I
1.
тут I диэнтэн холб. туһ. Барахсаанап уонна Сандаарка кэлэллэр, илии-илиилэриттэн тутуспуттар. С. Ефремов
Бу кэмҥэ уоруйахтары пааркаттан бэрт дөбөҥнүк тутуспут Вова Птицын уонна Мииккэ Көлүөһэп дьиэлээн иһэллэрэ. П. Аввакумов
Кыладыапсыктыы сылдьан биригэдьиири кытта, тутуспут бурдуктара итээн, мөккүһэн турардаах. Кустук
2. Охтумаары туохтан эмэ кытаахтас. ☉ Держаться, хвататься за что-л., чтобы не упасть
Ууга түспүт киһи оттон тутуһар (өс хоһ.). Симон сирэйэ кумааҕы курдук маҥан уонна ыҥыыр хоҥсуоччутуттан тутуһуоҕунан тутуспут. Л. Попов
3. кэпс. Кимиэхэ эмэ чугас сырыт, бииргэ буол. ☉ Держаться, находиться рядом, быть вместе с кем-л.
Оннооҕор оскуола уонна балыыһа оҥоһуутугар бу бииргэ, адьас ыкса тутуһа сылдьан, кини сүрэҕэ — Кыһыллаайга. Л. Попов
Мин саҥа бултуу тахсар киһи, табаарыһым кэпсээнин истэ-истэ, испэр үөрэ саныыбын — дьоллоох киһи эбиппин, үтүө булчуту тутуспуппун. А. Кривошапкин (тылб.)
4. Хайа эмэ диэки хайысхалан, ол хайысханан бар, айаннаа. ☉ Идти, двигаться, держать курс в определённом направлении
Баарса, кырылас таастаах биэрэктэн арахсан, тус хоту диэки эргилиннэ, өрүс сүнньүн тутуста. И. Никифоров
5. көсп. Тугу эмэ оҥорорго туох эмэ олохтоммуту (хол., быраабыланы, сокуону) кэһимэ, олохтоммуттан туораама. ☉ Соблюдать что-л., следовать чему-л. (напр., правилам, закону). Быраабыланы тутус. Бэрээдэги тутус
□ Бу сүрдээх сиэдэрэй уонна уустук архитектурнай быһаарыы, көрөргүт курдук, ааптардар үгэһи тутуспуттар. Н. Лугинов
[Коля:] Биһиги дайааркаларбыт бары санитарнай минимуму тутуһаллар. С. Ефремов
[Ааныка:] Сахаар аҕатынаан былыр атааннаахтара эбитэ үһү, онтукатын тутуһар баҕайы ини. С. Ефремов
6. көсп. Тугу эмэ ирдэбилгэ сөп түбэспэт диэн ылыныма, аһарыма; туох эмэ итэҕэһин бул. ☉ Считать что-л. несоответствующим требованиям; придираться по мелочам
Начаалынай кылаас түмүктэрэ бэрт дьулурҕатык бигэргэтилиннилэр, ким да тугу да тутуспата. И. Сысолятин
Сыыһаны элбэхтик тутуһарын, итэҕэһи таһаарбыт дьоҥҥо эйэлэһимтиэтэ суох сыһыаннаһарын иһин, сорохтор соччо ытыктаабаттар. М. Попов
Мин теоретическай сабаҕалааһыннарбын ким даҕаны сорунан утарбатаҕа, официальнай оппоненнар буолар-буолбат бытархайдарга эрэ тутуспуттара. ЫДЫа
7. көсп., кэпс. Туоххунан эмэ кимтэн, туохтан эмэ хаалсыма, тэҥҥэ барыс эбэтэр туохха эмэ кими, тугу эмэ кытта тэҥ буол, тэҥнэс. ☉ Быть равным в чём-л. кому-л. (напр., в скорости). Тыа сирдэригэр да, Дьокуускай куоракка да ол Ураанайы кытта тутуһар ат суох буолбут. Саха сэһ
1977
Кылыйсыыга тутуспаппын Кырдьыгынан этэбин. Күннүк Уурастыырап
Сүрэҕэ суоҕунан кини кэргэнин кытта тутуһар киһи бүтүн нэһилиэк үрдүнэн суох буолуохтаах. А. Кривошапкин (тылб.)
