туохт.
1. Ахсаан өттүнэн аҕыйаа, көҕүрээ; сөптөөх кээмэйгэ тиийимэ. ☉ Уменьшаться в количестве, стать меньше
Аара туох да итээбэтэҕэ, сүппэтэҕэ. Н. Якутскай
Кыладыапсыктыы сылдьан биригэдьиири кытта тутуспут бурдуктара итээн, мөккүһэн турардаах. Кустук
Нэдиэлэ буолла биир биэ сүппүтэ, оттон билигин хайыысах икки итээбит. «ХС»
Көрбүтэ - били кичэһэн уурталаабыт натюрморда ыһыллыбыт - оҕурсута, лууга, моркуоба итээбиттэр. «Кыым»
2. көсп., кэпс. Хайа эмэ өттүнэн тиийбэт, мөлтөх, куһаҕан буол. ☉ Быть недостаточным, несовершенным, слабым (по сравнению с чем-л)
[Музей] ис уонна тас оҥоһуута атын уобаластардааҕар эбэтэр өрөспүүбүлүкэтээҕи музейдартан оччо итээбэт. И. Данилов

туохт.
1. Этиҥ ханнык эмэ миэстэтинэн анньыллан эбэтэр таҥаскыттан мэһэйдэтэн тохтоон ыл; оҕун. ☉ Зацепиться какой-л. частью тела или одежды за что-л.; споткнуться
Өрө эккирээн иһэн, этэрбэһин быатыттан иҥнэн умса баран түһэн …… күрдьэҕэ мүччү ыстанан сэлэ ортотугар түстэ. П. Ойуунускай
Ол иһэн, ыллыга туора түспүт силистэн иҥнэн, арыычча охто сыста. Софр. Данилов
Дулҕаттан иҥнэн охтон, атаҕа иһэн хаалла. Н. Габышев
Кыаһай оҕонньор оһоҕу эргийэ баран иһэн, уот анньар мастан иҥнэн оһох уҥа чанчыгар кэлэн тыылла түстэ. Эрилик Эристиин
2. Туох эмэ мэһэйгэ кэтиллэ, анньылла биэр. ☉ Удариться обо что-л., натолкнуться, наскочить на что-л. Сааскы көмүөл маҥнайгы сүүрээнэ ол быһыттарыттан иҥнэн, эргичийэ түспүт. Амма Аччыгыйа
Сотору соҕус буолан баран, ат кэлэн, бүтэй ааныттан иҥнэн, хорус гына түстэ. Суорун Омоллоон
Аан тэлэллэ түһэрин кытта, тымныы тумана өрүһүспүттүү кутулунна, истиэнэттэн иҥнэн түүрүллүмэхтээн ылла. М. Доҕордуурап
△ Эмискэ уун-утары көрсө түс. ☉ Неожиданно встретиться с кем-л., столкнуться с кем-л. лицом к лицу
Давыдов киэпкэтин ылаат, таһырдьа ыстаммыта уонна мичээрдии турар Лушкаҕа иҥнэ түспүтэ. М. Шолохов (тылб.)
