорун тымныыттан көмүскээн, кынатынан сабан сытар. Е. Макаров. Тэҥн. бытаакы

I
аат. Мас уктаах, аҥаар эбэтэр икки өттүнэн уһуктаах төбөлөөх буору хаһарга аналлаах тимир сэп. ☉ Кирка, кайло
Хойгуолаах хойгуонан, баҕыырдаах баҕыырынан ыскылаат маһын үрэйэн, киэр ыһаллар. Н. Якутскай
Киһи хойгуотун кыыратан баран, умуһаҕыттан ыстанан таҕыста. Н. Заболоцкай
Кеша алдьаммыт үтүлүктээх илиитэ хойгуо угар хаарыйтардар да, күүһүн муҥунан табыйара. Н. Абыйчанин
Хойгуонан сырбаттах ахсын бытарыйа ыһыллар муус кыырпахтара фара уотугар араастаан кылабачыһаллара. Тулхадыйбат д.
II
аат., эргэр. Барар-кэлэр сиргэ, суолга үүнэн турар маска суора охсон оҥоһуллар бэлиэ. ☉ Зарубка, метка на дереве, указывающая дорогу
Тус илин туһааннаах суолум Буолуох тустаах диэн, Тоҕус толуу хатыҥҥа Тоҕус саламаны баайтарбыт, Тоҕус хойгуону оҕустарбыт. С. Зверев
Былыргы тыаһыттар, булчуттар сөбүлээбит сирдэрин бары: «Бу биһиэнэ», — диэн маска хойгуо охсон, быыс туруоран кээһэллэр. Саха сэһ. II

1. сүүр I диэнтэн дьаһ. туһ. Улаан, сур, хара убаһалары мииммит үс Сорук Боллур уолаттар сүүрдэн киирэллэр. Суорун Омоллоон
   Аҕыйах күн иһигэр өтөрүнэн буолбатах ыарахан балаһыанньа үөскээбитэ: оттонор алыылар, сыһыылар уунан туолбуттара, үрэхтии сүүрдүбүттэрэ. «Кыым»
2. Туохтан эмэ арааран хойуутун сүүйэн кут, сиидэлээ. ☉ Процеживать жидкость через сито, цедилку, отделяя её от гущи
   Виноград отонун буочукаҕа көөнньөрөн уоҕурдан баран, убаҕаһын атын буочукаҕа сүүрдэн куталлар уонна тыын тахсыбат гына бүөлүүллэр. Н. Якутскай
   Оруостан сүүрдэн сомогуон оҥороҕун, ыалдьыт бөҕөнү ыҥыраҕын. Агидель к.
   ♦ Дьаам сүүрт көр дьаам. Кини сыалааҕы наһаа элбэҕи сиэн дьаам сүүрдэн хонно
   ◊ Дьаам сүүрт көр дьаам
   «Дьаам сүүрпүккүн суруйтарбатах үһүгүн», — диэн хорохоот обургу барытын кэпсээн биэрдэ. П. Ойуунускай
   Эмиэ даҕаны баайдар онон-манан киирэннэр, аны дьаам сүүртэхтэрэ буоланнар, дьонтон от хомуйтаран сииллэрэ хаалбыт ээ! Күндэ
   Максим аҕата кэлин дьаам сүүрдэ сылдьан сиикэйгэ икки сыарҕалаах аттыын ууга түһэн өлөн турар. Н. Габышев. Илим сүүрт — өрүскэ сүүрүк хоту илими уһуннаран балыктаа (өрүскэ балык сыстар кумах кытылын кыйа илими тыыттан, мотуордаах оҥочоттон үөскэ түһэрэн, аа-дьуо сүүрүк хоту балыктааһын). ☉ Ловить рыбу на реке сетью на плаву (вид рыбной ловли: на реке в рыбных местах сплавляют сеть вниз по течению, проверяя время от времени). Уолаттар өрүскэ илим сүүрдэллэр
   □ Киэһэ аһылыкка кинилэр Бэргэнниин илим сүүрдэн үрүҥ көмүс курдук кылабачыспыт кыра хатырыктаах үрүҥ балыктары ылбыттара. Н. Босиков
   ср. ДТС йүгүрт ‘заставить бежать’, алт. дьүгүрт ‘пустить бегом, рысью, карьером, заставить бежать’, монг. шүүх ‘цедить, процеживать’