8. көсп. Тугу эмэ ордук сөбүлээн элбэхтик сиэ. ☉ Есть что-л. с особым аппетитом
Баабыр [киһи аата] тэриэлкэ муҥунан эмис тууччаҕы балачча тутуста, онтон аны хойуу чэйгэ кииристэ. Н. Заболоцкай
9. көсп., кэпс. Сүүйсүүгэ сакалааттас. ☉ Биться об заклад, держать пари
Олунньу сүүрбэ күнүгэр икки улуус быыһыгар аттарбытын илдьэн сирэйхарах көрүһүннэрэбит уонна улуустар биэстии акка сакалаат тутуһуох тустаахпыт. И. Федосеев
Мин тойонум Сиидэр кинээс сүүрүк атын Уһун Кутуругу баайан, оҥорон бэлэмнээбит, улуус кулубатын кытта уоннуу ынах тутуспуттар үһү. И. Никифоров
10. көсп., кэпс. Туора киһини, дьахтары кытта чугаһас, көссүүлэс. ☉ Быть в любовной связи с кем-л. [Маайа:] Аны сымыйанан ол-бу киһини тутуһар диэн эрбэр, аҥала, акаары киһиэхэ, дэлби кырбатан өлөртөрөллөрүгэр тиэртилэр. А. Софронов
△ Сүүлүҥ кэмигэр иссис (хол., кыылы этэргэ). ☉ Сходиться для случки, спариваться (напр., о животных)
Кыыл таба эмиэ дьиэ табатын курдук, тутуһар кэмигэр мастаах, үрүйэлээх, таас хапчааннардаах, хайалаах сирдэргэ үөрүн хаайар. «Кыым»
♦ Илии тутус көр илии. Ыалдьыт дьиэлээхтэри кытта илии тутуһан дорооболосто. Баралларыгар иккиэн илии тутустулар
□ [Батенчук] кырдьаҕас доҕорун көрдөр эрэ, саҥа аллайбытынан утары сүүрэ үллэһийэн кэлэн, илии тутуһар, эҕэрдэлиир, кэпсэтэр. И. Данилов. Оттон-мастан тутуһан (тардыһан) сылдьар көр от-мас. Эһээлэрэ кырдьан-бодоорон, нэһиилэ оттонмастан тутуһан сылдьар. Сибээстэ тутус кин. — сибээскин сүтэримэ, билсис. ☉ Поддерживать связь, быть на связи с кем-л. [Молкочанов аармыйата] биһигини кытары араадьыйанан эрэ сибээһи тутуһара. ОТК. Тутуһан ту- ран — 1) олох чугас-чугас, сэргэстэһэ сылдьан (хол., сүтэрсэн кэбис). ☉ Находясь рядом, в непосредственной близости (напр., упустить кого-л.). Тутуһан туран атын куоттаран кэбистэ
□ [Сэриигэ] өмүтүннэрэн эмискэ сабыта түсүһүү, үксүгэр олох чугастан, тутуһан туран ытыалаһыы баар буолар. С. Никифоров; 2) өр-өтөр буолбакка; сонно тута, тутатына. ☉ Тут же, сразу же; незамедлительно. Ол кэмҥэ, тутуһан туран айаннааһын буолла. Кыратык олоро түһээри гыммыта, тутуһан туран барыахтаах кэмэ тиийэн кэллэ
□ Халлаан субу тутуһан туран хараҥаран барда. Э. Соколов
II
тут II диэнтэн холб. туһ. Кинилэр эйэлээх олоҕу тутуспуттара
□ Эрдэлиир Дьөгүөрдээҥҥэ отуу тутуспута. Амма Аччыгыйа
Бу үрдүк дыбарыастары Томороон илиитинэн Тутуспута буолуо. И. Гоголев
Кини ол дьиэни тутустар, дьоҥҥо туһалыа этэ. Д. Таас

туохт.
1. Кимниин эмэ тустан көр, туһун. ☉ Бороться с кем-л.
Көр, бу чахчы иҥиирдээх киһи эбит, уруккум гынан баран тутуһанхабыһан көрдөрбүн. А. Фёдоров
2. көсп. Ким эмэ итэҕэһин-быһаҕаһын була сатаа, була сатаан саҥар. ☉ Упрекать кого-л., доводить кого-л. упрёками
Ээ, салайааччы киһи тутуһара-хабыһара кэмнээх буолуо дуо. «Чолбон»

I совм.-взаимн. от тут= I 1) держаться друг за друга; 2) помогать ловить кого-л.; аты тутус = помогать ловить коня; 3) перен. придираться; бу үлэҕэ киһи тутуһара суох в этой работе не к чему придраться.
II совм.-взаимн. от тут= II.