кылыкынаа диэнтэн дьаһ
туһ. Мин чуорааммын кылыкынаттым. Н. Тарабукин (тылб.)

I
кылыкынаа диэнтэн холб. туһ. Үөһэнэн лыглыйа хаастар халыҥ үөрдэрэ кылыкынаһа саҥарсан аастылар. И. Гоголев
Үрдүбэр хаастар кылыкынаһан кэллилэр. Р. Кулаковскай
Аллара баҕайынан элбэх үөрдээх хаастар кылыкынаһан аастылар. «ХС»
II
даҕ. Хаас саҥатын курдук халыкынас саҥалаах, тыастаах. ☉ Гнусавый или гортанный (голос)
Үрүйэ сүүрүгүттэн Үөскүүр курдук кылыкынас Саха дьикти кылыһаҕа. С. Тарасов
Истиэҥ эн манна Дьааҥылыы саҥаны, Дьааҥы кыргыттарын кылыкынас куоластарын. М. Ефимов. Кынат тыаһа, соһуйбут хаас кылыкынас саҥата сыыйа сүтэр. Түһүлгэҕэ т.

I
туохт. Туохтан эрэ санааҥ олус астынан, дуоһуйан, көтөҕүлүн, дэбдэй. ☉ Радоваться
Һа, аны кус кэһиилээхтэр, бу үөрдэхпин! Амма Аччыгыйа
Сурук тутар үчүгэйиэн! Чэпчии, үөрэ түһэҕин. П. Тобуруокап
«Үөрэ истиэх тустааххын, Үлэлиэҕиҥ!» — диэн тылы, Үөрэ этиэх тустааххын «Үлэлиибин!» — диэн тылы. С. Данилов
«Хата, оҕом Аанаҕа дьукаах түбэспититтэн үөрэ олоробун», — диэтэ Мавра. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. өгир, өгүр ‘радоваться’
II
аат.
1. Биир көрүҥнээх көтөр, сүүрэр элбэх буолан сылдьар бөлөҕө. ☉ Группа животных, птиц, насекомых одного вида: стадо, стая, табун, косяк, гурт. Хаас үөрэ. Үрүмэччи үөрэ
□ Чооруос халыҥ үөрэ ирбинньиктэнэн ааһа көттө. Амма Аччыгыйа
Арҕаа толоон түгэҕэр ньирэйдэр хойуу үөрдэрэ буралла сырсаллар, мэҥирээн эйээрэллэр. М. Доҕордуурап
Уруккута эбитэ буоллар, манан, арай, үөр балыктар сэллээн ааһыа эбиттэрэ буолуо. В. Яковлев
Дэриэбинэ таһыгар дьэллик ыт үөрэ үөскээн, куобах оҕотун, бэйэтин да күүскэ тутар. ПАЕ КБАТ
△ Ханнык эмэ үөртэн биир чилиэнэ (хол., атыыр үөрүттэн). ☉ Член, особь стада, табуна, косяка, стаи. Атыыр тоҕус үөрэ. Отучча үөрдээх мороду
□ Чэлгийэн көстөр күөх хотоол нөҥүө өттүнээҕи сырыынньа томторго холкуос дуул атыыра отучча үөрүнүүн таалалаан тураллар. М. Доҕордуурап
2. көсп. Өстөөх дьон бөлөҕө. ☉ Вражеская банда, орда, свора
Өссө сэрии буоллаҕына, Өстөөх саба түстэҕинэ — Көҥүл, дьоллоох олохпутун Көмүскэһэ барыахпыт, Күөмчүһүттэр үөрдэрин Күдэн гынан эһиэхпит! Күннүк Уурастыырап
Фашист үөрүн күлгэ көмөн, Көҥүл күнэ оонньуо. Эллэй
◊ Атыыр үөрэ көр атыыр II
Үс атыыр үөрүн аҕалан далга хаайталаан кэбиһэр. Суорун Омоллоон
Туобуйа баай улахан хара тураҕас атыырын үөрэ Хатыҥ үрэх эҥээригэр хаһан аһыы сылдьар. Н. Павлов
ср. др.-тюрк. үгүр, тат. оер, алт. үйүр, үүр ‘стадо, табун, стая’
III
аат., миф., эргэр. Былыргы сахалар итэҕэллэринэн, куһаҕаннык өлбүт эбэтэр өлөн баран хараллыбатах киһи кута илэ абааһы буолан сылдьыыта. ☉ По поверьям якутов: превращение души покойника, не нашедшей успокоения, в үөр — злого духа, который причиняет живым всякие беды и несчастья
