сабдый диэнтэн холб. туһ. Хаары бүрүнэн таҥнары сабдыспыт тииттэр быыстарынан ахсынньы ыйдааҕы өлбөөдүйбүт күн кылахачыйан көһүннэ. Эрилик Эристиин

аат. Кыракый күөл. ☉ Маленькое озерко, озерцо, пруд
Чоҥойбут көлүйэттэн уу баһан таһааран уокка уурда. Амма Аччыгыйа
Көлүйэ уутугар сөтүөлүү киирэллэр. П. Тулааһынап
Онно-манна чөҥөрө көлүйэлэр уулара күн уотугар кылахачыйаллар. И. Данилов

кылахачый диэнтэн көстө түһүү. «Ыраах дириҥ кэпсэтиилээх дьон эбиккит», — диэн Ася кылахачыс гынна. Н. Габышев
Иван Алексеевич хараҕар туох эрэ атын, өһүөннээх уот кылахачыс гынан ааста. К. Симонов (тылб.)

кылахачый диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Аан быыһынан Шампан [киһи аата] хараҕа кылахачыҥнаата. Р. Баҕатаайыскай
[Дьахталлар] сылайбыт — сындалыйбыт көрүҥнээх, хара хоруо буолбут сирэйдээх, …… харахтара эрэ кылахачыҥныыр дьоннору бииртэн биир элэгэлдьитэн көрөллөрө. И. Федосеев
Кыһалҕа-эрэй Кыайтаран барбыта — Кырынаастыы бэйэтэ Кылахачыҥнаабыта. К. Туйаарыскай

кылахачый диэнтэн холб. туһ. Муннуктарга онон-манан кыракый лаампалар кылахачыһан, ситэ сырдаппаккалар, ордук уһаабыккакыараҕастыйбыкка дылы буолбут көрүдүөр устун ньүкүрүһэн тиийэн, түгэххэ баар сүрдээх кыараҕас хоско киирдилэр. Амма Аччыгыйа
Куттанан оҥой-соҥой көрбүт харахтар хараҥаҕа кылахачыстылар. Софр. Данилов
Кини иннигэр онно-манна оттуллубут кулуһун уоттара кылахачыһаллар. И. Никифоров

даҕ. Эмпэ түһүүлээх, дьоҕус, дириҥ (уу). ☉ Небольшой, глубокий, с крутым склоном (об озерце)
Сааскы түүн уматта Күөх төлөн уоттарын, Чөҥөрө чүөмпэлэр Күлүмнүү сыттылар. П. Тобуруокап
Аҕынным: хаан-уруу дьоннорбун, Чөҥөрө күөллэрдээх тыаларбын, Түптэлээх салгыҥҥа тыынарбын, Төгүрүк алааспар хаамарбын. Л. Попов
Онно-манна чөҥөрө көлүйэлэр уулара күн уотугар кылахачыйаллар. И. Данилов
ср. кирг. чукур ‘впадина, углубление, котловина’, казах. шүҥирек көҕ ‘с глубоко впавшими глазами’, эвенк. чүҥүрэ ‘центр, пуп’

1. сыһ.
2. Хайа эмэ өттүгэр сытар курдук; иҥнэйэ, хоһуойдуу, иҥнэри. ☉ Наклонно, косо; горизонтально
   Хайыһардары иһирдьэ киллэрэн, аан ыксатыгар сытыары уурталаан кэбиспит. Амма Аччыгыйа
   Сүгэ ис иэдэһин биитин кэтирэтэ сытыары, тас иэдэһин биитин туруору сытыыланар. АЭ ӨӨКХ
   [Баҕа батаһа] сир анныгар сытыары үүнэр бэрдийбит суон силиргэхтээх. МАА ССЭҮү
3. көсп., кэпс. Эйэ дэмнээхтик, холкутук, нус бааччы. ☉ Спокойно, мягко
   Кини Мишканы кытта маҥнай сытыары соҕус кэпсэттэ. Д. Таас
   «Буолар буолбутун кэннэ, аны кэлэн көннөрө охсоору дьаҕырыйа тураҕын дуо?» — Алааппыйа сытыары соҕустук намыччылаан эттэ. В. Протодьяконов
4. даҕ. суолт.
5. Сытар курдук, иҥнэри, туруору буолбатах. ☉ Наклонный
   Сытыары сытар маска моҕотой тахсан кылахачыйар. М. Доҕордуурап
   Сытыары күн сардаҥалара хаартан тэйэннэр киһи хараҕын саатырдаллар. И. Данилов
   Пётр Петрович сытыары эркиннээх эргэ хотон диэки ыйан кэбистэ. КН ТДь
6. көсп., кэпс. Сымнаҕас, судургу, көнө (киһи майгытын туһунан). ☉ Спокойный, мягкий, кроткий (о характере человека)
   Урукку сытыары, сымнаҕас бэйэтэ билигин тоҥ харыйаны таҥнары соспут кэриэтэ. Софр. Данилов
   Тууһут Ньукулайы даҕаны киһи билэрэ. Бэрт сымнаҕас, сытыары киһи этэ. «ХС»
   Амарах ийэҕэ иитиллибит оҕо сытыары, сымнаҕас, намыын буолар. «Чолбон». Утар. туруору, хадаар