3. Ханна да кыайан куоппат, барбат гына булт сэбигэр (хол., туһахха, хапкааҥҥа) түбэс. ☉ Попасть в петлю, капкан, западню и т. п. (о звере, птице)
Арай, хаас тиргэҕэ иҥнэн өрө даллаахтыы турар эбит. П. Ойуунускай
Хайа, нохоо, булдуҥ? Туһаххар, чааркааҥҥар, айаҕар туох да иҥнибэтэх дуо? Суорун Омоллоон
Түргэнник туһахтарбар тэбинэн истим. Арай биир куобах иҥнэн баран кулаачыктанан эрэр эбит. Т. Сметанин
Ньукулаас дэлби иирсэн хаалбыт илимин, иҥнибит аҕыйах бытархай балыгын кытары суулуу тутан, тыытыгар бырахпыта. С. Никифоров
4. Туохтан эмэ иилистэн ыйанан хаал, ыйанан сырыт. ☉ Повиснуть, зацепившись за что-л. Сулбугур самыытыгар нэһиилэ иҥнэн сылдьар бороҥ ыстааннаах. Софр. Данилов
Суох, киһи сатаан оҥостуо суох, бүрүөһүн тириититтэн эрэ иҥнэ сылдьар. Болот Боотур
[Чубуку] таастан тааска быраҕыллан түһэн иһэн, муоһуттан иҥнэн хаалла. Т. Сметанин
5. көсп. Тугу эмэ гынаргар, оҥороргор мэһэйи көрүс. ☉ Встречать препятствие (в процессе какой-л. деятельности)
[Бырайыактары оҥороругар] Айдар кини оннук илиитэ-атаҕа тахсан биэрбэтин, бытархайтан иҥнэн хаалан быһа чымаадыстыырын сөбүлээбэт. Н. Лугинов
Мин итиннэ кэлэн, тугу эппиэттиэхпин билбэккэ, иҥнэн хааллым. Н. Заболоцкай
Бэрт даҕаны дуона суохтан иҥнэн, үлэ тохтотолоон хаалара. В. Яковлев
6. көсп. Кыраттан, нэһиилэ тутуллан сырыт (хол., үлэҕиттэн уһулла сыһасыһа). ☉ Удержаться кое-как, еле-еле (напр., на работе при крупном сокращении штата)
Сороҕор омос санаатахха туох барыта кыраттан иҥнэн турарга дылы... Н. Лугинов
«Мин эйигин сириэм дуо? Эн эрэ сөбүлүүр буоллаххына, барымына», - диэтэ. Истээт, урут арыыччаттан иҥнэн олорбут Тобулаарап туран, үрдүгэр түһэн, уураары-сыллаары гынан, күөх балай сирэйиттэн быыс булбата. Эрилик Эристиин
Гавриил өстөөҕү бүтэһиктээхтик үлтү сынньар тиһэх кимэн киирии тыаһын-ууһун чуор кулгааҕынан истэ госпиталыгар нэһиилэ иҥнэн сыппыта. А. Данилов
7. көсп. Ким эмэ итэҕэһин тоһоҕолоон бэлиэтээ, саҥа гына сырыт, наар онон үөх-үтүрүй. ☉ Постоянно подчеркивать чей-л. недостаток, все время обращать внимание на чье-л. упущение, цепляться
Тыый, оҕонньор, оттон баҕа даҕаны балык балта буоллаҕа дии. Ол түспүтүттэн бултаабатым диэҥҥин, ити мин уолум «быччайбытыттан» иҥинниҥ дуо? Амма Аччыгыйа
Үрдүк Бүөтүр Хатарыылаах Маҥаны, бэркэ таптаан мииммитэ, арай, хараҕа суоҕун сөбүлээбэт этэ: дьон барыта онтон иҥнэрэ. Күннүк Уурастыырап
Эн мин сирэйбиттэн-харахпыттан иҥнимэ. Күндэ
8. көсп., кэпс. Хааһына үбүн-аһын сиэһиҥҥэ түбэс, итэҕэстэнэн буруйга-сэмэҕэ тардылын. ☉ Быть обвиненным в чем-л., призванным к ответу за что-л. Кинилэргэ кыладыапсыктыы сылдьан эккэ иҥнэммин, бастакы тэмтэрийиим онтон саҕаламмыта. М. Доҕордуурап
