г. 1. түннүк; 2. (просвет, отверстие) быыс, аһаҕас, чөҥөрө; окна в болоте бадараан чөҥөрөлөрө; 3. разг. (в расписании лекции) түннүк, аһаҕас.

төгүрүс гын = момент.-однокр. от төгүрүй = вдруг показаться—о чём-л. круглом; чөҥөрө чүөмпэ төгүрүс гынна вдруг открылся глубокий круглый пруд.

аат. Кыракый күөл. ☉ Маленькое озерко, озерцо, пруд
Чоҥойбут көлүйэттэн уу баһан таһааран уокка уурда. Амма Аччыгыйа
Көлүйэ уутугар сөтүөлүү киирэллэр. П. Тулааһынап
Онно-манна чөҥөрө көлүйэлэр уулара күн уотугар кылахачыйаллар. И. Данилов

сарын байаата – сарын хаптаҕайын алын уһуга. ☉ Нижний угол лопатки человека. [Олоҥхоһут Наһаар] бэйэтэ саннын байаатыгар диэри түспүт хара баттахтааҕа, ол иһин кинини сорохтор Наһаарка Ойуун диэн ааттыыллара. БИГ ӨҮөС
Ол улуу эбэ иччитэ, саннын байаатыгар бураллан түспүт аас баттахтаах эмээхсин, чөҥөрө чүөмпэттэн быган олордоҕо үһү. И. Гоголев
Түөрэҥэй ойуун саһара маҥхайан эрэр баттаҕа саннын байаатыгар диэри үүммүт, тамыйах ыстааннаах куһаҕан оҕонньор. Күндэ
монг. маяа

быстарыы диэн курдук
Сааскы быстарык саҕана ампаардаах ас курдук саныыр чөкө өйөмөлөрүгэр, чөҥөрө чүөмпэлэригэр киирэн куйуурдаан тахсалларын ыллаата. Болот Боотур
Комсомольскай сыбаайбанан холбоспуттар. Суол быстарыга буолан, Бүөтүр дьонун ааҕы ыҥыра сорумматах. Н. Габышев
Сопхуос киин сиртэн ырааҕа күһүн-саас суол-иис алдьанар, быстарык кэмигэр эрэ биллэр. «Кыым»

даҕ. Туохтан да мэһэйдэппэккэ, көҥүл босхотук сүүрүгүрэр (ханнык эмэ убаҕаһы этэргэ). ☉ Текущий, льющийся свободно, без помех (о какой-л. жидкости)
Чөҥөрө чүөмпэ Чөллөрүүн сүөгэй сүүрүктээх, Эмньик тый быарын курдук Эбир дьаҕыл Илгэ быйаҥ эркиннээх, Иитиллибит Ийэ киин дойдукам. Саха нар. ыр. III
Үүт чөллөрүүн уйгу быйаҥы биэрэр үрдүк халлаан үрүҥ айыылара айхалламмыттара — төлкөлөөх түөнэ маҥан түөрэх түҥнэстибэтэҕэ. «Чолбон»

ыйаа диэнтэн дьаһ
туһ. Кутун-сүрүн …… Илбискэ этиллибит Ап-Чарай ситимэр иилэннэр Ыйатан кээспиттэрэ. П. Ойуунускай
Эмээхсин сиэбиттэн салапаан мөһөөччүгү таһааран уунна: — Сиэккэлээх буоллаххына, манна ыйат. Н. Лугинов
[Борооску] тириитин, муоһун хаҥас диэки чөҥөрө көлүйэ үрдүгэр улахан тииккэ ыйатан кэбистэ. Күндэ

туохт.
1. Курдары хайаҕастан, тэһин. ☉ Иметь сквозную дыру, отверстие
Дьааһыкка тиийбитэ, үрдэ хас эмэ сиринэн дьөллүбүт иччитэх дьааһык буолан биэрбитэ. И. Никифоров
2. көсп. Сэтэрээн, өссө дириҥээн ыарый. ☉ Открываться, воспаляться (о глубокой ране)
Биһиэхэ ойбон бааспыт дьөллөн, мүлүрүйэн эрэр аһыыбыт эмиэ хатыламмыта, сүрэх-быар ыарыыта хаттаан эргиллибитэ. В. Протодьяконов
3. көсп. Өлүүнэн-сүтүүнэн тосхой, өлүүсүтүү төрдө буол. ☉ Быть причиной несчастья, трагедии
Бу күөл чөҥөрө чүөмпэ буолан, түгэҕэ дьөллөн доҕотторун, хаарыаннаах ыччаттары, ыйыһынна, мэлиттэ. А. Сыромятникова

аат., кэпс. Үөл мас лабаата тэлгэтиллибитэ (хол., сиргэ хонорго). ☉ Подстилка из ветвей (берёзовых или лиственничных деревьев)
Чөҥөрө чүөмпэ саҕа Сөҥ сөгөлөөнү оҕустум, Киэҥ тэлгэһэ саҕа Кэтит сэксэни тэрийдим! Өксөкүлээх Өлөксөй
Мин сэрэйдим: кыыл адьырҕата арҕах хастыбакка сэксэ иһигэр кыстыыр. Т. Сметанин
Мас булан, кутаа отуннулар. Ол аттыгар болбукта лабааларынан сэксэ оҥостон, Сиэнньэ утуйарга оҥоһунна. В. Миронов
ср. эвенк. сэктэ ‘хвойная ветвь’, п.-монг. сэксэ ‘шкура барашка’, маньчж. сисхэ ‘подстилка для постели или сиденья, тюфяк’

аат.
1. Чычаас күөл куйуурданар дириҥ сирэ (кыһын күөл собото, мундута мустар). ☉ Глубокие места мелководных озёр, где зимуют караси (в таких местах весной карасей ловят сачком — куйуур)
Сааскы быстарык саҕана ампаардаах ас курдук саныыр чөкө өйөмөлөрүгэр, чөҥөрө чүөмпэлэригэр киирэн куйуурдаан тахсаллара. Болот Боотур
2. Тыа кыыллара таптаан сылдьар, үөскүүр, аһыыр сирдэрэ. ☉ Место, облюбованное дикими зверями, где они обитают, плодятся и питаются
Дьэ ити сыттаҕа Кэбээйи оройуонун барҕа баайдаах, өлгөм бултаах, аатырар түөрт уон арыытын андаатардаах күөллэрэ, киис, саһыл, кырынаас, тайах, таба өйөмөтө буолбут халыҥ тайҕата. «Кыым»