Бахсы тойоно Дьэллэҥэй кинээс кэнники үөр буолан Болугур айыытын, Алтан айыытын, Мэлдьэхси айыытын, Игидэй айыытын кытта бииргэ аттаах, аарыктаах, хоболоох, чуорааннаах илэ сылдьар аттаах буолар этэ. Саха фольк. Былыр бу бабаарынаҕа түөрт булчут быстаран өлбүттэрэ үһү. Үөрдэрэ билиҥҥэ дылы илэ сылдьар дэһэллэр. Суорун Омоллоон
«Харатаайаптаах моҥнон өлбүт кыыстара Маайа үөр буолан сылдьарын көрбүттэр», — диэн кэпсээн тарҕанна. Н. Якутскай
♦ Үөрэ ытаан ааһар эргэр., миф. — былыргы саха итэҕэлинэн, өлбүт киһи үөрүн (дууһатын) абааһылар кини тыыннааҕар сылдьыбыт сирдэринэн кэритэллэр. Үс хонук иһигэр кэритэн бүтэриэхтээхтэр, ол иһин ыксатан таһыйаллар, онтон өлбүт киһи үөрэ ытыыр. Үөр ытаан ааһара кулгаах чуҥкунуурунан биллэр дии саныыллара. ☉ По древним верованиям якутов: после смерти человека злые духи заставляли его душу облетать в течение трёх суток все места, которые умерший посещал при жизни
Поторапливая, злые духи стегали душу умершего, отчего она плакала. Плач души умершего отдавался звоном в ушах кого-л.. Өлбөтөхпүнэ төгүрүк сылынан кэлиэҕим, өллөхпүнэ үөрүм ытаан ааһыаҕа, иккилээх оҕо саҕа барҕаҥ дьэс эмэгэт буолан этэ дьиэһийэн ааһыаҕа. Ньургун Боотур
Күһүҥҥү хараҥаҕа үөр хаас кылыкынаан ааспат, өлбүт киһи үөрэ ытаансоҥоон ааһар. И. Гоголев
ср. каракалп. үрей ‘призрак’, хүрей ‘привидение’

I
аат. Кытархай эбэтэр кыһыллыҥы атахтаах, уһун күөкэгэр араҕас ала моойдоох, көҕөннөөҕөр улахан, кубатааҕар кыра уу көтөрө (дьиэтийиэн эмиэ сөп). ☉ Водоплавающая птица из отряда гусеобразных семейства утиных (может быть одомашненной), гусь
Биир хайа үрдүгэр түөрт хаас олорор үһү (тааб.: ынах эмиийэ, синньэ). Андылыын, хаастыын эбэҕэ бары сайылыыллар, саарыыллар. Күннүк Уурастыырап
Ол эрээри, хааһым улахана сүр, эмис да эмис. П. Егоров
♦ Хаас харабыла буолла калька. — дьон аһыыр кэмигэр аһаабакка олордо. ☉ соотв. сидеть караульным гусём (говорится о человеке, к-рый, сидя за столом, один не ест, когда все едят)
Хабыыча кулуупка хаас харабыла буолан, түннүгүнэн оройуонтан кэлэр суолу кэтэһэн таҕыста. В. Протодьяконов
◊ Айан хааһа (куһа, көтөрө) көр айан
Арай баччаҕа үчүгэй Арыы кумаҕар хонук хоно Айан хаастарын кэтэһэр. С. Данилов
Кылыкыныы саҥардылар Арай айан хаастара. Баал Хабырыыс
Дыллык хаас — дыллык диэн курдук. Куорат анныгар Хатыыстаах арыыга сааланан, бэҕэһээ биир дыллык хааһы өлөрөн тахсыбыт. Амма Аччыгыйа
Арыт дыллык хаас бокуойа суох кылыгырыыр, хабдьылар араастаан хабыргыыллар. А. Данилов. Иитиэх хаас кэпс. — киһиэхэ үөрүйэх, дьиэ таһыгар иитиллэр хаас. ☉ Домашний гусь
Кубаҕа холобурдаах муус маҥан иитиэх хаастар дэриэбинэттэн хонууга халыйан кылбаһан киирдилэр. Суорун Омоллоон