♦ Дьыалаҕа иҥиннэ көр дьыала
Кырдьыктаах, сөптөөх суолга киһи дьыалаҕа иҥнибэт. А. Федоров. Неустроев дьыалатыгар иҥнэн, киниэхэ көмөлөспүт элбэх киһи хаайыллыбыта. П. Филиппов. Илимэр иҥин - кимтуох эмэ (хол., тойон, баттал) төлөрүйбэт сабыдыалыгар киир. ☉ Быть всецело подчиненным кому-л., находиться под чьим-л. гнетом
Иэдьэгэй эттээх Иринньэх оҕо Эрдэхтэн ыла, Иҥсэлээх тойот Илимэр иҥнэн, Иинэҕэс мастыы Эриллэ хатан, Имиллэ үүнэн Испитим баара. Эллэй. Ириэнэхтэн иҥнибэт, тоҥтон (тоҥ диэнтэн) толлубат фольк. - туохтан да куттаммат, толлубат; харса суох, ылыммытын толорон, оҥорон баран тэйэр (киһи). ☉ Бесстрашный и очень решительный (букв. не остановится перед талым, не сробеет перед мерзлым)
Булчут мунар сиригэр Мунаахсыйан да көрбөт, Хойуу тыабыт сиһигэр Куттанары да билбэт, Ириэнэхтэн да иҥнибэт, Тоҥ диэн толлубат. Л. Попов
Ириэнэхтэн иҥнибэт, Тоҥтон толлубат, Мүччү туттар диэни өйдөөбөт, Бүдүс диэни билбэт, Оһолго-төрүөккэ уолдьаабат Улуу дьон уодаһыннаахтар. С. Зверев
Ириэнэхтэн иҥнибэт аатырбыт, Тоҥтон толлубат сураҕырбыт, Кытаанаҕы да кыайбыт, Ыараханы да ыатарбыт Самнан биэрбэт саргылаах, Сайдар, үрдүүр норуоппут. С. Васильев
Киһи хараҕа (кулгааҕа-хараҕа) иҥнэр (туга эмэ) көр киһи I. Бу балаҕан иһигэр таас тыаһыттан ураты киһи кулгааҕар-хараҕар иҥнэр атын туох да баара биллибэт. Суорун Омоллоон
Бэттэх Аркадий [бырайыактаабыт] дьиэтэ адьас туох да харах иҥнэр ордуга-хоһута, итэҕэһэ да, уһулуччу үчүгэйэ да суох …… мэһэйдээбэтэрбин ханнык диэбиттии турар. Н. Лугинов
Кыл (сап) саҕаттан иҥнэ сылдьар көр кыл. «Кыл саҕаттан да иҥнэ сылдьабын, - эмиэ да бэркиһии, эмиэ да дьулахачыйа санаата Валерий. - Бөлүүн дуу, билигин дуу ити уол ордук-хоһу саҥарбыта буоллар, мин суолум сойбута ыраатыах эбит». «ХС»
Окко-маска иҥнибэт көр от-мас. Ол курдук сытан, киһи көрбөт, ыт үрбэт буолан, окко-маска иҥнибэт, дьүдэйии бөҕөнү дьүдьэйэн баран, барыта сэттэ дуу, тоҕус дуу төгүрүк сыл устатыгар хаайыыга, быаҕа сытан олорбутунан, ол кэлгиэтигэр өлбүтэ үһү. Саха фольк. Сыарҕатын сыҥааҕа иҥнэр (кимтэн эмэ) көр сыарҕа. Эн баҕас киһиттэн туох ордуктаах буолаҥҥын мин уолбуттан сыарҕаҥ сыҥааҕа иҥнэр. НС ОК
Тылга иҥин көр тыл. [Дьэкиим:] Тукаам, сымыйа суолга тылга иҥнэн баран эрэбин. А. Софронов
Саҥарба - бостуой тылга иҥниэҥ. Амма Аччыгыйа
Хараҕа иҥнэр көр харах. Аны хараҕа киниэхэ иҥнэр буолбута. Өйдөөн көрдөххө, сиппитэ-хоппута сүр. Болот Боотур
Аркадий икки кыыс хара эрээри, халыҥ сиэрэй уллуҥнаах эргэчээн хаатыҥкаларыгар хараҕа иҥиннэ. Н. Габышев
Остуолга эмиэ субу аҕай ууруллубут адьас арылыйан олорор тыыннаах сибэккилэргэ хараҕым иҥнэр. «ХС»

I
1.