I
аат., эмт. Ыалдьар сири оҕунуохтуурга туттуллар эмтээх бэссэстибэлэртэн эбэтэр араас үүнээйилэр сүмэһиннэриттэн оҥоһуллубут арыытыҥы хойуу булкааһык. ☉ Мазь
Харах мааһа.  Эмэ-томо тиийэн биэрбэт: Искэ иһэр бороһуоктар, Таска соттор араас маастар — наадыйыыны толорботтор. Күннүк Уурастыырап
Хотунум сирэйин мырчыҥнаттар, уоһун чорбоҥноттор даҕаны, эмин кэмигэр иһэр, мааһын оҕунуохтанар. Н. Габышев
Уол чыычааҕы өр көрөн бүөбэйдээбитэ, кынатын маа һынан оҕунуохтуура, аһатара-сиэтэрэ. «ХС»
II
аат. Оонньуур хаартыны улууһунан араарыы. ☉ Масть в картах. Буугунай мааһа.  «Баар!.. — биир хотостугас сирэйдээх, кылахачыйбыт харах таах суон киһи, кыламмытынан …… хаарты барыта өрө эккирии түһүөр диэри остуолу охсон хабылыннарда. — Х а р а ҕ а — уоннуу, сибиэтэ — маас!» Амма Аччыгыйа
Хаарты тахсарыгар дьүһүнэ тупсааччы: түөрт уоннуу маас, боростуойа таҥнары. Болот Боотур
III
аат., кэпс. Туох эмэ төрүөтэ, сылтаҕа. ☉ Причина, повод для чего-л. [Баһылай:] Массыына а лдьаммытын, мааһын быһааран олоробун, онон буоллаҕына, доҕоччуок, ону баран көрө тардыах. Күндэ
♦ Мааһын тап кэпс. — 1) кимниин эмэ үчүгэй сыһыаны олохтоо; сөбүлэт. ☉ Найти подход к кому-чему-л.; прийтись по вкусу, нраву
Нуучча гынан баран, адьас уу саха киһи түбэстэ. Инньэ гынан дьиэлээхтэр маастара табылынна. Барыны бары сэһэргэстилэр. Суорун Омоллоон
Пуд Ильич дьону кытта сыл дьан сэһэргэһэрин сөбүлүүр, онно ки ни үөрэр, онно кини мааһа табыллар. Далан. Өрүү киһиргэтэ, хайгыы сырыттахха эрэ сатанар. Оччоҕо эрэ маастарын табаҕын, күндү киһи, м а аны ыалдьыт буолаҕын, «атас» аатыраҕын. И. Ни кифоров; 2) сатаа, нэмин бил. ☉ Знать толк в чём-л.
Бурдук үүннэриитин мааһын табар саҥа каадырдар үөскээн-тахсан иһиэ этилэр. Күндэ
Софронов бэйэтин геройдарын ханан баҕарар тус-туһунан мөссүөннүүрү мааһын табар үтүө худуоһунньук, мы ндыр психолог. «ХС»
Тос мааһын биэр көр тос II. Кини сүүнэ улахан сэриини хомуйан …… баайдарга тос маастарын биэртэлиирэ буолуо. Амма Аччыгыйа
[Б у л ч у т ] чороҥ соҕотох ботуруонунан түүнүн түөкүтүйбүт, «дьукааҕын» [э һ э н и ] тос мааһын биэриэҕэ. Н. Абыйчанин
Тос мааһын ылла көр тос II. Ста линградка тос мааһын ылбыт өстөөх онон сөп буолан, …… кэбис, эрдэсылла хаан тохтуутун тохтоттоххо сөп буолсу диэбэтэҕэ. А. Данилов
Башня эркинин тоҕо көппүт снарядтар ону барытын үөдэн-таһаан оҥорбуттар. «Көр, бу урусхал сорҕотун мин, ыраах С а х а с и р и н у о л а, оҥордоҕум. Сиэхситтэр тос маастарын ылбыттар», — диирэ Гавриил. ДАЛ УуУоО