Иитиэх хаас боруодалара эриэн түөс диэн дьиикэй хаастан үөскээбиттэрэ. ББЕ З. Лаамы хааһа көр лаамы. Бүгүн лаамы хааһыгар түбэстэ. Лыглыйа хаас — лыглыйа диэн курдук. Киниттэн чугас лыглыйа хаастар олороллоро. Оҕолоох хаас ыйа көр оҕолоох. Оҕолоох хаас ыйа саҕаламмыта. Өрүс хааһа көр өрүс. Өрүс хааһа кэлэр кэмэ кэллэ. Таас лыглыйа (алтан харах, хаҥынай хаас) көр таас I. Хаҥынай хааһы ытан ылла. Үөр хаас — үс муннуктуу сэлэлээн көтөн иһэр хаастар. ☉ Гусиная стая
Били киһи тохтоон, эмиэ көмүөл устарын одуулаһа, үөһэнэн халыгыраһа хаҥкынаһан ааһар үөр хаас саҥатын иһиллээн турда. П. Филиппов
Халлааҥҥа туруйа хаһыытыыр, Үөр хаастар айманан ааһаллар. Дьуон Дьаҥылы
Үс муннуктуу сэлэлээн үөр хаастар кылыһахтаах куоластарынан кылыгырата ыллаан кылбаҥнаһа туруохтара. «Кыым». Үрүҥ хаас — Саха сирин хотугулуу-илин балаһатыгар кэлэн сааһыыр, сайылыыр, кынатын төбөтүгэр уонна тумсун тулалыыр харалаах, тумса уонна атахтара тэтэркэй кыһыл өҥнөөх үрүҥ дьүһүннээх хаас. ☉ Перелётная птица, проводящая весну и лето на северо-востоке Якутии, белый гусь (концы крыльев и основание клюва чёрные, клюв и лапы розовые)
Ааспыт (уон тохсус) үйэ ортотугар үрүҥ хаас Дьааҥы уонна Халыма өрүстэр икки ардыларынааҕы туундара киэҥ эйгэтигэр баһаам элбэҕэ. Айылҕаны х. Хаас барар ыйа түөлбэ. — атырдьах ыйа. ☉ Август, месяц отлёта гусей
Кини хаас барар ыйыгар төрөөбүтэ. Хаас боруута көр боруу. Саха сиригэр боруу арааһа: сирэм боруу, үрүҥ боруу, хаас боруута уо. д. а. үүнэллэр. Өксөкүлээх Өлөксөй. Хаас киирэр (киириитэ) — күһүн хаас соҕуруу көтөн ааһар кэмэ. ☉ Осенний период перелёта гусей на юг
Холобур, күһүн үрэх баһыгар хаар түстэр эрэ, хаас киирбитинэн барар. Далан
Быйыл күһүн хаас эрдэ киирэн ааста, хаар эрдэ түһэр буолла быһыылаах. В. Протодьяконов
Урут хаас киириитинэн дьылы быһаараллара. «ХС». Хаас кэлэр ыйа түөлбэ. — ыам ыйа. ☉ Май, месяц прилёта гусей
Кыыһа хаас кэлэр ыйыгар оҕоломмута. Хаас лууга көр луук. Луковицалаах үүнээйигэ оҕуруот лууга, хаас лууга, онтон да атын үүнээйилэр киирсэллэр. КВА Б. Хаас саарар ыйа түөлбэ. — от ыйа. ☉ Июль, месяц гусиной линьки. Хаас саарар ыйын саҥатыгар уот куйаас турбута. Хаас тумус (тумустаах) түөлбэ. — сылгы боллоругун үрүҥэ. ☉ Белый окрас верхней губы у лошади. Сирэйэ атын туох да өҥө суох, мунна үрүҥ буоллаҕына, хаас тумустаах дэнэр. Сылгыһыт с. Хаас тыла — сүү- түк от диэн курдук (көр сүүтүк). Хаас тылын үргээн ылла. Хаас хаамыы- та кэпс. — чохчойон олорон хаамыы. ☉ Ходьба по-гусиному, гусиный шаг
Аармыйаҕа сырыттахпытына сороҕор хаһаарымабыт олбуорун хаас хаамыытынан хаста да эргиттэрэллэрэ. «ХС». Хаас чыычааҕа — сыыр чыычааҕа диэн курдук (көр сыыр II). Хаас чыычааҕа хоту баар буолар. Хара хаас — туундара арҕаа өттүгэр олохсуйар хара дьүһүннээх хоҥор хаас. ☉ Западный тундровый гуменник, отличающийся чёрным окрасом