даҕ.
1. Сөллүбэт гына ыга баайыллыбыт, ыйыллыбыт. ☉ Затянутый узлом. Ыйыллаҕас быа
□ [Чурумчуку] Ыга, бобо курданан, Ыйыллаҕас ситиинэн Ынах туллайын үүйүнэн, Ыллар, ыраас хаамыынан Ыраах-ыраах үктэнэн Ыстаҥалыы турбута. Эллэй
Илим ыйыллаҕас саптара киэһээҥҥи уу таммаҕынан кылабачыһаллар. Л. Попов
[Дьон] тиийэр-түгэнэр сирдэрин ыйыллаҕас уктаалаах …… сымнаҕас, бөҕө тимир туһаҕынан толордулар. ПАК АаТХ
2. Эриллибит, хатыллыбыт быа курдук кытаанах (киһи быччыҥын, этин-сиинин туһунан). ☉ Твёрдый, крепкий, как скрученная верёвка (о мышцах, мускулах человека)
Эбэ тааһын курдук Эриллэҕэс эттэрдээх, Ыстаал тимир курдук Ыйыллаҕас быччыҥнаах, Сытыы болот курдук Сынтарыйбат санаалаах. Эллэй
Ыйыллаҕас быччыҥнаах, Ыстаал ыстыыктаах Туруу туйгун буойуҥҥа Чугаһата саныыбын. П. Тобуруокап
Ыҥырыыга биһиги даа бэлэммит, Ыйыллаҕас иҥиир ыччаттар! Күндэ
3. көсп. Кытаанах, дьиппиэн, өһөс көрүҥнээх. ☉ Суровый, твёрдый, неуступчивый (на вид)
Тугу эрэ, улахан наадалааҕы саныы сатыы сылдьарга дылы, ыйыллаҕас көрүҥнээх. Софр. Данилов
Хойуу хара баттаҕа өрүкүйэр, ыйыллаҕас мөссүөнэ сымнаан оҕолуу мичээрдиир. А. Фёдоров
Уруккум курдук үөрэн-көтөн, оонньоон барбат этим. Уолаттарга ордук хабыр, дьиэскуос, сөбүлээбэт түбэлтэбэр ыйыллаҕас буолбуппун өйдүүрүм. «Сахаада»
♦ Ыйыллаҕас санаа — уларыйбат, төлөрүйбэт чиккэ санаа. ☉ Неизменная, непреклонная мысль, непоколебимость
Ыстаал тимир сынтарыйар Ыйыллаҕас санааны ылынан, Арайбакка-чачайбакка, Мөлтүөбэккэ-ахсаабакка [Соҕотоҕу эрэ чопчу саныыр буолуҥ]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьоллоохторго бэриллэллэр: Дьоһун майгы, ыраас суобас, Ыар күннэргэ ыйыллаҕас Ыстаал курдук тыыллан биэрэр Ыһыы санаа кытаанаҕа. Эллэй
[Дьэһиэй] оҕотун кэриэтэ хоһуун, биир чиккэ ыйыллаҕас санаалаах киһинэн саҥата суох киэн туттара. В. Титов. Ыйыллаҕас хааннаах — наһаа тоҥкуруун, эйэҕэһэ суох көрүҥнээх. ☉ Имеющий необщительный, неприветливый вид
— Нохоо, Уулаах! Түбэһэ сылдьаҕын дуу? — Тойон ыйыллаҕас хааннаах, томороон толуу сирэйэ мичиҥнээн кэбистэ. Эрилик Эристиин. Ыйыллаҕас хааннаах, Ыҥырыалаах харахтаах… Д. Говоров
Кини дьэбир, ыйыллаҕас хааннаах. А. Фёдоров