тут I диэнтэн холб. туһ. Барахсаанап уонна Сандаарка кэлэллэр, илии-илиилэриттэн тутуспуттар. С. Ефремов
Бу кэмҥэ уоруйахтары пааркаттан бэрт дөбөҥнүк тутуспут Вова Птицын уонна Мииккэ Көлүөһэп дьиэлээн иһэллэрэ. П. Аввакумов
Кыладыапсыктыы сылдьан биригэдьиири кытта, тутуспут бурдуктара итээн, мөккүһэн турардаах. Кустук
2. Охтумаары туохтан эмэ кытаахтас. ☉ Держаться, хвататься за что-л., чтобы не упасть
Ууга түспүт киһи оттон тутуһар (өс хоһ.). Симон сирэйэ кумааҕы курдук маҥан уонна ыҥыыр хоҥсуоччутуттан тутуһуоҕунан тутуспут. Л. Попов
3. кэпс. Кимиэхэ эмэ чугас сырыт, бииргэ буол. ☉ Держаться, находиться рядом, быть вместе с кем-л.
Оннооҕор оскуола уонна балыыһа оҥоһуутугар бу бииргэ, адьас ыкса тутуһа сылдьан, кини сүрэҕэ — Кыһыллаайга. Л. Попов
Мин саҥа бултуу тахсар киһи, табаарыһым кэпсээнин истэ-истэ, испэр үөрэ саныыбын — дьоллоох киһи эбиппин, үтүө булчуту тутуспуппун. А. Кривошапкин (тылб.)
4. Хайа эмэ диэки хайысхалан, ол хайысханан бар, айаннаа. ☉ Идти, двигаться, держать курс в определённом направлении
Баарса, кырылас таастаах биэрэктэн арахсан, тус хоту диэки эргилиннэ, өрүс сүнньүн тутуста. И. Никифоров
5. көсп. Тугу эмэ оҥорорго туох эмэ олохтоммуту (хол., быраабыланы, сокуону) кэһимэ, олохтоммуттан туораама. ☉ Соблюдать что-л., следовать чему-л. (напр., правилам, закону). Быраабыланы тутус. Бэрээдэги тутус
□ Бу сүрдээх сиэдэрэй уонна уустук архитектурнай быһаарыы, көрөргүт курдук, ааптардар үгэһи тутуспуттар. Н. Лугинов
[Коля:] Биһиги дайааркаларбыт бары санитарнай минимуму тутуһаллар. С. Ефремов
[Ааныка:] Сахаар аҕатынаан былыр атааннаахтара эбитэ үһү, онтукатын тутуһар баҕайы ини. С. Ефремов
6. көсп. Тугу эмэ ирдэбилгэ сөп түбэспэт диэн ылыныма, аһарыма; туох эмэ итэҕэһин бул. ☉ Считать что-л. несоответствующим требованиям; придираться по мелочам
Начаалынай кылаас түмүктэрэ бэрт дьулурҕатык бигэргэтилиннилэр, ким да тугу да тутуспата. И. Сысолятин
Сыыһаны элбэхтик тутуһарын, итэҕэһи таһаарбыт дьоҥҥо эйэлэһимтиэтэ суох сыһыаннаһарын иһин, сорохтор соччо ытыктаабаттар. М. Попов
Мин теоретическай сабаҕалааһыннарбын ким даҕаны сорунан утарбатаҕа, официальнай оппоненнар буолар-буолбат бытархайдарга эрэ тутуспуттара. ЫДЫа
7. көсп., кэпс. Туоххунан эмэ кимтэн, туохтан эмэ хаалсыма, тэҥҥэ барыс эбэтэр туохха эмэ кими, тугу эмэ кытта тэҥ буол, тэҥнэс. ☉ Быть равным в чём-л. кому-л. (напр., в скорости). Тыа сирдэригэр да, Дьокуускай куоракка да ол Ураанайы кытта тутуһар ат суох буолбут. Саха сэһ
1977
Кылыйсыыга тутуспаппын Кырдьыгынан этэбин. Күннүк Уурастыырап
Сүрэҕэ суоҕунан кини кэргэнин кытта тутуһар киһи бүтүн нэһилиэк үрдүнэн суох буолуохтаах. А. Кривошапкин (тылб.)