Хара хаас Саха сирин туундаратыгар көстөөччү. «Кыым». Хаҥалас хаас — эриэн түөстээх кыра лыглыйа. ☉ Гусь с пёстрой грудкой, гусь-пискулька
Хаҥалас хаас диэн баар эбит, ити мунааҕа да, мөккүөрэ да суох. Багдарыын Сүлбэ. Хоҥор хаас — Сибииргэ олохсуйар болоорхойдуҥу бороҥ дьүһүннээх, хара тумсун ортотунан кытархай араҕас дьураалаах, хаастартан ордук бөдөҥнөрө. ☉ Большой сибирский гусь-гуменник (крупная птица буровато-серой окраски, напоминающая серого гуся, с чёрным клювом с оранжевой полоской посередине)
Хоҥор хааһым уһуктубут, Тойон лоокуут туойбут, Алтан далбарай ыллаабыт, Кэрии кэҕэтэ кэпсээбит. С. Зверев
Сайылыгыҥ үрдүнэн Көтөн ааһар хоҥор хаас. П. Тобуруокап
Хоҥор хаастар үөһэнэн холкутук көтөн ааһаллар, киэҥ сиринэн эргийэ тэлээрэллэр. Н. Павлов
др.-тюрк., тюрк. хаз, кас
II
аат.
1. Харах олоҕун үрдүнэн сурааһынныы үүнэр түү. ☉ Узкая полоска волос над глазной впадиной, бровь
Кини ойоҕо Настааччыйа хопхойуу кэтит хаастарынан оонньуур. Амма Аччыгыйа
Кини мытыллыбыт төгүрүк сирэйигэр кыараҕас харахтарын хара сурааһын хааһа киэргэтэр. М. Доҕордуурап
Николай хааһын сабыччы туттан, биир сиргэ турда. А. Сыромятникова
2. Туох эмэ (хол., сыыр) үрүт кырыыта. ☉ Верхний край, кромка чего-л. (напр., горки)
Былырыын арҕаа кэдээн бүтүннүү үчүгэйдик үүммүтэ, уолбата, көҥүһүн хаастара баһыы от этэ. Болот Боотур
Оһуу-тоһуу көһөҥө суорбалар, оту быһа баттаан баран тиэритэ кэбэн кэбиспиттии, хайа хааһыгар лөглөрүттэн сыталлар. Суорун Омоллоон
Көрүүй, ол сыыр хааһыттан күн киириитэ ураты кэрэтик көстөөччү. Айысхаана
3. кэпс. Кэбиһиигэ түстүөх иннинэ кытыытынан эргиччи ууруллар от. ☉ Кромка основания верхней части стога, от которой формируется его конусообразная верхушка (түс)
Оту кэбиһэргэр буортуйбут оту төһө кыалларынан ортотугар бырахпаккын, хааска — кытыыга эрэ уураҕын. ПАЕ УуАХО
◊ Үөрэр хаас кэпс., күл-ооннь. — уҥа хаас (киһи үөрэригэр кыһыйар диэн өйдөбүл баар). ☉ Правая бровь (есть примета, что, если чешется правая бровь, то это — к радости)
[Күөх Көппө:] Ол иһин мааҕын үөрэр хааһым кыһыйбыта. Суорун Омоллоон
Көр эрэ, Маайаны, ол иһин да, кэлэн иһэн үөрэр хааһым кыһыйбыта эбээт! Н. Заболоцкай
Биир сарсыарда Уйбаанчык эрдэ уһугунна, тоҕо эрэ үөрэр хааһа кыһыйда. «Чолбон»
Хааста уур — хаастаа II диэн курдук. Хонооһой от кыдамалаан мадьыктаһар, аны икки-үс эргиир хаас уурдаҕына, түстэниитэ саҕаланыа. У. Нуолур
Кылааралаах Сөдүөрэ ыһыллан хаалбыт отторун атырдьахтаан ыла-ыла, хаас ууран, эмиэ тиэйбитинэн бардылар. М. Доҕордуурап
Хас кэрискэ туолла да, аны ортото томтойуор диэри бугул быраҕыллар, онтон эмиэ саҥа хаас ууруллар. С. Маисов
ср. др.-тюрк. хаш ‘край, берег, бровка, граница’, тюрк. каш