8. көсп. Тугу эмэ ордук сөбүлээн элбэхтик сиэ. ☉ Есть что-л. с особым аппетитом
Баабыр [киһи аата] тэриэлкэ муҥунан эмис тууччаҕы балачча тутуста, онтон аны хойуу чэйгэ кииристэ. Н. Заболоцкай
9. көсп., кэпс. Сүүйсүүгэ сакалааттас. ☉ Биться об заклад, держать пари
Олунньу сүүрбэ күнүгэр икки улуус быыһыгар аттарбытын илдьэн сирэйхарах көрүһүннэрэбит уонна улуустар биэстии акка сакалаат тутуһуох тустаахпыт. И. Федосеев
Мин тойонум Сиидэр кинээс сүүрүк атын Уһун Кутуругу баайан, оҥорон бэлэмнээбит, улуус кулубатын кытта уоннуу ынах тутуспуттар үһү. И. Никифоров
10. көсп., кэпс. Туора киһини, дьахтары кытта чугаһас, көссүүлэс. ☉ Быть в любовной связи с кем-л. [Маайа:] Аны сымыйанан ол-бу киһини тутуһар диэн эрбэр, аҥала, акаары киһиэхэ, дэлби кырбатан өлөртөрөллөрүгэр тиэртилэр. А. Софронов
△ Сүүлүҥ кэмигэр иссис (хол., кыылы этэргэ). ☉ Сходиться для случки, спариваться (напр., о животных)
Кыыл таба эмиэ дьиэ табатын курдук, тутуһар кэмигэр мастаах, үрүйэлээх, таас хапчааннардаах, хайалаах сирдэргэ үөрүн хаайар. «Кыым»
♦ Илии тутус көр илии. Ыалдьыт дьиэлээхтэри кытта илии тутуһан дорооболосто. Баралларыгар иккиэн илии тутустулар
□ [Батенчук] кырдьаҕас доҕорун көрдөр эрэ, саҥа аллайбытынан утары сүүрэ үллэһийэн кэлэн, илии тутуһар, эҕэрдэлиир, кэпсэтэр. И. Данилов. Оттон-мастан тутуһан (тардыһан) сылдьар көр от-мас. Эһээлэрэ кырдьан-бодоорон, нэһиилэ оттонмастан тутуһан сылдьар. Сибээстэ тутус кин. — сибээскин сүтэримэ, билсис. ☉ Поддерживать связь, быть на связи с кем-л. [Молкочанов аармыйата] биһигини кытары араадьыйанан эрэ сибээһи тутуһара. ОТК. Тутуһан ту- ран — 1) олох чугас-чугас, сэргэстэһэ сылдьан (хол., сүтэрсэн кэбис). ☉ Находясь рядом, в непосредственной близости (напр., упустить кого-л.). Тутуһан туран атын куоттаран кэбистэ
□ [Сэриигэ] өмүтүннэрэн эмискэ сабыта түсүһүү, үксүгэр олох чугастан, тутуһан туран ытыалаһыы баар буолар. С. Никифоров; 2) өр-өтөр буолбакка; сонно тута, тутатына. ☉ Тут же, сразу же; незамедлительно. Ол кэмҥэ, тутуһан туран айаннааһын буолла. Кыратык олоро түһээри гыммыта, тутуһан туран барыахтаах кэмэ тиийэн кэллэ
□ Халлаан субу тутуһан туран хараҥаран барда. Э. Соколов
II
тут II диэнтэн холб. туһ. Кинилэр эйэлээх олоҕу тутуспуттара
□ Эрдэлиир Дьөгүөрдээҥҥэ отуу тутуспута. Амма Аччыгыйа
Бу үрдүк дыбарыастары Томороон илиитинэн Тутуспута буолуо. И. Гоголев
Кини ол дьиэни тутустар, дьоҥҥо туһалыа этэ. Д. Таас